Skilnad mellom versjonar av «Brjoting»
Inkje endringssamandrag |
Inkje endringssamandrag |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
{{spira}} | {{spira}} | ||
'''Brjoting''' er | '''Brjoting''' er ein ljodyvergang der eit einskilt sjølvljod vert «brote» i tvo. Den eldste brjotingi hende i ljodtung ''e'' der ein ljodlett ''a'' eller ''u'' fylgde. Nyare brjoting hev hendt i ''y'' fylgt av visse medljod. | ||
==Frumnorderlendsk brjoting== | ==Frumnorderlendsk brjoting== | ||
Denne brjotingi hende seint i det [[frumnorderlendsk]]e målstiget og kom av at ein ljodtung ''e'' næma seg og vart tviljoda av ein fylgjande ''a'' eller ''u''. Der ein ljodlett ''a'' fylgde, vart ''e''-en til ''ia'' (''ja''), og der ''u'' fylgde kom same framvokster, men med [[ljodbrigde|u-ljodbrigde]]: ''iǫ'' (''jǫ''). | |||
Den frumnorderlendske brjotingi hende ikkje likt alle stader. I austlùten av det norderlendske målvaldet vart ''e''-en i ''sétte'' og ''stela'' brotne, til skilnad frå vestlùten, soleis ''sjette'' | |||
* ''e'' → ''ja'': ''*helpaną'' > ''hjalpa'' (''hjelpa''), ''*hertô'' > ''hjarta'' | * ''e'' → ''ja'': ''*helpaną'' > ''hjalpa'' (''hjelpa''), ''*hertô'' > ''hjarta'' | ||
* ''e'' → ''jǫ'': ''*ferþuz'' > ''fjǫrðr'', ''*meluks'' > ''mjǫlk'' | * ''e'' → ''jǫ'': ''*ferþuz'' > ''fjǫrðr'', ''*meluks'' > ''mjǫlk'' | ||
==Sein gamalnorsk brjoting== | ==Sein gamalnorsk brjoting== | ||
I nokre målføre vart ''y'' broten til ''ju'' eller ''jo'' framfyre ''l'', ''r'' + medljod. Allra best hev detta halde seg på Agder, men døme finst òg frå Viki på Austlandet, m.a. ''gjurding'' (''juł̣ing'') av ''gyrding''. | |||
* ''y'' → ''ju'': ''hyrding'' > ''hjurding'', ''styrd'' > ''stjurd'' | * ''y'' → ''ju'': ''hyrding'' > ''hjurding'', ''styrd'' > ''stjurd'' (Agder: ''sjur'', ''sje''u''r’e'') | ||
* ''y'' → ''jo'': ''skyrta'' > ''skjorta'' | * ''y'' → ''jo'': ''skyrta'' > ''skjorta'' | ||
==Lesnad== | |||
* {{ Kjelde bok | forfattar = Indrebø, Gustav | utgjeve år = 2001 | tittel = Norsk målsoga | isbn = 8278340196 | stad = Bergen | forlag = Norsk bokreidingslag | url = http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2018071707078 | side = 54, 92, 135}} | |||
Versjonen frå 19. februar 2026 kl. 11:40
| 🌱︎ Denne teigen er ei spira. Hjelp gjerne til med å vidka honom. |
Brjoting er ein ljodyvergang der eit einskilt sjølvljod vert «brote» i tvo. Den eldste brjotingi hende i ljodtung e der ein ljodlett a eller u fylgde. Nyare brjoting hev hendt i y fylgt av visse medljod.
Frumnorderlendsk brjoting
Denne brjotingi hende seint i det frumnorderlendske målstiget og kom av at ein ljodtung e næma seg og vart tviljoda av ein fylgjande a eller u. Der ein ljodlett a fylgde, vart e-en til ia (ja), og der u fylgde kom same framvokster, men med u-ljodbrigde: iǫ (jǫ).
Den frumnorderlendske brjotingi hende ikkje likt alle stader. I austlùten av det norderlendske målvaldet vart e-en i sétte og stela brotne, til skilnad frå vestlùten, soleis sjette
- e → ja: *helpaną > hjalpa (hjelpa), *hertô > hjarta
- e → jǫ: *ferþuz > fjǫrðr, *meluks > mjǫlk
Sein gamalnorsk brjoting
I nokre målføre vart y broten til ju eller jo framfyre l, r + medljod. Allra best hev detta halde seg på Agder, men døme finst òg frå Viki på Austlandet, m.a. gjurding (juł̣ing) av gyrding.
- y → ju: hyrding > hjurding, styrd > stjurd (Agder: sjur, sjeur’e)
- y → jo: skyrta > skjorta
Lesnad
- Indrebø, Gustav (2001): Norsk målsoga Bergen: Norsk bokreidingslag. s. 54, 92, 135.