Gjerningsord

Frå Mållekken
Versjonen frå 1. august 2009 kl. 15:01 av TH (Ordskifte | tilskot)
Hopp til navigering Hopp til søk

Gjerningsord eller segnord (au verb) er ei klassa av ord som segjer frå um ei gjerning, hending eller vera.

Bøygjingsrekkjor

Gjerningsordi vert bytte i tvo hovudbolkar, sterke og linne gjerningsord. Kvardeira bolken er skift i ymse bøygjingsrekkjor, og dessutan er det ei rekkja som hev drag frå båe hovudbolkane og difor ber namnet sterk–linn.

Bøygjingsformer

Gjerningsordi vert bøygde i tid og segjemåte. Bøygjing i tal og menne (person) finst i målførelegt eller alderdomlegt mål. Dette er dei gjerande (finitte) formene.

Attåt kjem ei namnordleg og tvo lagordlege former av gjerningsord. Dette er dei nemnde (infinitte) formene. Dei lagordlege formene vert dessutan bøygde som lagord.

Ved samansetjing av gjerande og nemnde former kann ein laga ymse umskrivne tider og måtar.

Grunnformer

Tidene er notid (presens) og fyrrtid (preteritum). Segjemåtane er forteljemåte (indikativ), bjodemåte (imperativ) og ynskje- eller mògemåte (konjunktiv).

Den namnordlege formi er nemneform (infinitiv), dei lagordlege er ferdug og uferdug lagform (partisipp).

gjerande nemnde
notid fyrrtid nemneform uferdug lagform ferdug lagform
forteljemåte kjem
kastar
segjer
kom
kasta
sagde
koma
kasta
segja
komande
kastande
segjande
komen
kasta
sagd
bjodemåte kom
kasta
seg
ynskje- eller
mògemåte
kome
kaste
segje
kjøme

Samansette former

(notid) (fyrrtid) (nemneform) (uferdug lagform) (ferdug lagform)
ferdug notid hev
er
kasta
komen
ferdug fyrrtid hadde
var
kasta
komen
lidande notid vert kasta
lidande ferdug notid er kasta
framtid mun
skal
kjem til å
kasta
vert kastand**
ferdug framtid mun
skal
kjem til å
ha*
vera
kasta
komen
vert havand**
verand**
kasta
komen
fyrrtidar framtid munde
skulde
kasta
fyrrtidar ferdug framtid kom til å kasta
vart kastand**
ferdug fyrrtidar framtid munde
skulde
kom til å
(ha*)
vera
kasta
komen
vart havand**
verand**
kasta
komen
mogeleg framtid hadde*** skula teke
kome til å teke
vorte takand**
(*) Stuttformi ha vert gjerne nytta i denne samansette formi i staden for hava jamvel um ein elles nyttar hava. (**) Ei stuttform på -and eller avbrigdeform på -andes vert gjerne nytta i framtid i staden for vanleg form på -ande. (***) Ei form hade ([ha:ə]) vert gjerne nytta for hadde i umskriven mògemåte. Var (eller vøre) er sjeldsynt her.

Tal- og mennebøygjing

Ivar Aasen sette upp eigne former av gjerningsordi i mangtal, men desse er målføreleg eller alderdomleg merkte i dag.

Notid mangtal

er lik nemneformi so nær som for vera, skùla og muna som hev formene ero, skulo og muno.

Fyrrtid mangtal

finst berre av sterke gjerningsord og hev ofte eit eige ljodstìg og stødt endingi -o. Døme: eg var – dei våro, eg fann – dei funno, eg såg – dei sågo.

2. menne eintal

finst det leivder etter i fyrrtid av sterke gjerningsord og notid av sterk–linne gjerningsord. Døme: du sågt; du kant, du vilt.