Skilnad mellom versjonar av «Helgelandsmål»

Frå Mållekken
Hopp til navigering Hopp til søk
Inkje endringssamandrag
s (Eiliv flytte sida Helgelandsmåli til Helgelandsmål: Ubundi form)
 
(6 mellomliggjande versjonar av 2 brukarar er ikkje viste)
Line 1: Line 1:
Helgelandsmåli femner målføri på Helgeland i Nordnoreg, og grensar mot Trøndelag i sud og Salten i nord. Nordnorsk vert gjerna rekna som vestnorskt, men på Helgeland hev mange av målføri sterke austnorske drag. Undantaket er mid-helgelendsk, som hev flest drag sams med vestnorsk. Det er få målmerke som gjeld for heile landsdelen, men nokre er det; tjukk-l for vanleg ''l'' og ''rð'', halvhogging (apokope) i trestavingsord (t.d. hestane > hestan), og j-fengjing av ''n, t, d, l''.
'''Helgelandsmåli''' er [[målføri]] på Helgeland i [[Nordnorsk|Nordnoreg]], og grensar mot [[Trøndsk|Trøndelag]] i sud og Salten i nord. Nordnorsk vert gjerna rekna som [[vestnorsk]]t, men på Helgeland hev mange av målføri sterke [[austnorsk]]e drag. Undantaket er midhelgelendsk, som hev mest sams med vestnorsk. Det er få målmerke som gjeld for heile landslùten, men nokre er det; [[Attbjugeljod|attbjuge-slagljod]] for ''l'' og ''rð'', [[halvhogging]] (''apokope'') i tristavingsord (t.d. ''hestane'' > ''hestan''), og j-fengjing av ''n'', ''t'', ''d'', ''l''.


== Sud-helgelendsk ==
== Sudhelgelendsk ==
Dei sud-helgelendske målføri (oftast kalla ''brønnøymål'') må reknast som yvergangsmål til trøndsk. Dei hev sterke austlege innslag, som jamvekt (men ikkje like gjenomført som i trøndsk), lågtone, mange trykklause i-ar (t.d. ''hålmi'' for ''holme''), varaord som ''dem'' for nynorsk ''dei'', akkusativformer som ''bakka, haga'' og ''maga'', og kløyvd infinitiv. Dessutan er det på Sud-Helgeland at dativ hev halde seg sterkast, både i eintal og fleirtal.
Dei sudhelgelendske målføri (oftast kalla ''brunnøymål'') må reknast som yvergangsmål til trøndsk. Dei hev sterke austlege innslag, som [[jamvekt]] (men ikkje like gjenomført som i trøndsk), [[tonegang|lågtone]], mange ljodlette i-ar (t.d. ''hålmi'' for ''holme''), [[varaord]] som ''dem'' for nynorsk ''dei'', [[fall|underfallsformer]] som ''bakka'', ''haga'' og ''maga'', og [[kløyvd nemneform]]. Dessutan er det på Sud-Helgeland at sidefall hev halde seg sterkast, både i eintal og mangtal.


== Mid-Helgelendsk ==
== Midhelgelendsk ==
Målføri på Mid-Helgeland (oftast kalla ''vefsnmål'') er å rekna som vestnorske. Dei hev høgtone, -e der sud-helgelendsk hev -i (t.d. ''hålme'' for ''holme''), varaord som ''dei'' eller ''di'', linne substantivformer som byggjer på nominativ (t.d. ''bakke'', ''mage'' og ''hage''), og ingen spor etter jamvekt. Målføri er òg kjende for infinitivsendingi -æ som kjem fram i trykksterke stodor: ''"no må du et' kako"'' / ''"no må du etæ"''. Ulikt sud- og nord-helgelendsk fylgjer ikkje infinitivsendingi jamvektsregelen.
Målføri på Mid-Helgeland (oftast kalla ''vefsnmål'') er å rekna som vestnorske. Dei hev høgtone, -e der sudhelgelendsk hev -i (t.d. ''holme''), varaord som ''dei'' eller ''di'', linne [[namnord]]sformer som byggjer på nemnefall (t.d. ''bakke'', ''mage'' og ''hage''), og ingi spor etter jamvekt. Målføri er òg kjende for nemneform på '''' som kjem fram i ljodtung stoda: «no må du et’ kako» / «no må du etæ». Ulikt sud- og nordhelgelendsk fylgjer ikkje nemneformi regelen for jamvekt.


== Nord-Helgelendsk ==
== Nordhelgelendsk ==
Som sud-helgelendsk hev nord-helgelendsk (oftast kalla ''ranværingsmål'') ein del austlege målmerke. Som i sud hev målføri kløyvd infinitiv, pronomen som ''dæm'', og akkusativformer som ''beta'' og ''hara''. Dessutan hev dei ymse ø-liknande vokalar; ein som stend millom stutt /ø/ og /æ/ i ord som ''rok'' og ''fok'', og ein som stend millom stutt /ø/ og /å/ i ord som ''hoppa'' og ''loppa''. Elles skil målføri seg ut i st-verb. Her er endingi vorti umtolka som ein del av roti, og hev soleis fenge nye fortidendingar tillagt, t.d. ''å samlest - samlest - samlesta - ha samlesta'' (nynorsk: ''å samlast'').
Som sudhelgelendsk hev nordhelgelendsk (oftast kalla ''ranværingsmål'') ein del austlege målmerke. Som i sud hev målføri kløyvd nemneform, varaord som ''dæm'', og underfallsformer som ''beta'' og ''hara''. Dessutan hev målføri ymse ø-liknande sjølvljod; ein som stend millom stutt {{IPA|/ø/}} og {{IPA|/æ/}} i ord som ''rok'' og ''fok'', og ein som stend millom stutt {{IPA|/ø/}} og {{IPA|/å/}} i ord som ''hoppa'' og ''loppa''. Elles skil målføri seg ut i st-segnord. Her er endingi vorti umtolka som ein del av roti, og hev soleis fenge nye fyrrtidendingar tillagde, t.d. ''å samlest'' - ''samlest'' - ''samlesta'' - ''ha samlesta'' (nynorsk: ''å samlast'').
 
== Sjå òg ==
* [[Nordnorsk]]
 
[[Kategori:Nordnorske målføre]]

Siste versjonen frå 18. desember 2023 kl. 08:10

Helgelandsmåli er målføri på Helgeland i Nordnoreg, og grensar mot Trøndelag i sud og Salten i nord. Nordnorsk vert gjerna rekna som vestnorskt, men på Helgeland hev mange av målføri sterke austnorske drag. Undantaket er midhelgelendsk, som hev mest sams med vestnorsk. Det er få målmerke som gjeld for heile landslùten, men nokre er det; attbjuge-slagljod for l og , halvhogging (apokope) i tristavingsord (t.d. hestane > hestan), og j-fengjing av n, t, d, l.

Sudhelgelendsk

Dei sudhelgelendske målføri (oftast kalla brunnøymål) må reknast som yvergangsmål til trøndsk. Dei hev sterke austlege innslag, som jamvekt (men ikkje like gjenomført som i trøndsk), lågtone, mange ljodlette i-ar (t.d. hålmi for holme), varaord som dem for nynorsk dei, underfallsformer som bakka, haga og maga, og kløyvd nemneform. Dessutan er det på Sud-Helgeland at sidefall hev halde seg sterkast, både i eintal og mangtal.

Midhelgelendsk

Målføri på Mid-Helgeland (oftast kalla vefsnmål) er å rekna som vestnorske. Dei hev høgtone, -e der sudhelgelendsk hev -i (t.d. holme), varaord som dei eller di, linne namnordsformer som byggjer på nemnefall (t.d. bakke, mage og hage), og ingi spor etter jamvekt. Målføri er òg kjende for nemneform på som kjem fram i ljodtung stoda: «no må du et’ kako» / «no må du etæ». Ulikt sud- og nordhelgelendsk fylgjer ikkje nemneformi regelen for jamvekt.

Nordhelgelendsk

Som sudhelgelendsk hev nordhelgelendsk (oftast kalla ranværingsmål) ein del austlege målmerke. Som i sud hev målføri kløyvd nemneform, varaord som dæm, og underfallsformer som beta og hara. Dessutan hev målføri ymse ø-liknande sjølvljod; ein som stend millom stutt /ø/ og /æ/ i ord som rok og fok, og ein som stend millom stutt /ø/ og /å/ i ord som hoppa og loppa. Elles skil målføri seg ut i st-segnord. Her er endingi vorti umtolka som ein del av roti, og hev soleis fenge nye fyrrtidendingar tillagde, t.d. å samlest - samlest - samlesta - ha samlesta (nynorsk: å samlast).

Sjå òg