Mållekken - Brukartilskot [nn]

Gjerningsord

2026-04-09T19:54:07Z

Milleruð: Sterk bøygjing

'''Gjerningsord''' eller '''segnord''' (au ''verb'') er ei [[ordklassa|klassa]] av ord som segjer frå um ei gjerning, hending eller vera.

== Bøygjingsrekkjor ==

Gjerningsordi vert bytte i tvei hovudbolkar, [[sterke gjerningsord|sterke]] og [[linne gjerningsord]]. Kvardeira bolken er skift i ymse bøygjingsrekkjor, og dessutan er det ei rekkja som hev drag frå båe hovudbolkane og difor ber namnet [[sterk–linne gjerningsord|sterk–linn]].

=== Sterk bøygjing ===
Sterke vert dei gjerningsordi kalla som lagar bøygjingsform i fyrrtid utan ending. [[Ljodsprang]] av rot[[sjølvljod]]i spelar ei stor rolla i bøygjingi. Sterke gjerningsord vert rekna til åtskilde rekkjor etter ljodstìgi i bøygjingi, og [[Ivar Aasen]] skildra seks ulika sterka bøygjingsformer i [[Norsk Grammatik]]. Dei samsvarar godt med dei norrøna formene:

'''Nemneform''' - '''notid''' - '''fyrrtid (eintal)''' - '''fyrrtid (mangtal)''' - '''ferdug lagform'''
# e/i - e/i - a - o/u - o/u
#: ''br'''e'''sta'' - ''br'''e'''st'' - ''br'''a'''st'' - ''br'''o'''sto'' - ''br'''o'''ste''
#: ''spr'''i'''nga'' - ''spr'''i'''ng'' - ''spr'''a'''ng'' - ''spr'''u'''ngo'' - ''spr'''u'''nge''
# e/i - e/i - a - å - e
#: ''l'''e'''sa'' - ''l'''e'''s'' - ''l'''a'''s'' - ''l'''å'''so'' - ''l'''e'''se''
#: ''s'''i'''tja'' - ''s'''i'''t'' - ''s'''a'''t'' - ''s'''å'''to'' - ''s'''e'''te''
# i - i - ei - i - i
#: ''b'''i'''ta'' - ''b'''i'''t'' - ''b'''ei'''t'' - ''b'''i'''to'' - ''b'''i'''te''
# jo - y - au - u - o
#: ''br'''jo'''ta'' - ''br'''y'''t'' - ''br'''au'''t'' - ''br'''u'''to'' - ''br'''o'''te''
# a - e - o - o - a/e
#: ''sk'''a'''va'' - ''skj'''e'''v'' - ''sk'''o'''v'' - ''sk'''o'''vo'' - ''sk'''a'''ve''
#: ''dr'''a'''ga'' - ''dr'''e'''g'' - ''dr'''o'''g'' - ''dr'''o'''go'' - ''dr'''e'''ge''
# å - æ - e - e - å
#: ''gr'''å'''ta'' - ''gr'''æ'''t'' - ''gr'''e'''t'' - ''gr'''e'''to'' - ''gr'''å'''te''

Dessutan er det [[ljodbrigde]] sjølvljodavbrigde i den sjeldnytta fyrrtid mògemåte, t.d. ''br'''ỳ'''te''

=== Linn bøygjing ===
Linne vert dei gjerningsordi kalla som lagar bøygjingsform i fyrrtid med ending. Det er fire rekkjor: ''kasta–kasta, døma–dømde, telja–talde'' og ''nå–nådde''.

=== Sterk–linn bøygjing ===
Sterk–linne vert dei gjerningsordi kalla som lagar bøygjingsform i fyrrtid med ending men som hev gamal sterk fyrrtidform i notid.
Døme: ''kunna – kann – kunde''.

== Bøygjingsformer ==

Gjerningsordi vert bøygde i [[tid]] og [[segjemåte]]. Bøygjing i [[tal]] og [[menne]] (person) finst i [[målføre]]legt eller alderdomlegt mål. Dette er dei ''gjerande (finitte)'' formene.

Attåt kjem ei [[namnord]]leg og tvæ [[lagord]]lege former av gjerningsord. Dette er dei ''nemnde (infinitte)'' formene. Dei lagordlege formene vert dessutan bøygde som lagord.

I yvergangen millom [[bøygjing]] og [[avleiding]] kjem [[segnstoda]], eller attvisande form.

Ved samansetjing av gjerande og nemnde former kann ein laga ymse umskrivne tider og måtar.

=== Grunnformer ===

Tidene er ''notid (presens)'' og ''fyrrtid (preteritum)''. Segjemåtane er ''forteljemåte (indikativ)'', ''bjodemåte (imperativ)'' og ''ynskje-'' eller ''mògemåte (konjunktiv)''.

Den namnordlege formi er ''nemneform (infinitiv)'', dei lagordlege er ''ferdug'' og ''uferdug lagform (partisipp)''.

:{| class="wikitable"
|-
! || colspan=2 | gjerande || colspan=3 | nemnde
|-
! || [[notid]] || [[fyrrtid]] || [[nemneform]] || [[uferdug lagform]] || [[ferdug lagform]]
|-
! [[forteljemåte]]
| ''kjem kastar segjer'' || ''kom kasta sagde'' || ''koma kasta segja'' || ''komande kastande segjande'' || ''komen kasta sagd''
|-
! [[bjodemåte]]
| ''kom kasta seg''
|-
! [[ynskjemåte|ynskje]]- eller [[mògemåte]]
| ''kome kaste segje'' || ''kjøme – –''
|}

=== Samansette former ===
T.d. ''havde kasta'', ''kunde ha blive'', ''kjem til å koma'' o. s. fr., der fleire gjerningsord er nytta i lag. Kvar rad i tavla syner ei mogeleg samansetjing.

:{| class="wikitable"
|-
! || (notid) || (fyrrtid) || (nemneform) || (uferdug lagform) || (ferdug lagform)
|-
! [[ferdug notid]]
| ''hev er'' || || || || ''kasta komen''
|-
! [[ferdug fyrrtid]]
| || ''hadde var'' || || || ''kasta komen''
|-
! lidande notid
| ''vert'' || || || || ''kasta''
|-
! lidande ferdug notid
| ''er'' || || || || ''kasta''
|-
! rowspan=2 | [[framtid]]
| ''mun skal kjem til å'' || || ''kasta'' ||
|-
| ''vert'' || || || ''kastand**''
|-
! fastlagd framtid
| ''vert'' || || ''å kasta'' || ||
|-
! rowspan=2 | ferdug framtid
| ''mun skal kjem til å'' || || ''ha* vera'' || || ''kasta komen''
|-
| ''vert'' || || || ''havand** verand**'' || ''kasta komen''
|-
! ferdug fastlagd framtid
| ''hev'' || || || || ''vorte å kasta''
|-
! (opi) fyrrtidar framtid
| || ''munde skulde'' || ''kasta'' ||
|-
! rowspan=2 | (gjord) fyrrtidar framtid
| || ''kom til å'' || ''kasta'' ||
|-
| || ''vart'' || || ''kastand**''
|-
! rowspan=2 | ferdug fyrrtidar framtid
| || ''munde skulde kom til å'' || ''(ha*) vera'' || || ''kasta komen''
|-
| || ''vart'' || || ''havand** verand**'' || ''kasta komen''
|-
! rowspan=1 | mogeleg framtid
| || ''hadde***'' || || || ''skula sagt kome til å sagt vorte segjand**''
|-
|}
: (*) Stuttformi ''ha'' vert gjerne nytta i denne samansette formi i staden for ''hava'' jamvel um ein elles nyttar ''hava''. (**) Ei stuttform på ''-and'' eller avbrigdeform på ''-andes'' vert gjerne nytta i framtid i staden for vanleg form på ''-ande''. (***) Ei form ''hade'' ({{IPA|[hɑːə]}}) vert gjerne nytta for ''hadde'' i umskriven mògemåte.

=== Segnstoda – attvisande form ===
Attvisande form av gjerningsordi vert laga med endingi ''-st''. Denne formi vert ofte nytta med midstadd (''mediopassiv'') [[segnstoda]], stundom lidande (''passiv''), til skilnad frå vanleg vyrk (''aktiv'') segnstoda.

:{| class="wikitable"
|+Vanlege grunnformer
|-
! || nemneform || notid || fyrrtid || ferdug lagform
|-
! vyrksegn
| ''gjera'' || ''gjer'' || ''gjorde'' || ''gjort''
|-
! midsegn
| ''gjera'''st''''' || ''gjer'''st''''' || ''gjorde'''st''''' || ''gjor'''st'''*''
|}
: (*) Endingi ''-t'' fell burt fyre ''-st'', derimot stend ein ''t'' som høyrer til roti, um han ikkje stødt vert uttala.

=== Tal- og mennebøygjing ===
[[Ivar Aasen]] sette upp eigne former av gjerningsordi i mangtal, men desse er [[målføre]]leg eller alderdomleg merkte i dag, til liks med formene for 2. menne (person) i eintal.

'''Notid mangtal''' er lik nemneformi so nær som for ''vera'', ''skùla'' og ''muna'' som hev formene ''ero'', ''skulo'' og ''muno''.

'''Fyrrtid mangtal''' finst berre av [[sterke gjerningsord]] og hev ofte eit eige ljodstìg og stødt endingi ''-o''. Døme: ''eg var – dei våro'', ''eg fann – dei funno'', ''eg såg – dei sågo''.

'''Bjodemåte mangtal''' ender på ''-e''. Døme: ''kome! kaste! segje!''

'''2. menne eintal''' finst det leivder etter i fyrrtid av sterke gjerningsord og notid av [[sterk-linne gjerningsord]]. Døme: ''du sågt; du kant, du vilt''.

Brukardiskusjon:TH

2026-04-09T19:11:23Z

Milleruð: /* Naseuttala i Millomnorsk */ ny bolk

Du fær kje vera fæli(n) for å koma med spursmål her! [[Brukar:TH|TH]] 29. desember 2008 kl. 20:59 (CET)

=== Elles ===

Eg sku berre segja takk um den framifrå ytingi du gjer for vår norske arvelut. Normeringi gjeng taslut no, hardla og mett av samnorsk er ho. Eg fell nok under same tradisjon ''sem'' min kretsmeister Uppdal og dessmeir slektsburdin frå nordvest-Buskerud --- korso eg ikkje skriv stødt um og upp (i båe tydingar), men det fær liva. Solik skriv eg ein blogg på fritt i-mål, om eg kann vera frekk til å driva blåster (reklame) her: http://steinraus.wordpress.com . Noko kjem stundom på prent i aviser.

Tenkte, um du skreiv ein kommentar med mailen din på bloggen, vi kunde gjera eit prosjekt. Upphavsretten for verki åt Olav Duun er burte no. Vi lyt skriva inn deim anten på eit moderat i-mål (vi godtek om og opp i same mynster som nu => no, berre for å lura oss sjølve) eller på høgnorsk. Sidan skuv vi dei gjenum LaTeX og fær PDF-ar med verd. Då sit vi att med bunadir i rein tekst og HTML om vi trong au. Kva tykkjer du? [[Brukar:Vikune|Vikune]]

=== Avløysarord ===

'''krig''' er lengi nytt i landsmålet, men orde er upphavleg lågtysk. Sume stadir, til dømes Grong, finst ''kri (f)''. Det er sama tyding, men meir i samsvar med gjerningsorde ''kri'', av norrøn ''kría''. Er det høve for orde i høgnorsk, tykkjer du? [[Brukar:Vikune|Vikune]] 9. juni 2010 kl. 20:41 (CEST)

:Ja, det tykkjer eg er heilt greidt. Sume likar å nytte ''ufred'', men ''kri(g)'' er au brukande. [[Brukar:TH|TH]] 10. juni 2010 kl. 00:05 (CEST)

== Dat ==

Heisann. Er det lovleg å skriva 'dat' på høgnorsk? Eg ser at Aasen nemnde formi i Norsk Grammatik frå 1864 [http://www.aasentunet.no/default.asp?menu=1257&id=3436 her]. Mvh. [[Brukar:CS|CS]] 4. januar 2009 kl. 17:03 (CET)

: Du gådde kann hende at formi ''dat'' ikkje var nemnd i tavla yver personlege [[varaord]] her på Mållekken? Det var helst ei gløyming; formi ''dat'' er au verd å nemnast her (og tilsvarande ''dan'', men det lyt verte under ''peikande'' [[varaord]]). Men når det er sagt, lyt ein ha det klårt fyre seg at denne formi vert rekna for alderdomleg eller [[målføre]]leg, på line med ''-arne'' for ''-ane'' og ''me funno'' for ''me fann''. Det er ikkje gali å nytte slike former, [[høgnorsk|norskt]] skriftmål er so ungt at dette berre vert for småskil å rekne; men ein bør vita kva ein gjer.
: Sér me på det frå ein [[målføre]]-synstad, er formi ''dat'' ei like god [[typeform]] som ''det'', just som ''inte'' er like god som ''ikkje''. For ''landsgildt'' bruk derimot er det einast éi eller stundom sume (t.d. både ''me'' og ''vi'') av slike jamgode [[typeform]]er som er brukande.
: I praktisk [[høgnorsk]] upplæring, som oftast ber åt på eigi hand, er det tidt beinsamt å nytte slike kjende merkeord til å halde på og ta med seg målkjensla frå [[målføre]]t, erso ein er godt inne i eitkvart nedervde [[målføre]]t. Sidan, når skrivetamen sit i fingrane, treng ein ikkje alle desse merkeordi til studnad lenger, men kann skrive like godt med meir landsgilde former. [[Brukar:TH|TH]] 4. januar 2009 kl. 18:19 (CET)

== Detta og denna ==

Kvi valde Aasen formene dette og denne framfor detta og denna?
Beste helsing [[Brukar:Nfanrekurb|Nfanrekurb]]

: Det gjorde han då ikkje. Etter [[Norsk Grammatik]] er formene ''denne'' og ''detta''. Eg skal vara meg vel for å segja kvifor, men fyredømet i [[nemnefall]] i [[gamalnorsk]] kann ha vegi med. Elles nemner han hine formene (denna, dette) i klambrer, og skriv dessutan um at mange [[målføre]] skil millom ''denne'' 'den her' og ''denna/danna'' 'den der'. [[Brukar:TH|TH]] 12. november 2009 kl. 15:39 (CET)

== hjort ==

Meiner du at ''hjort'' jamnt skal uttalast med trong ''o'' eller meiner du med /o/ open ''o''? (eg hev elles sett upp bosfilter, so fær me sjå korleis det verkar) -[[User:SAM|SAM]] 10:10, 9 February 2011 (CET)

:Eg har fylgt systemet ditt der, so det er trong ''o''. Som sagt lyt me reinske upp i måten me skriv uttal på. ''Hjort'' fylgjer regelen for ''o'' fyre ''rð'' og ''rt'', nett som ''fjord''. [[User:TH|TH]] 10:16, 9 February 2011 (CET)
::Ja, me talar um det 15. Eg trudde elles at lengjingi av ''o'' var noko seinare fyre ''rt''. -[[User:SAM|SAM]] 10:23, 9 February 2011 (CET)

== Lagord på -en (og ubøygde) ==

Hei! På teigen um [[lagord]] hev du lagt inn yversynet nedan:

{| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:73%;"
|+ Utsyn yver alderdomlege og målførelege former
|-
| rowspan=2 style="background:#f2f2f2" | || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | eintal || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | mangtal
|-
| style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn || style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[nemnefall|N]] || ''goder'' || rowspan=2 | ''god'' || rowspan=2 | ''godt'' || rowspan=2 | ''gode'' || rowspan=2 | ''goda'' || rowspan=2 | ''gode''
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[underfall|U]] || ''godan''
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[eigefall|E]] || ''gods'' || ''godra'' || ''gods'' || colspan=3 | ''godra''
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[sidefall|S]] || ''godom'' || ''godre'' || ''godo'' || colspan=3 | ''godom''
|}

Korleis vert det med lagordi på -en? Tak til dømes ''open''. Nemne- og underfall er vel greide (sameleis fær ein lett ''opnom'' og ''opno'' etter mynster frå ''godom'' og ''godo''). Hine formene slit eg med. Eg hev freista å jamføra med dei gamalnorske formene, men kjem ikkje langt. Desse formene er jo kje dei vanlegaste, i minsto ikkje eigefallsformene, men det hadde kann henda vori greidt å gjeva yversyn til -en-lagordi au?

{| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:73%;"
|-
| rowspan=2 style="background:#f2f2f2" | || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | eintal || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | mangtal
|-
| style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn || style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[nemnefall|N]] [[underfall|U]] || ''open'' (''opin'') || ''opi'' (''opa'') || ''ope'' (''opi'') || ''opne'' || ''opna'' || ''opne''
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[eigefall|E]] || ''opens''? || ''opna''? ''opnar''? || ''opens''? || colspan=3 | ''opna''? ''openna''?
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[sidefall|S]] || ''opnom''(?) || ''opne''? ''openne''? || ''opno''(?) || colspan=3 | ''opnom''(?)
|}

… og korleis vert det med elles ubøygde lagord som ''einstaka'' i side- og eigefall? Her er vel -a sjølv ei gamal eigefallsending, so *''einstakom'', *''einstakre'' osb. vert vel ikkje rett, og *''einstakaom'', *''einstakare'' osb. læt sert. Eg ser at islendsk hev ''einstaka'' i alle kyn og fall (men berre linn bøygjing), so slik lyt det kann henda òg vera på norsk?

Helsing
[[User:Motsegn|Motsegn]] ([[User talk:Motsegn|talk]]) 05:59, 25 July 2019 (CEST)

: Som du segjer er ''einstaka'' ei eigefallsform, og skal då ikkje hava onnor bøygning attpå. Lagord på ''-en'' fær formene nedanfor etter vanlegom ljodvokster frå gamalnorsko. Dei lange formene (''-enne'' osb.) hev i nyare tid havt lokale tilmåtingar etter odrom bøygjemynster, soleis hokyn sidefall ''opnare'' som i færøysko. Men etter di ingi av dessom formom fekk herredøme i allo landē, er det dei voksterrette formene som lyt gjelda for fyredøme.

{| border="2" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align:center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:73%;"
|-
| rowspan=2 style="background:#f2f2f2" | || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | eintal || colspan=3 style="background:#f2f2f2" | mangtal
|-
| style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn || style="background:#f2f2f2" | hannkyn || style="background:#f2f2f2" | hokyn || style="background:#f2f2f2" | inkjekyn
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[nemnefall|N]] [[underfall|U]] || ''open'' (''opin'') || ''opi'' (''opa'') || ''ope'' (''opi'') || ''opne'' || ''opna'' || ''opne'' (''opi'')
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[eigefall|E]] || ''opens'' || ''openna'' || ''opens'' || colspan=3 | ''openna''
|-
| style="background:#f2f2f2" | [[sidefall|S]] || ''opnom'' || ''openne'' || ''opno'' || colspan=3 | ''opnom''
|}

: I bøygningsverkē i midlandsmål fell ''openne'' og ''openna'' i hop i ''opinne''. [[User:TH|TH]] ([[User talk:TH|talk]]) 14:46, 31 July 2019 (CEST)

:: Takk for svar! Eg skal leggja det inn i teigen um lagord, er ''opi'' i inkjekyn mangtal berre midlandsmål? [[User:Motsegn|Motsegn]] ([[User talk:Motsegn|talk]]) 01:53, 2 August 2019 (CEST)

::: Nei, ''opi'' i inkjekyn mangtal er ei gamal form som er lik hokyn eintal. Sume målføre held på slike former, og ho kann vel nemnast nær ein nemner sidefall og eigefall. [[User:TH|TH]] ([[User talk:TH|talk]]) 10:19, 2 August 2019 (CEST)

:::: Takk! Hev [[lagord|lagt det til]], ser det rett ut? [[User:Motsegn|Motsegn]] ([[User talk:Motsegn|talk]]) 03:13, 4 August 2019 (CEST)

== Naseuttala i Millomnorsk ==

Hei,

Eg veit da hev vore ei lang tid sidan du fyrst skreiv um naseuttala av some endingar i Millomnorsk tid, men eg lurte på um du hev nokre kjeldor til uttala. Til dømes gjev du -enom som /ẽə̃(m)/ men kva er bakgrunnen for detta? Eg hev sjølv lese ''Handbok i Norrøn filologi'', ''Norsk målsoga'' og ''Norsk grammatikk'' men ingen av desse skildrar uttala berre skriftleg norm.