Heimsyn (1875) - Endringshistorikk

Eiliv på 10. april 2024 kl. 15:13

2024-04-10T15:13:04Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 10. april 2024 kl. 15:13
Line 3:		Line 3:
	__NOTOC__		__NOTOC__
	<div style="text-align: center;">		<div style="text-align: center;">


	<span style="font-size: 350%; letter-spacing: 8px;">Heimsyn.</span>		<span style="font-size: 350%; letter-spacing: 8px;">Heimsyn.</span>

Eiliv på 13. juli 2022 kl. 13:50

2022-07-13T13:50:37Z

Sjå skilnader

Eiliv på 1. april 2022 kl. 01:03

2022-04-01T01:03:36Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 1. april 2022 kl. 01:03
Line 362:		Line 362:
	I det femtande Aarhundrad var det uppfunnet aa bruka Fyrvaapen elder Skotvaapen med Krut, og detta Bruket førde sidan til ein ny Tilstipnad i Herstriden og Herbunaden. Ei onnor Uppkoma, som vardt til stor Hjelp fyre den aalmennelege Kunnskapen, var det, at Prentekunsten umkring som ved Aaret 1440 vardt uppfunnen i Tydskland og snart deretter vardt innførd i dei umliggjande Landi.		I det femtande Aarhundrad var det uppfunnet aa bruka Fyrvaapen elder Skotvaapen med Krut, og detta Bruket førde sidan til ein ny Tilstipnad i Herstriden og Herbunaden. Ei onnor Uppkoma, som vardt til stor Hjelp fyre den aalmennelege Kunnskapen, var det, at Prentekunsten umkring som ved Aaret 1440 vardt uppfunnen i Tydskland og snart deretter vardt innførd i dei umliggjande Landi.

	Ein annan Tilburd, som drog store Fylgjor etter seg, var det, at Amerika no fyrst vardt kunnugt fyre Folket i Gamle-Heimen. Vistnog var Landet funnet fyrr; det er sagt, at Folk fraa Kina hadde visst um det eit Tusund Aar tidlegare; og nokre Hundrad Aar seinare hadde Folk fraa Island og Grønland ogso funnet Amerika; men det vardt ikkje so, at det kom deim til nokot Gagn, og ikkje vardt det vidare kunnugt helder. Det var fyrst i Aaret 1492, at ein Mann, som heitte Kolombo, siglde ut fraa Spania - med try Skip og stemnde vest yver Havet i den Voni, at han der skulde koma til India fraa Austersida. Det Landet, som han daa fann, vardt og sidan kallat Vest-India, men elles var det berre nokre Øyar austanfyre Amerika. Nokre faae Aar seinare vardt den rette Vegen til India ogso funnen, daa ein Sjomann fraa Portugal siglde sud um Enden av Afrika og derfraa i Aust yver det indiske Havet. Med desse Sjoferdom hadde daa Folket fenget ei ny Utsyn yver Verdi, og dermed fylgde daa ei stor Forvitna til aa fara i Kring paa Havet i Aust og Vest og leita etter nye Land, so lenge til at heile Jordi var ~~umfigid~~ og alle Sjovegar uppdagade.		Ein annan Tilburd, som drog store Fylgjor etter seg, var det, at Amerika no fyrst vardt kunnugt fyre Folket i Gamle-Heimen. Vistnog var Landet funnet fyrr; det er sagt, at Folk fraa Kina hadde visst um det eit Tusund Aar tidlegare; og nokre Hundrad Aar seinare hadde Folk fraa Island og Grønland ogso funnet Amerika; men det vardt ikkje so, at det kom deim til nokot Gagn, og ikkje vardt det vidare kunnugt helder. Det var fyrst i Aaret 1492, at ein Mann, som heitte Kolombo, siglde ut fraa Spania - med try Skip og stemnde vest yver Havet i den Voni, at han der skulde koma til India fraa Austersida. Det Landet, som han daa fann, vardt og sidan kallat Vest-India, men elles var det berre nokre Øyar austanfyre Amerika. Nokre faae Aar seinare vardt den rette Vegen til India ogso funnen, daa ein Sjomann fraa Portugal siglde sud um Enden av Afrika og derfraa i Aust yver det indiske Havet. Med desse Sjoferdom hadde daa Folket fenget ei ny Utsyn yver Verdi, og dermed fylgde daa ei stor Forvitna til aa fara i Kring paa Havet i Aust og Vest og leita etter nye Land, so lenge til at heile Jordi var umsigld og alle Sjovegar uppdagade.

	== [Nyalderen] ==		== [Nyalderen] ==

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 17:18

2022-03-31T17:18:18Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 17:18
Line 60:		Line 60:
	----		----

			<div style="width: 100%; text-align: justify;">

	<span style="font-size: 2em; line-height: 0.875em; font-weight: 400; padding-right: 1px;">N</span>aar Folk fara ut og sjaa seg um paa ein Stad, som dei skula flytja til elder busetja seg paa, so segja me, at dei era ute og ''heimsjaa'' seg. Og med ei onnor Vending kann ein ogso kalla det ei Heimsyn elder Heimsjaaing, naar unge Folk vilja sjaa seg i Kring i den store Mannheimen, elder naar dei høyra og spyrja etter nokot meir en det, som dei sjaa paa Fødestaden. Det kunde vera godt aa vita myket um den Verdi, som me liva i, um Land og Rike, um Himmel og Jord, um Skapningen paa Jordi og um ymse Tilstand i dei framfarne Tider; men naar alt slikt skal vera avgreidt i alle Smaagreiner, so vil det verda so mangfeldt og vidgjengt, at det er Teint lært og snart avgløymt. Og so høver det so til fyre dei fleste Folk i den store Hopen, at dei hava so myki Annsemd med sitt daglege Vinneverk, at dei korkje faa Tid elder Tilgjenge til aa famna seg nokon munarleg Kunnskap; og daa maa dei nøgja seg med den vesle Rettleiding, som dei kunna faa um dei næste og naudsamaste Ting. Og soleides kann det henda, at ein stutt Umtale av dei vigtugaste Maalemne kann ogso verda til nokor Hjelp fyre ymse Folk, som dermed kunna faa ei Tilleiding til større Ettertanke elder i minsto ei Minning um nokot, som dei elles kunde gløyma.		<span style="font-size: 2em; line-height: 0.875em; font-weight: 400; padding-right: 1px;">N</span>aar Folk fara ut og sjaa seg um paa ein Stad, som dei skula flytja til elder busetja seg paa, so segja me, at dei era ute og ''heimsjaa'' seg. Og med ei onnor Vending kann ein ogso kalla det ei Heimsyn elder Heimsjaaing, naar unge Folk vilja sjaa seg i Kring i den store Mannheimen, elder naar dei høyra og spyrja etter nokot meir en det, som dei sjaa paa Fødestaden. Det kunde vera godt aa vita myket um den Verdi, som me liva i, um Land og Rike, um Himmel og Jord, um Skapningen paa Jordi og um ymse Tilstand i dei framfarne Tider; men naar alt slikt skal vera avgreidt i alle Smaagreiner, so vil det verda so mangfeldt og vidgjengt, at det er Teint lært og snart avgløymt. Og so høver det so til fyre dei fleste Folk i den store Hopen, at dei hava so myki Annsemd med sitt daglege Vinneverk, at dei korkje faa Tid elder Tilgjenge til aa famna seg nokon munarleg Kunnskap; og daa maa dei nøgja seg med den vesle Rettleiding, som dei kunna faa um dei næste og naudsamaste Ting. Og soleides kann det henda, at ein stutt Umtale av dei vigtugaste Maalemne kann ogso verda til nokor Hjelp fyre ymse Folk, som dermed kunna faa ei Tilleiding til større Ettertanke elder i minsto ei Minning um nokot, som dei elles kunde gløyma.
Line 398:		Line 399:

	Daa Napoleon var sigrad, hadde dei Magterna, som stridde mot honom, fenget slikt Yvervelde, at dei kunde skifta Land og Folk imillom seg, som dei vilde; og dermed vardt det daa myken Umskipnad i Tydskland og Italia og ymse andre Land. Millom annat, som daa vardt avgjort, var ogso det, at Norig skulde vera skilt fraa Danmark og lagt under Sverike; men seinare vardt det daa so tilskipat, at Norig skulde faa standa som serskilt Rike i Samband med Sverike (1814).		Daa Napoleon var sigrad, hadde dei Magterna, som stridde mot honom, fenget slikt Yvervelde, at dei kunde skifta Land og Folk imillom seg, som dei vilde; og dermed vardt det daa myken Umskipnad i Tydskland og Italia og ymse andre Land. Millom annat, som daa vardt avgjort, var ogso det, at Norig skulde vera skilt fraa Danmark og lagt under Sverike; men seinare vardt det daa so tilskipat, at Norig skulde faa standa som serskilt Rike i Samband med Sverike (1814).

			</div>

	==[Merknader]==		==[Merknader]==
	<references />		<references />
	[[Kategori:Bøker av Ivar Aasen]]		[[Kategori:Bøker av Ivar Aasen]]

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 17:08

2022-03-31T17:08:46Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 17:08
Line 2:		Line 2:
	{{Innlesi-bok}}		{{Innlesi-bok}}
	__NOTOC__		__NOTOC__
	<center>		<div style="text-align: center;">
	<span style="font-size: 350%; letter-spacing: 8px;">Heimsyn.</span>		<span style="font-size: 350%; letter-spacing: 8px;">Heimsyn.</span>

Line 12:		Line 12:


	<div style="width: 150px; border-top: 1px solid black;"></div>		<div style="width: 150px; border-top: 1px solid black; margin: auto;"></div>


Line 22:		Line 22:

	1875.		1875.
	</~~center~~>		</div>

	== Innehald. ==		== Innehald. ==

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 15:08

2022-03-31T15:08:15Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 15:08
Line 1:		Line 1:
			{{DISPLAYTITLE:''Heimsyn'' (1875)}}
	{{Innlesi-bok}}		{{Innlesi-bok}}
	__NOTOC__		__NOTOC__

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 14:59

2022-03-31T14:59:31Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 14:59
Line 342:		Line 342:
	Ut imot Enden av det ellevte Aarhundrad byrjade dei store Herferderna, som era kallade Krossferder. Det hadde lenge voret sedvanlegt, at kristne Ferdarmenner foro til Judeland og vitjade Jerusalem og andre heilage Stader. Desse Ferderna vordo no nokot kranglege, daa Arabarne etter Mahomed hadde stomnat sitt store Rike i Asia og dermed ogso lagt Judeland under seg; men so gjekk det no tollege endaa ei Tid, til dess at der kom ei ny Hovding-Ætt (Tyrkarne), som hatade alle dei kristne Ferdarmenner og gjorde deim alt større og større Forfang. Desse Tidenderna vakte daa myken Harm Vesterlandet, so der vardt ein stor Tilbunad til aa strida fyre det heilage Landet og taka det atter fraa dei ukristne Valdhavarom. Heile store Folkesfarar drogo aust igjenom Landi til benne Striden; men ei stor Mengd av deim gavst upp og fekk sin Bane paa den lange Vegen. Ein sterk Her av duglege Stridsmenner, med Hertugen Gottfrid, (av Bouillon) til Formann, vann daa endelege so myket, at dei toko Jerusalem og sette kristne Hovdingar yver Landet (Aar 1099), men det nye Riket fekk ingen Fred, og ikkje varde det lenge helder, fyrr dei ukristne fingo Yvertaket. Seinare gjekk det fleire store Krossferder vestanifraa; men alt, som vardt vunnet, gjekk atter tapt, og det heile vardt berre til ei stor Spilling av Liv og Mannskraft.		Ut imot Enden av det ellevte Aarhundrad byrjade dei store Herferderna, som era kallade Krossferder. Det hadde lenge voret sedvanlegt, at kristne Ferdarmenner foro til Judeland og vitjade Jerusalem og andre heilage Stader. Desse Ferderna vordo no nokot kranglege, daa Arabarne etter Mahomed hadde stomnat sitt store Rike i Asia og dermed ogso lagt Judeland under seg; men so gjekk det no tollege endaa ei Tid, til dess at der kom ei ny Hovding-Ætt (Tyrkarne), som hatade alle dei kristne Ferdarmenner og gjorde deim alt større og større Forfang. Desse Tidenderna vakte daa myken Harm Vesterlandet, so der vardt ein stor Tilbunad til aa strida fyre det heilage Landet og taka det atter fraa dei ukristne Valdhavarom. Heile store Folkesfarar drogo aust igjenom Landi til benne Striden; men ei stor Mengd av deim gavst upp og fekk sin Bane paa den lange Vegen. Ein sterk Her av duglege Stridsmenner, med Hertugen Gottfrid, (av Bouillon) til Formann, vann daa endelege so myket, at dei toko Jerusalem og sette kristne Hovdingar yver Landet (Aar 1099), men det nye Riket fekk ingen Fred, og ikkje varde det lenge helder, fyrr dei ukristne fingo Yvertaket. Seinare gjekk det fleire store Krossferder vestanifraa; men alt, som vardt vunnet, gjekk atter tapt, og det heile vardt berre til ei stor Spilling av Liv og Mannskraft.

	I det kristne Kyrkjelaget hadde der nyst fyrr vordet eit Tviskifte, med di at Bisparne i det græske Riket skilde seg av fraa Paven i Rom og toko Bispen i Konstantinopel til Formann (1054). Dermed miste daa Pavarne nokot av sitt Herredøme; men so vaaro dei og so myket herdugare til aa auka si Magt yver dei vestlege Riki. Mest kjende fyre denne Trøytingi etter Magt og Velde era Pavarne Gregor VII († 1085) og Innocentius III († 1216). Etter deira Fyreskipnad skulde Pavarne ikkje berre raada yver kyrkja og Prestestandet, men dei kunde ogso taka seg løyve til aa tugta sjølve Kongarne og setja deim av fraa Embættet, naar dei gjorde nokot Motstand.		I det kristne Kyrkjelaget hadde der nyst fyrr vordet eit Tviskifte, med di at Bisparne i det græske Riket skilde seg av fraa Paven i Rom og toko Bispen i Konstantinopel til Formann (1054). Dermed miste daa Pavarne nokot av sitt Herredøme; men so vaaro dei og so myket herdugare til aa auka si Magt yver dei vestlege Riki. Mest kjende fyre denne Trøytingi etter Magt og Velde era Pavarne Gregor {{rt\|VII}} († 1085) og Innocentius {{rt\|III}} († 1216). Etter deira Fyreskipnad skulde Pavarne ikkje berre raada yver kyrkja og Prestestandet, men dei kunde ogso taka seg løyve til aa tugta sjølve Kongarne og setja deim av fraa Embættet, naar dei gjorde nokot Motstand.

	Med Kunnskap og Boklærdom var det i lang Tid myket smaatt i dei fleste Land; men so er det daa likt til, at dei store Krossferderna til Austerlandet hava havt ymse gode Fylgjor i Vesterlandet og vakt ein friskare Hug til bokleg Kunst. Umkring som paa Tolvhundrad-Talet viser der seg alt eit munarlegt Uppstig i Vesterbolken, so som i Frankrike og paa fleire andre Stader, og mange gilde Bøker og Diktarverk era i desse Tidom tilkomne. Ogso i vaart eiget Land var der gjort ymse gode Tiltak i boklegt Verk, og Sogomennerne paa Island hava endaa merkt seg ut framfyre andre med sine meisterlege Skrifter.		Med Kunnskap og Boklærdom var det i lang Tid myket smaatt i dei fleste Land; men so er det daa likt til, at dei store Krossferderna til Austerlandet hava havt ymse gode Fylgjor i Vesterlandet og vakt ein friskare Hug til bokleg Kunst. Umkring som paa Tolvhundrad-Talet viser der seg alt eit munarlegt Uppstig i Vesterbolken, so som i Frankrike og paa fleire andre Stader, og mange gilde Bøker og Diktarverk era i desse Tidom tilkomne. Ogso i vaart eiget Land var der gjort ymse gode Tiltak i boklegt Verk, og Sogomennerne paa Island hava endaa merkt seg ut framfyre andre med sine meisterlege Skrifter.

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 14:58

2022-03-31T14:58:49Z

Sjå skilnader

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 14:54

2022-03-31T14:54:30Z

Eiliv på 31. mars 2022 kl. 13:11

2022-03-31T13:11:26Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 13:11
Line 398:		Line 398:
	Daa Napoleon var sigrad, hadde dei Magterna, som stridde mot honom, fenget slikt Yvervelde, at dei kunde skifta Land og Folk imillom seg, som dei vilde; og dermed vardt det daa myken Umskipnad i Tydskland og Italia og ymse andre Land. Millom annat, som daa vardt avgjort, var ogso det, at Norig skulde vera skilt fraa Danmark og lagt under Sverike; men seinare vardt det daa so tilskipat, at Norig skulde faa standa som serskilt Rike i Samband med Sverike (1814).		Daa Napoleon var sigrad, hadde dei Magterna, som stridde mot honom, fenget slikt Yvervelde, at dei kunde skifta Land og Folk imillom seg, som dei vilde; og dermed vardt det daa myken Umskipnad i Tydskland og Italia og ymse andre Land. Millom annat, som daa vardt avgjort, var ogso det, at Norig skulde vera skilt fraa Danmark og lagt under Sverike; men seinare vardt det daa so tilskipat, at Norig skulde faa standa som serskilt Rike i Samband med Sverike (1814).

	==Merknader==		==[Merknader]==
	<references />		<references />
	[[Kategori:Bøker av Ivar Aasen]]		[[Kategori:Bøker av Ivar Aasen]]

← Eldre versjon		Versjonen frå 31. mars 2022 kl. 14:54
Line 28:		Line 28:
	\| \|\| \|\| style="text-align: right;" \| Sida		\| \|\| \|\| style="text-align: right;" \| Sida
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right; ~~font-weight: bold;~~ width: 50px;" \| I. \|\| [[#I._Um_Jordflata.\|Um Jordflata.]] \|\| style="text-align: right;" \| 2.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|I.}} \|\| [[#I._Um_Jordflata.\|Um Jordflata.]] \|\| style="text-align: right;" \| 2.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| II. \|\| [[#II._Um_Luft_og_Veder.\|Um Luft og Veder.]] \|\| style="text-align: right;" \| 9.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|II.}} \|\| [[#II._Um_Luft_og_Veder.\|Um Luft og Veder.]] \|\| style="text-align: right;" \| 9.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| III. \|\| [[#III._Um_Himmelklotarne.\|Um Himmelklotarne.]] \|\| style="text-align: right;" \| 14.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|III.}} \|\| [[#III._Um_Himmelklotarne.\|Um Himmelklotarne.]] \|\| style="text-align: right;" \| 14.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| IV. \|\| [[#IV._Um_Jordbolkarne\|Um Jordbolkarne]] \|\| style="text-align: right;" \| 23.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|IV.}} \|\| [[#IV._Um_Jordbolkarne\|Um Jordbolkarne]] \|\| style="text-align: right;" \| 23.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| V. \|\| [[#V._Um_Skapningen_paa_Jordi.\|Um Skapningen paa Jordi.]] \|\| style="text-align: right;" \| 31.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|V.}} \|\| [[#V._Um_Skapningen_paa_Jordi.\|Um Skapningen paa Jordi.]] \|\| style="text-align: right;" \| 31.
	\|-		\|-
	\| \|\| a) [[#a.29_Steinriket.\|Steinriket.]] \|\| style="text-align: right;" \| 32.		\| \|\| a) [[#a.29_Steinriket.\|Steinriket.]] \|\| style="text-align: right;" \| 32.
Line 44:		Line 44:
	\| \|\| c) [[#c.29_Dyreriket.\|Dyreriket.]] \|\| style="text-align: right;" \| 43.		\| \|\| c) [[#c.29_Dyreriket.\|Dyreriket.]] \|\| style="text-align: right;" \| 43.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| VI. \|\| [[#VI._Um_Menneskja.\|Um Menneskja.]] \|\| style="text-align: right;" \| 53.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|VI.}} \|\| [[#VI._Um_Menneskja.\|Um Menneskja.]] \|\| style="text-align: right;" \| 53.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| VII. \|\| [[#VII._Um_Folkeskipnad_.28elder_Lagskipnad_i_land_og_Rike.29.\|Um Folkeskipnad (elder Lagskipnad i land og Rike).]] \|\| style="text-align: right;" \| 62.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|VII.}} \|\| [[#VII._Um_Folkeskipnad_.28elder_Lagskipnad_i_land_og_Rike.29.\|Um Folkeskipnad (elder Lagskipnad i land og Rike).]] \|\| style="text-align: right;" \| 62.
	\|-		\|-
	\| style="text-align: right~~; font-weight: bold~~; width: 50px;" \| VIII. \|\| [[#VIII._Um_Tilstand_i_fyrre_Tider.\|Um Tilstand i fyrre Tider.]] \|\| style="text-align: right;" \| 73.		\| style="text-align: right; width: 50px;" \| {{rt\|VIII.}} \|\| [[#VIII._Um_Tilstand_i_fyrre_Tider.\|Um Tilstand i fyrre Tider.]] \|\| style="text-align: right;" \| 73.
	\|-		\|-
	\| \|\| [[#.5BFornalderen.5D\|[Fornalderen]]] \|\| style="text-align: right;" \| 75.		\| \|\| [[#.5BFornalderen.5D\|[Fornalderen]]] \|\| style="text-align: right;" \| 75.