Germansk - Endringshistorikk

Eiliv: Frumgermansk er m.a. nytta i Norsk målsoga, og i Gamalnorsk ordbok av Hægstad og Torp, so eg vil ikkje kalla det «sjeldan».

2022-03-09T10:11:03Z

Frumgermansk er m.a. nytta i Norsk målsoga, og i Gamalnorsk ordbok av Hægstad og Torp, so eg vil ikkje kalla det «sjeldan».

← Eldre versjon		Versjonen frå 9. mars 2022 kl. 10:11
Line 1:		Line 1:
	'''Germansk''' (~~sjeldan~~ '''frumgermansk''') er målet som er upphavet til alle dei noverande germanske måli. Ein trur germansk vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. Målet voks fram frå [[frumindoeuropeisk\|indoeuropeisk]].		'''Germansk''' (eller '''frumgermansk''') er målet som er upphavet til alle dei noverande germanske måli. Ein trur germansk vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. Målet voks fram frå [[frumindoeuropeisk\|indoeuropeisk]].

	== Måltre ==		== Måltre ==

Eiliv på 9. mars 2022 kl. 10:05

2022-03-09T10:05:41Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 9. mars 2022 kl. 10:05
Line 3:		Line 3:
	== Måltre ==		== Måltre ==
	* Germansk		* Germansk
	:* Austgermansk		** Austgermansk
	::* Gotisk		*** Gotisk
	:* Nordvestgermansk		** Nordvestgermansk
	::* Nordgermansk		*** Nordgermansk
	~~:::~~* Austnorderlendsk		**** Austnorderlendsk
	~~::::~~* Dansk		***** Dansk
	~~:::::~~* Norskdansk		****** Norskdansk
	~~::::~~* Svensk		***** Svensk
	~~:::~~* Vestnorderlendsk		**** Vestnorderlendsk
	~~::::~~* Færøysk		***** Færøysk
	~~::::~~* Islendsk		***** Islendsk
	~~::::~~* Norsk		***** Norsk
	::* Vestgermansk		*** Vestgermansk
	~~:::~~* Nordsjøgermansk		**** Nordsjøgermansk
	~~::::~~* Anglo-frisisk		***** Anglo-frisisk
	~~:::::~~* Engelsk		****** Engelsk
	~~:::::~~* Frisisk		****** Frisisk
	~~::::~~* Lågtysk		***** Lågtysk
	~~:::~~* Nederlendsk		**** Nederlendsk
	~~:::~~* Elbegermansk		**** Elbegermansk
	~~::::~~* Høgtysk		***** Høgtysk
	~~::::~~* Jiddisk		***** Jiddisk

	== Soga ==		== Soga ==

Eiliv på 9. mars 2022 kl. 10:00

2022-03-09T10:00:44Z

Sjå skilnader

Motsegn på 18. juli 2019 kl. 11:57

2019-07-18T11:57:54Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 18. juli 2019 kl. 11:57
Line 1:		Line 1:
	'''Germansk''' (sjeldan '''frumgermansk''') er målet som er upphavet til alle dei ~~[[germansk]]e~~ måli. Ein trur germansk vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. Målet voks fram frå [[frumindoeuropeisk\|indoeuropeisk]].		'''Germansk''' (sjeldan '''frumgermansk''') er målet som er upphavet til alle dei noverande germanske måli. Ein trur germansk vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. Målet voks fram frå [[frumindoeuropeisk\|indoeuropeisk]].

			== Måltre ==
			* Germansk
			:* Austgermansk
			::* Gotisk
			:* Nordvestgermansk
			::* Nordgermansk
			:::* Austnorderlendsk
			::::* Dansk
			:::::* Norskdansk
			::::* Svensk
			:::* Vestnorderlendsk
			::::* Færøysk
			::::* Islendsk
			::::* Norsk
			::* Vestgermansk
			:::* Nordsjøgermansk
			::::* Anglo-frisisk
			:::::* Engelsk
			:::::* Frisisk
			::::* Lågtysk
			:::* Nederlendsk
			:::* Elbegermansk
			::::* Høgtysk
			::::* Jiddisk

	== Soga ==		== Soga ==

Motsegn: Motsegn moved page Frumgermansk to Germansk: Vanlegaste namnet på målet

2019-07-18T11:47:29Z

Motsegn moved page Frumgermansk to Germansk: Vanlegaste namnet på målet

← Eldre versjon	Versjonen frå 18. juli 2019 kl. 11:47
(Ingen skilnad)

Motsegn: greidt, då gjer me det berre slik. Skal flytja teigen òg

2019-07-18T11:46:55Z

greidt, då gjer me det berre slik. Skal flytja teigen òg

SAM: /* Soga */ Det er heller ikkje vanleg å skriva "frumgermansk", berre "germansk".

2019-07-18T11:15:58Z

Soga: Det er heller ikkje vanleg å skriva "frumgermansk", berre "germansk".

← Eldre versjon		Versjonen frå 18. juli 2019 kl. 11:15
Line 2:		Line 2:

	== Soga ==		== Soga ==
	=== Frå ~~frumindoeuropeisk~~ til frumgermansk ===		=== Frå indoeuropeisk til frumgermansk ===
	Denne bolken syner korleis målet ~~vaks~~ fram frå ~~frumindoeuropeisk~~ i ulike målstìg: fyrrgermansk, tidleg frumgermansk og sein frumgermansk (samgermansk). Han byggjer mykje på den [https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Germanic_language engelske Wikipedia-artikkelen] um same emnet.		Denne bolken syner korleis målet voks fram frå indoeuropeisk i ulike målstìg: fyrrgermansk, tidleg frumgermansk og sein frumgermansk (samgermansk). Han byggjer mykje på den [https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Germanic_language engelske Wikipedia-artikkelen] um same emnet.

	==== Fyrrgermansk ====		==== Fyrrgermansk ====

Motsegn: /* Sein frumgermansk */ um seinfrumgermanske brigde

2019-07-13T00:37:59Z

Sein frumgermansk: um seinfrumgermanske brigde

← Eldre versjon		Versjonen frå 13. juli 2019 kl. 00:37
Line 64:		Line 64:

	==== Sein frumgermansk ====		==== Sein frumgermansk ====
			I enden av dette målstìget hadde målet gjengi frå å vera rikt på stengjeljod til å hava mest gnikeljod og slegi saman tvo av sjølvljodi sine. Fyrstestavingi hadde allstødt fengi tyngdi i ordet og med di var det lagt til rettes for at utyngde stavingar lett kunde hoggast burt. Innan målet byrja å greina seg, fekk det nasesjølvljod (her skrivne med krok i utljod, t.d. ''ą'' for IPA /ã/, elles etterfylgt av ein ''n'', t.d. ''an'') og byrjande [[ljodbrigde]]. Millom dei samgermanske brigdi er desse:
			* /m/ vart til /n/ i utljod og fyre tannljod: ''þam'' > ''þan'' («då»), ''humdan'' > ''hundan''
			* /n/ fall i utljod etter utyngde stavingar og gav sjølvljodet fyre naseuttala: ''-an'' > ''-ą'' (eintalsendingi i underfall av a-stomnnamnord)
			* /ẽː/ vart lægt til /ɑ̃ː/: ''dedę̄'' > ''dedą̄'' («gjorde», 1. menne, eintal)
			* /ǝ/ kvarv:
			:* Utyngt /ǝ/ kvarv sporlaust millom sjølvljod: ''sámh₂dʰos'' > ''samədaz'' > *''samdaz'' («sand»)
			:* Elles vart /ǝ/ til /ɑ/: ''ph₂tḗr'' > ''fədēr'' > *''fadēr'' («far»)
			* /t/ fall i utljod etter utyngde stavingar: ''tehunt'' > ''tehun'' («ti»)
			* /ɣʷ/ vart til /w/: ''snaygʷaz'' > ''snaiwaz'' («snjo»)
			* Lang og ovlang ''a'' vart høgd til ''o'':
			:* /ɑː/ (ā) vart /ɔː/ (ō): ''dāmaz'' > ''dōmaz'' («dom»)
			:* /ɑːː/ (â) vart /ɔːː/ (ô): ''sēmâ'' > ''sēmô'' («fræ», mangtal)
			:* Lånordet ''Rūmǒnīz'' (< latin ''Rōmānī'') syner at dette hende etter at germanarane møtte romarane. Finske lånord frå fyre dette brigdet er òg kjende, m.a. ''raha'' («pengar») < tidleg frumgermansk ''skrahā'' (sein frumgermansk: *''skrahō'')
			* Tidlegt i-ljodbrigde: /e/ vart /i/ fyre /i/ eller /j/ i same eller næste stavingi: ''beridi'' > ''biridi'' («ber», 3. menne, eintal)
			:* /ei/, der det stod att, vart med di til /iː/: ''teywa-'' (skrive ''teiva-'' på Negau-hjelmen) > *''Tīwaz'' («Ty»)
			:* Òg her syner lånord til samisk og finsk eldre *''e''.
			* /e/ vart /i/ fyre naseljod i utljod: ''en'' > ''in'' («i»)
			:* Lånord til finsk, som ''rengas'' («ring») frå frumgermansk hrengaz (seinare ''hringaz''), syner det gamle ljodet
			* /j/ fall millom sjølvljod, burtsét ifrå etter /i/ og /w/. Dei tvo sjølvljodi som stod att vart slegne saman til anten eit langt sjølvljod eller til eit tviljod: ''ayiri'' > ''airi'' («årle»)
			:* Dette gjev upphav til eit nytt, langt /ɑː/ (*''ā'') frå tidlegare /ɑjɑ/
			* /n/ fall fyre /x/, so at sjølvljodet fyre både fekk naseuttala og vart lengt: *''hanhidi'' («heng», 3. menne, eintal) fekk dimed uttala [ˈxɑ̃ːxiði]

	=== Målet greinar seg ===		=== Målet greinar seg ===

Motsegn: /* Tidleg frumgermansk */ noko um tidleg frumgermansk (orka ikkje greida ut um logene til Rask-Grimm og Verner her, so eg lagde inn peikarar i staden)

2019-07-12T23:38:27Z

Tidleg frumgermansk: noko um tidleg frumgermansk (orka ikkje greida ut um logene til Rask-Grimm og Verner her, so eg lagde inn peikarar i staden)

← Eldre versjon		Versjonen frå 12. juli 2019 kl. 23:38
Line 35:		Line 35:

	==== Tidleg frumgermansk ====		==== Tidleg frumgermansk ====
			Dette målstìget byrja som eit målføre under frumindoeuropeisk som hadde misst barkeljodi sine og målet var kann henda enno skyna hjå deim som tala systermålføri. Målet hadde no fem lange, seks stutte og eitt eller tvo ovlange sjølvljod. Brigde som verka inn på målet i denne tidbolken var desse:
			* Ikkje-høge, stutte sjølvljod (/a/, /e/, /o/) fall i utljod: ''wóyde'' > ''wóyd'' («veit», 3. menne, eintal)
			:* Stod eit halvsjølvljodi /j/ eller /w/ fyre sjølvljodet, fall det mèd: ''tósyo'' > ''tós'' <!--> *þas--> («dess»)
			:* Einstavingsord vart ikkje påverka av dette, etterfeste vart: ''-kʷe'' > ''-kʷ'' («og»)
			:* Um sjølvljodet hadde tyngd, flutte tyngdi seg til fyrre staving: ''n̥smé'' > ''n̥swé'' > ''unswé'' > ''úns'' («oss»)
			* Eit ljodskrid i tri stìg skyv på [[stengjeljod]]i ([[Rask-Grimms lov\|logi hans Grimm]]). Klangføre stengjeljod var alt vortne klanglause fyre en klanglaus obstruent. Runda bakgomsljod vart avrunda fyre /t/.
			:* ''Sjå [[Rask-Grimms lov]]''
			* Klanglause [[gnikeljod]] vart klangføre etter utyngde stavingar ([[Verners lov\|logi hans Verner]]).
			:* ''Sjå [[Verners lov]]''
			* Tyngdi fall no undantakslaust på fyrstestavingi. Dette gjorde at skìlet millom klangføre og klanglause stengjeljod, som logi hans Verner laga, ikkje lenger var allofonisk. Dei klangføre og klanglause stengjeljodi vart med di ulike skilljod.
			* /gʷ/ vart /b/ i innljod: ''gʷʰédʰyeti'' > ''gʷédyedi'' > *''bédyedi'' («bed», 3. menne, eintal)
			* Sonorantar vart slegne saman:
			:* /nw/ > /nn/: ''tn̥h₂éwih₂'' > ''tn̥h₂wíh₂'' > ''þunwī'' > ''þunnī'' («tunn», hokyn)
			:* /ln/ > /ll/: ''pl̥h₁nós'' > ''fulnos'' > *''fullos'' («full»)
			::* Germanske lånord i samisk syner at dette hende etter at desse måli fyrste møttest.
			:* /zm/ > /mm/: ''h₁esmi'' > ''ezmi'' > *''emmi'' («er», 1. menne, eintal)
			* Utyngt /owo/ vart /oː/:
			* Utyngt /ew/ vart /ow/ fyre medljod og dessutan i utljod
			* Utyngt /e/ vart /i/
			:* Utyngt /ej/, som då vart /ij/, vart drege saman til /iː/
			:* Sume ord kunde vera både tyngde og utyngde. Dei fekk no ofte tvo avbrigde: ''éǵh₂'' > ''ek'' >''ik'' («eg») i utyngd stoda, ''ek'' i tyngd stoda
			* Utyngt /ji/ vart /i/
			:* /iji/, som då vart /ii/, vart drege saman til /iː/
			* Ikkje-høge, attare sjølvljod fall saman:
			:* /o/ og /a/ vart /ɑ/ (a): <!--''gʰóstis'' > -->''gostiz'' > *''gastiz'' («gjest»)
			:* /oː/ og /aː/ vart /ɑː/ (ā): <!--''dʰóh₁mos'' > -->''dōmoz'' > ''dāmaz''<!-- > ''dōmaz''--> («dom»)
			:* /oːː/ og /aːː/ vart /ɑːː/ (â): <!--''séh₁mō'' > -->''sēmô'' > *''sēmâ'' (fræ)

	==== Sein frumgermansk ====		==== Sein frumgermansk ====

Motsegn: /* Soga */ noko um fyrrgermansk

2019-07-12T22:43:10Z

Soga: noko um fyrrgermansk

@@ Line 3: / Line 3: @@
 == Soga ==
 === Frå frumindoeuropeisk til frumgermansk ===
 === Målet greinar seg ===
@@ Line 32: / Line 66: @@
 :* Andre brigde og målvokster gjer det ikkje lett å segja noko um detaljane. Kann òg vera noko frumgermanskt helder en nordvestgermanskt.
-Jamført med gotisk, misste nordvestgermansk meir av det frumgermanske formverket. Millom anna kvarv totalet (halde i gotisk), bjodeformi i 3. menne (døyande òg i gotisk) og mest all lidande segnstoda (''passiv'') (eitt undantak er segnordet ''heita''). I mangtal fall tølefall og sidefall saman anten i sein frumgermansk eller i nordvestgermansk (hende òg i gotisk). Burtsét ifrå einskilde døme i tidlegt runemål, er alle sterke i-stomn- og u-stomn-lagord yverførde til a-stomn-klassa i nordvestgermansk.
+Jamført med gotisk, misste nordvestgermansk meir av det frumgermanske formverket. Millom anna kvarv tvotalet (halde i gotisk), bjodeformi i 3. menne (døyande òg i gotisk) og mest all lidande segnstoda (''passiv'') (eitt undantak er segnordet ''heita''). I mangtal fall tølefall og sidefall saman anten i sein frumgermansk eller i nordvestgermansk (hende òg i gotisk). Burtsét ifrå einskilde døme i tidlegt runemål, er alle sterke i-stomn- og u-stomn-lagord yverførde til a-stomn-klassa i nordvestgermansk.
 == Kjeldor ==
 <references />

← Eldre versjon		Versjonen frå 13. juli 2019 kl. 00:37
Line 64:		Line 64:

	==== Sein frumgermansk ====		==== Sein frumgermansk ====
			I enden av dette målstìget hadde målet gjengi frå å vera rikt på stengjeljod til å hava mest gnikeljod og slegi saman tvo av sjølvljodi sine. Fyrstestavingi hadde allstødt fengi tyngdi i ordet og med di var det lagt til rettes for at utyngde stavingar lett kunde hoggast burt. Innan målet byrja å greina seg, fekk det nasesjølvljod (her skrivne med krok i utljod, t.d. ''ą'' for IPA /ã/, elles etterfylgt av ein ''n'', t.d. ''an'') og byrjande [[ljodbrigde]]. Millom dei samgermanske brigdi er desse:
			* /m/ vart til /n/ i utljod og fyre tannljod: ''þam'' > ''þan'' («då»), ''humdan'' > ''hundan''
			* /n/ fall i utljod etter utyngde stavingar og gav sjølvljodet fyre naseuttala: ''-an'' > ''-ą'' (eintalsendingi i underfall av a-stomnnamnord)
			* /ẽː/ vart lægt til /ɑ̃ː/: ''dedę̄'' > ''dedą̄'' («gjorde», 1. menne, eintal)
			* /ǝ/ kvarv:
			:* Utyngt /ǝ/ kvarv sporlaust millom sjølvljod: ''sámh₂dʰos'' > ''samədaz'' > *''samdaz'' («sand»)
			:* Elles vart /ǝ/ til /ɑ/: ''ph₂tḗr'' > ''fədēr'' > *''fadēr'' («far»)
			* /t/ fall i utljod etter utyngde stavingar: ''tehunt'' > ''tehun'' («ti»)
			* /ɣʷ/ vart til /w/: ''snaygʷaz'' > ''snaiwaz'' («snjo»)
			* Lang og ovlang ''a'' vart høgd til ''o'':
			:* /ɑː/ (ā) vart /ɔː/ (ō): ''dāmaz'' > ''dōmaz'' («dom»)
			:* /ɑːː/ (â) vart /ɔːː/ (ô): ''sēmâ'' > ''sēmô'' («fræ», mangtal)
			:* Lånordet ''Rūmǒnīz'' (< latin ''Rōmānī'') syner at dette hende etter at germanarane møtte romarane. Finske lånord frå fyre dette brigdet er òg kjende, m.a. ''raha'' («pengar») < tidleg frumgermansk ''skrahā'' (sein frumgermansk: *''skrahō'')
			* Tidlegt i-ljodbrigde: /e/ vart /i/ fyre /i/ eller /j/ i same eller næste stavingi: ''beridi'' > ''biridi'' («ber», 3. menne, eintal)
			:* /ei/, der det stod att, vart med di til /iː/: ''teywa-'' (skrive ''teiva-'' på Negau-hjelmen) > *''Tīwaz'' («Ty»)
			:* Òg her syner lånord til samisk og finsk eldre *''e''.
			* /e/ vart /i/ fyre naseljod i utljod: ''en'' > ''in'' («i»)
			:* Lånord til finsk, som ''rengas'' («ring») frå frumgermansk hrengaz (seinare ''hringaz''), syner det gamle ljodet
			* /j/ fall millom sjølvljod, burtsét ifrå etter /i/ og /w/. Dei tvo sjølvljodi som stod att vart slegne saman til anten eit langt sjølvljod eller til eit tviljod: ''ayiri'' > ''airi'' («årle»)
			:* Dette gjev upphav til eit nytt, langt /ɑː/ (*''ā'') frå tidlegare /ɑjɑ/
			* /n/ fall fyre /x/, so at sjølvljodet fyre både fekk naseuttala og vart lengt: *''hanhidi'' («heng», 3. menne, eintal) fekk dimed uttala [ˈxɑ̃ːxiði]

	=== Målet greinar seg ===		=== Målet greinar seg ===

← Eldre versjon		Versjonen frå 18. juli 2019 kl. 11:46
Line 1:		Line 1:
	'''~~Frumgermansk~~''' er målet som er upphavet til alle dei [[germansk]]e måli. Ein trur ~~frumgermansk~~ vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. ~~Frumgermansk~~ voks fram frå [[frumindoeuropeisk]].		'''Germansk''' (sjeldan '''frumgermansk''') er målet som er upphavet til alle dei [[germansk]]e måli. Ein trur germansk vart tala frå 500 f.Kr. til [[frumnorderlendsk]] tok yver (i Norderlandi) frå umkring 200 e.Kr. Målet voks fram frå [[frumindoeuropeisk\|indoeuropeisk]].

	== Soga ==		== Soga ==
	=== Frå indoeuropeisk til ~~frumgermansk~~ ===		=== Frå indoeuropeisk til germansk ===
	Denne bolken syner korleis målet voks fram frå indoeuropeisk i ulike målstìg: fyrrgermansk, tidleg ~~frumgermansk~~ og sein ~~frumgermansk~~ (samgermansk). Han byggjer mykje på den [https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Germanic_language engelske Wikipedia-artikkelen] um same emnet.		Denne bolken syner korleis målet voks fram frå indoeuropeisk i ulike målstìg: fyrrgermansk, tidleg germansk og sein germansk (samgermansk). Han byggjer mykje på den [https://en.wikipedia.org/wiki/Proto-Germanic_language engelske Wikipedia-artikkelen] um same emnet.

	==== Fyrrgermansk ====		==== Fyrrgermansk ====
Line 32:		Line 32:
	:* Hine barkeljodi vart gjorde um til sjølvljod: ''ph₂tḗr'' > ''pətḗr'' («far»), ''sámh₂dʰos'' > ''sámədʰos'' («sand»)		:* Hine barkeljodi vart gjorde um til sjølvljod: ''ph₂tḗr'' > ''pətḗr'' («far»), ''sámh₂dʰos'' > ''sámədʰos'' («sand»)
	* /w/ runda [[bakgomsljod]] fyre seg: ''éḱwos'' > ''ékwos'' > *''ékʷos'' («hest», finst att i norrønt ''jór'')		* /w/ runda [[bakgomsljod]] fyre seg: ''éḱwos'' > ''ékwos'' > *''ékʷos'' («hest», finst att i norrønt ''jór'')
	* Runda bakgomsljod vart avrunda jamte /u/ (eller /un/) og fyre /t/ (heldt fram å gjelda inn i ~~frumgermansk~~ tid): ''gʷʰénti-'' ~ ''gʷʰn̥tí''- («drap») > ''gʷʰúntis'' > ''gʰúntis'' <!-- > *gunþiz --> («strid»)		* Runda bakgomsljod vart avrunda jamte /u/ (eller /un/) og fyre /t/ (heldt fram å gjelda inn i germansk tid): ''gʷʰénti-'' ~ ''gʷʰn̥tí''- («drap») > ''gʷʰúntis'' > ''gʰúntis'' <!-- > *gunþiz --> («strid»)

	==== Tidleg ~~frumgermansk~~ ====		==== Tidleg germansk ====
	Dette målstìget byrja som eit målføre under ~~frumindoeuropeisk~~ som hadde misst barkeljodi sine og målet var kann henda enno skyna hjå deim som tala systermålføri. Målet hadde no fem lange, seks stutte og eitt eller tvo ovlange sjølvljod. Brigde som verka inn på målet i denne tidbolken var desse:		Dette målstìget byrja som eit målføre under indoeuropeisk som hadde misst barkeljodi sine og målet var kann henda enno skyna hjå deim som tala systermålføri. Målet hadde no fem lange, seks stutte og eitt eller tvo ovlange sjølvljod. Brigde som verka inn på målet i denne tidbolken var desse:
	* Ikkje-høge, stutte sjølvljod (/a/, /e/, /o/) fall i utljod: ''wóyde'' > ''wóyd'' («veit», 3. menne, eintal)		* Ikkje-høge, stutte sjølvljod (/a/, /e/, /o/) fall i utljod: ''wóyde'' > ''wóyd'' («veit», 3. menne, eintal)
	:* Stod eit halvsjølvljodi /j/ eller /w/ fyre sjølvljodet, fall det mèd: ''tósyo'' > ''tós'' <!--> *þas--> («dess»)		:* Stod eit halvsjølvljodi /j/ eller /w/ fyre sjølvljodet, fall det mèd: ''tósyo'' > ''tós'' <!--> *þas--> («dess»)
Line 63:		Line 63:
	:* /oːː/ og /aːː/ vart /ɑːː/ (â): <!--''séh₁mō'' > -->''sēmô'' > *''sēmâ'' (fræ)		:* /oːː/ og /aːː/ vart /ɑːː/ (â): <!--''séh₁mō'' > -->''sēmô'' > *''sēmâ'' (fræ)

	==== Sein ~~frumgermansk~~ ====		==== Sein germansk ====
	I enden av dette målstìget hadde målet gjengi frå å vera rikt på stengjeljod til å hava mest gnikeljod og slegi saman tvo av sjølvljodi sine. Fyrstestavingi hadde allstødt fengi tyngdi i ordet og med di var det lagt til rettes for at utyngde stavingar lett kunde hoggast burt. Innan målet byrja å greina seg, fekk det nasesjølvljod (her skrivne med krok i utljod, t.d. ''ą'' for IPA /ã/, elles etterfylgt av ein ''n'', t.d. ''an'') og byrjande [[ljodbrigde]]. Millom dei samgermanske brigdi er desse:		I enden av dette målstìget hadde målet gjengi frå å vera rikt på stengjeljod til å hava mest gnikeljod og slegi saman tvo av sjølvljodi sine. Fyrstestavingi hadde allstødt fengi tyngdi i ordet og med di var det lagt til rettes for at utyngde stavingar lett kunde hoggast burt. Innan målet byrja å greina seg, fekk det nasesjølvljod (her skrivne med krok i utljod, t.d. ''ą'' for IPA /ã/, elles etterfylgt av ein ''n'', t.d. ''an'') og byrjande [[ljodbrigde]]. Millom dei samgermanske brigdi er desse:
	* /m/ vart til /n/ i utljod og fyre tannljod: ''þam'' > ''þan'' («då»), ''humdan'' > ''hundan''		* /m/ vart til /n/ i utljod og fyre tannljod: ''þam'' > ''þan'' («då»), ''humdan'' > ''hundan''
Line 76:		Line 76:
	:* /ɑː/ (ā) vart /ɔː/ (ō): ''dāmaz'' > ''dōmaz'' («dom»)		:* /ɑː/ (ā) vart /ɔː/ (ō): ''dāmaz'' > ''dōmaz'' («dom»)
	:* /ɑːː/ (â) vart /ɔːː/ (ô): ''sēmâ'' > ''sēmô'' («fræ», mangtal)		:* /ɑːː/ (â) vart /ɔːː/ (ô): ''sēmâ'' > ''sēmô'' («fræ», mangtal)
	:* Lånordet ''Rūmǒnīz'' (< latin ''Rōmānī'') syner at dette hende etter at germanarane møtte romarane. Finske lånord frå fyre dette brigdet er òg kjende, m.a. ''raha'' («pengar») < tidleg ~~frumgermansk~~ ''skrahā'' (sein ~~frumgermansk~~: *''skrahō'')		:* Lånordet ''Rūmǒnīz'' (< latin ''Rōmānī'') syner at dette hende etter at germanarane møtte romarane. Finske lånord frå fyre dette brigdet er òg kjende, m.a. ''raha'' («pengar») < tidleg germansk ''skrahā'' (sein germansk: *''skrahō'')
	* Tidlegt i-ljodbrigde: /e/ vart /i/ fyre /i/ eller /j/ i same eller næste stavingi: ''beridi'' > ''biridi'' («ber», 3. menne, eintal)		* Tidlegt i-ljodbrigde: /e/ vart /i/ fyre /i/ eller /j/ i same eller næste stavingi: ''beridi'' > ''biridi'' («ber», 3. menne, eintal)
	:* /ei/, der det stod att, vart med di til /iː/: ''teywa-'' (skrive ''teiva-'' på Negau-hjelmen) > *''Tīwaz'' («Ty»)		:* /ei/, der det stod att, vart med di til /iː/: ''teywa-'' (skrive ''teiva-'' på Negau-hjelmen) > *''Tīwaz'' («Ty»)
	:* Òg her syner lånord til samisk og finsk eldre *''e''.		:* Òg her syner lånord til samisk og finsk eldre *''e''.
	* /e/ vart /i/ fyre naseljod i utljod: ''en'' > ''in'' («i»)		* /e/ vart /i/ fyre naseljod i utljod: ''en'' > ''in'' («i»)
	:* Lånord til finsk, som ''rengas'' («ring») frå ~~frumgermansk~~ hrengaz (seinare ''hringaz''), syner det gamle ljodet		:* Lånord til finsk, som ''rengas'' («ring») frå germansk hrengaz (seinare ''hringaz''), syner det gamle ljodet
	* /j/ fall millom sjølvljod, burtsét ifrå etter /i/ og /w/. Dei tvo sjølvljodi som stod att vart slegne saman til anten eit langt sjølvljod eller til eit tviljod: ''ayiri'' > ''airi'' («årle»)		* /j/ fall millom sjølvljod, burtsét ifrå etter /i/ og /w/. Dei tvo sjølvljodi som stod att vart slegne saman til anten eit langt sjølvljod eller til eit tviljod: ''ayiri'' > ''airi'' («årle»)
	:* Dette gjev upphav til eit nytt, langt /ɑː/ (*''ā'') frå tidlegare /ɑjɑ/		:* Dette gjev upphav til eit nytt, langt /ɑː/ (*''ā'') frå tidlegare /ɑjɑ/
Line 87:		Line 87:

	=== Målet greinar seg ===		=== Målet greinar seg ===
	Frå det ~~frumgermanske~~ målet voks fram tri greiner: nordgermansk (norderlendsk), austgermansk (gotisk) og vestgermansk. Kor det hende er det fleire syn på:		Frå det germanske målet voks fram tri greiner: nordgermansk (norderlendsk), austgermansk (gotisk) og vestgermansk. Kor det hende er det fleire syn på:
	# Greinene skilde seg likt ifrå einannan.		# Greinene skilde seg likt ifrå einannan.
	# Målet klauv seg fyrst i ei vestgermansk og ei norderlendsk-gotisk grein, som so klauv seg i norderlendsk og gotisk.		# Målet klauv seg fyrst i ei vestgermansk og ei norderlendsk-gotisk grein, som so klauv seg i norderlendsk og gotisk.
	# Austgermansk skilde lag fyrst frå nordvestgermansk, som seinare vart norderlendsk og vestgermansk.		# Austgermansk skilde lag fyrst frå nordvestgermansk, som seinare vart norderlendsk og vestgermansk.

	Med tidi hev nordvestgermansken vunni fram og stend no sterkast millom ~~målgranskarar~~. Det er òg ein slik vokster denne teigen tek fyre seg.		Med tidi hev nordvestgermansken vunni fram og stend no sterkast millom målgranskarane. Det er òg ein slik vokster denne teigen tek fyre seg.

	==== Gotisk ====		==== Gotisk ====
Line 99:		Line 99:
	==== Nordvestgermansk ====		==== Nordvestgermansk ====
	Den nordvestgermanske målgreini heldt trulegt berre saman ei liti stund etter at ho vart skild frå austgermansk, men lenge nog til at fleire sermerke voks fram. Samhaldet heldt òg fram etter at dette målet hadde byrja å kljuva seg i norderlendsk og vestgermansk, ved at nyvinningar spreidde seg millom dei tvo greinene. Brigdi nemnde i denne bolken kann koma frå både fyrr og etter dette. Sannsynlege nordvestgermanske brigde er:<ref name="ringe_taylor">Don Ringe og Ann Taylor, ''The Development of Old English'', ISBN 978-0-19-920784-8, s. 10–37</ref>		Den nordvestgermanske målgreini heldt trulegt berre saman ei liti stund etter at ho vart skild frå austgermansk, men lenge nog til at fleire sermerke voks fram. Samhaldet heldt òg fram etter at dette målet hadde byrja å kljuva seg i norderlendsk og vestgermansk, ved at nyvinningar spreidde seg millom dei tvo greinene. Brigdi nemnde i denne bolken kann koma frå både fyrr og etter dette. Sannsynlege nordvestgermanske brigde er:<ref name="ringe_taylor">Don Ringe og Ann Taylor, ''The Development of Old English'', ISBN 978-0-19-920784-8, s. 10–37</ref>
	* I stavingar med full tyngd vart ~~frumgermansk~~ ''ē'' til nordvestgermansk ''ā'', soleis nvgerm. ''wāpną'' < ~~fgerm~~. ''wēpną'' (jf. gotisk ''wēpn'')		* I stavingar med full tyngd vart samgermansk ''ē'' til nordvestgermansk ''ā'', soleis nvgerm. ''wāpną'' < germ. ''wēpną'' (jf. gotisk ''wēpn'')
	* I utljod vart ''ō'' hoven til ''ū'', soleis nvgerm. ''landū'' < ~~fgerm~~. ''landō''		* I utljod vart ''ō'' hoven til ''ū'', soleis nvgerm. ''landū'' < germ. ''landō''
	* I utljod vart lange, høge sjølvljod i utyngd stoda so stytt:		* I utljod vart lange, høge sjølvljod i utyngd stoda so stytt:
	:* ''ī'' vart ''i'', soleis nvgerm. ''wili'' < ~~fgerm~~. *''wilī'' (norr. ''vil'')		:* ''ī'' vart ''i'', soleis nvgerm. ''wili'' < germ. *''wilī'' (norr. ''vil'')
	:* ''ū'' vart ''u'', soleis nvgerm. ''landu'' < ''landū'' (jf. yver) < ~~fgerm~~. ''landō'' (norr. ''lǫnd'' < frumnorderlendsk ''lǫndu'' < *''landu'')		:* ''ū'' vart ''u'', soleis nvgerm. ''landu'' < ''landū'' (jf. yver) < germ. ''landō'' (norr. ''lǫnd'' < frumnorderlendsk ''lǫndu'' < *''landu'')
	* Etter at ''ō'' i utljod vart ''ū'', fall ''w'' millom eit medljod og utyngt u-ljod, soleis nvgerm. ''badu'' < ~~fgerm~~. ''badwō'' (norr. ''bǫð'', «bad, strid»), men nvgerm. ''badwōz'' = ~~fgerm~~. *''badwōz'' (norr. ''bǫðvar'')		* Etter at ''ō'' i utljod vart ''ū'', fall ''w'' millom eit medljod og utyngt u-ljod, soleis nvgerm. ''badu'' < germ. ''badwō'' (norr. ''bǫð'', «bad, strid»), men nvgerm. ''badwōz'' = germ. *''badwōz'' (norr. ''bǫðvar'')

	Ei rad tidlegare brigde er meir uvisse:		Ei rad tidlegare brigde er meir uvisse:
	* Utyngd ''a'' fall saman med ''u'' rett fyre ''m'', soleis nvgerm. ''dagumaz'' < ~~fgerm~~. *''dagamaz'' (norr. ''dǫgum''), jf. gotisk ''dagam''		* Utyngd ''a'' fall saman med ''u'' rett fyre ''m'', soleis nvgerm. ''dagumaz'' < germ. *''dagamaz'' (norr. ''dǫgum''), jf. gotisk ''dagam''
	:* Einskilde døme finst òg i gotisk. Kann henda byrja dette medan gotisk enno hadde samband med nordvestgermanarane, men vann berre å gjera ''-am-'' til ''-um-'' i serlegt utyngde stodor.		:* Einskilde døme finst òg i gotisk. Kann henda byrja dette medan gotisk enno hadde samband med nordvestgermanarane, men vann berre å gjera ''-am-'' til ''-um-'' i serlegt utyngde stodor.
	* Utyngd ''er'' fall saman med ''ar''.		* Utyngd ''er'' fall saman med ''ar''.
	:* Det er uvisst um dette hende alt i ~~frumgermansk~~ eller um det hende fyrst i tidleg nordvestgermansk.		:* Det er uvisst um dette hende alt i samgermansk eller um det hende fyrst i tidleg nordvestgermansk.
	* Hevjing og fremjing av ''a'' til ''i'' i innljod i utyngde stavingar rett fyre ''n'', soleis tidleg runemål ''minino'' < ~~fgerm~~. ''mīnanǭ''		* Hevjing og fremjing av ''a'' til ''i'' i innljod i utyngde stavingar rett fyre ''n'', soleis tidleg runemål ''minino'' < germ. ''mīnanǭ''
	:* Andre brigde og målvokster gjer det ikkje lett å segja noko um detaljane. Kann òg vera noko ~~frumgermanskt~~ helder en nordvestgermanskt.		:* Andre brigde og målvokster gjer det ikkje lett å segja noko um detaljane. Kann òg vera noko samgermanskt helder en nordvestgermanskt.

	Jamført med gotisk, misste nordvestgermansk meir av det ~~frumgermanske~~ formverket. Millom anna kvarv tvotalet (halde i gotisk), bjodeformi i 3. menne (døyande òg i gotisk) og mest all lidande segnstoda (''passiv'') (eitt undantak er segnordet ''heita''). I mangtal fall tølefall og sidefall saman anten i ~~sein frumgermansk~~ eller i nordvestgermansk (hende òg i gotisk). Burtsét ifrå einskilde døme i tidlegt runemål, er alle sterke i-stomn- og u-stomn-lagord yverførde til a-stomn-klassa i nordvestgermansk.		Jamført med gotisk, misste nordvestgermansk meir av det samgermanske formverket. Millom anna kvarv tvotalet (halde i gotisk), bjodeformi i 3. menne (døyande òg i gotisk) og mest all lidande segnstoda (''passiv'') (eitt undantak er segnordet ''heita''). I mangtal fall tølefall og sidefall saman anten i samgermansk eller i nordvestgermansk (hende òg i gotisk). Burtsét ifrå einskilde døme i tidlegt runemål, er alle sterke i-stomn- og u-stomn-lagord yverførde til a-stomn-klassa i nordvestgermansk.

	== Kjeldor ==		== Kjeldor ==
	<references />		<references />