Frumnorderlendsk - Endringshistorikk

Eiliv på 8. mars 2022 kl. 08:33

2022-03-08T08:33:49Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 8. mars 2022 kl. 08:33
Line 10:		Line 10:

	Gullhorn-innskrifti frå Gallehus i Slesvig (Sør-Jylland) frå 400-talet:<br>		Gullhorn-innskrifti frå Gallehus i Slesvig (Sør-Jylland) frå 400-talet:<br>
	'''ek ~~hlewagastiR holtijaR~~ horna tawido'''		'''ek hlewagastiʀ holtijaʀ horna tawido'''

	Kjølevik-innskrifti frå Strand i Ryfylke frå ikr. 500:<br>		Kjølevik-innskrifti frå Strand i Ryfylke frå ikr. 500:<br>
	'''~~hadulaikaR~~ ek ~~hagustadaR~~ hl(a)aiwido magu minino'''		'''hadulaikaʀ ek hagustadaʀ hl(a)aiwido magu minino'''

	=== Lånord ===		=== Lånord ===
Line 59:		Line 59:

	* {{IPA\|/ai/}} '''staina'''		* {{IPA\|/ai/}} '''staina'''
	* {{IPA\|/au/}} '''~~laukaR~~'''		* {{IPA\|/au/}} '''laukaʀ'''
	* {{IPA\|/eu/}} ({{IPA\|/iu/}} fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)		* {{IPA\|/eu/}} ({{IPA\|/iu/}} fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)

Line 102:		Line 102:
	\|-		\|-
	! align=left \| Nom.		! align=left \| Nom.
	\| ''~~dagaR~~'' \|\| ''~~dagōR~~''		\| ''dagaʀ'' \|\| ''dagōʀ''
	\|-		\|-
	! align=left \| Gen.		! align=left \| Gen.
Line 108:		Line 108:
	\|-		\|-
	! align=left \| Dat.		! align=left \| Dat.
	\| ''dagē'' \|\| ''~~dagumR~~''		\| ''dagē'' \|\| ''dagumʀ''
	\|-		\|-
	! align=left \| Akk.		! align=left \| Akk.
Line 114:		Line 114:
	\|-		\|-
	! align=left \| Vok.		! align=left \| Vok.
	\| *''dag'' \|\| ''~~dagōR~~''		\| *''dag'' \|\| ''dagōʀ''
	\|}		\|}

Eiliv på 8. mars 2022 kl. 08:32

2022-03-08T08:32:24Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 8. mars 2022 kl. 08:32
Line 69:		Line 69:
	* '''d''' {{IPA\|/d/}} og {{IPA\|/ð/}}		* '''d''' {{IPA\|/d/}} og {{IPA\|/ð/}}
	* '''k''' {{IPA\|/k/}}		* '''k''' {{IPA\|/k/}}
	* '''g''' {{IPA\|/g/}} og {{IPA\|/γ/}}		* '''g''' {{IPA\|/ɡ/}} og {{IPA\|/ɣ/}}

	'''Nasal'''		'''Nasal'''

Eiliv på 8. mars 2022 kl. 08:30

2022-03-08T08:30:28Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 8. mars 2022 kl. 08:30
Line 95:		Line 95:


	{\| ~~rules=all border="1" style~~="~~text-align: left; border: 1px solid darkgray;~~" ~~cellpadding=3 cellspacing=0~~		{\| class="wikitable"
	\|+a-stomnar		\|+a-stomnar
	! rowspan=1 \|		! rowspan=1 \|

Eiliv på 8. mars 2022 kl. 08:29

2022-03-08T08:29:11Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 8. mars 2022 kl. 08:29
Line 26:		Line 26:
	==== Sjølvljodane ====		==== Sjølvljodane ====

	{\| ~~border~~="~~1" cellpadding="5" cellspacing="0~~"		{\| class="wikitable"
	\|+Sjølvljodane i tyngd staving		\|+Sjølvljodane i tyngd staving
	! rowspan=2 \|		! rowspan=2 \|
Line 38:		Line 38:
	\|-		\|-
	! align=left \| høg		! align=left \| høg
	\| /i:/		\| {{IPA\|/iː/}}
	\| /u:/		\| {{IPA\|/u:/}}
	\| /i/		\| {{IPA\|/i/}}
	\| /u/		\| {{IPA\|/u/}}
	\|-		\|-
	! align=left \| millomhøg		! align=left \| millomhøg
	\| /e:/		\| {{IPA\|/eː/}}
	\| /o:/		\| {{IPA\|/oː/}}
	\| /e/		\| {{IPA\|/e/}}
	\| /o/		\| {{IPA\|/o/}}
	\|-		\|-
	! align=left \| låg		! align=left \| låg
	\| colspan=2 \| /a:/		\| colspan=2 \| {{IPA\|/aː/}}
	\| colspan=2 \| /a/		\| colspan=2 \| {{IPA\|/a/}}
	\|}		\|}

Line 58:		Line 58:
	Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:		Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:

	* /ai/ '''staina'''		* {{IPA\|/ai/}} '''staina'''
	* /au/ '''laukaR'''		* {{IPA\|/au/}} '''laukaR'''
	* /eu/ (/iu/ fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)		* {{IPA\|/eu/}} ({{IPA\|/iu/}} fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)

	==== Medljodane ====		==== Medljodane ====
	'''Plosiv'''		'''Plosiv'''
	* '''p''' /p/		* '''p''' {{IPA\|/p/}}
	* '''b''' /b/ og /β/		* '''b''' {{IPA\|/b/}} og {{IPA\|/β/}}
	* '''t''' /t/		* '''t''' {{IPA\|/t/}}
	* '''d''' /d/ og /ð/		* '''d''' {{IPA\|/d/}} og {{IPA\|/ð/}}
	* '''k''' /k/		* '''k''' {{IPA\|/k/}}
	* '''g''' /g/ og /γ/		* '''g''' {{IPA\|/g/}} og {{IPA\|/γ/}}

	'''Nasal'''		'''Nasal'''
	* '''n''' /n/		* '''n''' {{IPA\|/n/}}
	* '''m''' /m/		* '''m''' {{IPA\|/m/}}

	'''Likvid'''		'''Likvid'''
	* '''l''' /l/		* '''l''' {{IPA\|/l/}}
	* '''r''' /r/		* '''r''' {{IPA\|/r/}}
	* '''R''' /R/ el /z/		* '''ʀ''' {{IPA\|/R/ <!--Kva tyder /R/?-->}} el. {{IPA\|/z/}}

	'''Frikativ'''		'''Frikativ'''
	* '''f''' /f/		* '''f''' {{IPA\|/f/}}
	* '''þ''' /θ/		* '''þ''' {{IPA\|/θ/}}
	* '''s''' /s/		* '''s''' {{IPA\|/s/}}
	* '''h''' /h/		* '''h''' {{IPA\|/h/}}

	'''Aproksimant'''		'''Aproksimant'''
	* '''j''' /j/		* '''j''' {{IPA\|/j/}}
	* '''w''' /w/		* '''w''' {{IPA\|/w/}}

	'''b''', '''d''', '''g''' hev allofonar; plosivar i framljod og afrikatar i inn- og utljod.		'''b''', '''d''', '''g''' hev allofonar; plosivar i framljod og afrikatar i inn- og utljod.
Line 118:		Line 118:

	== Målbrigde i frumnorderlendsk ==		== Målbrigde i frumnorderlendsk ==
	Jamvel etter frumnorderlendsk skilde lag med hine nordvestgermanske måli (d.e. dei vestgermanske måli) peika måli tidt i same leidi. Eitt døme på dette er at samgermansk tyngd ''ē¹'' vart nordvestgermansk ''ā'': germ. ''mēkija-'' > frumn. akk. sg. ''mākija'' - jf. norr. ''mækir'' 'sverd' og nn. ''mækja'' (blome). Yvergangen frå ''ā'' til ''æ'' i ''mækir'' kjem etter [[i-ljodbrigde]]. Jfr. finsk ''miekke'' og got. ''mēkeis'' /~~me:ki:s~~/. Jamfør òg gotisk ''mēna'' og norr. ''máni''. Sjå [[nordvestgermansk]] for meir um dette. Ulikt dei vestgermanske måli, heldt norderlendsk på utyngd ''ē'' (medan han vart *''ā'' i vestgermansk).		Jamvel etter frumnorderlendsk skilde lag med hine nordvestgermanske måli (d.e. dei vestgermanske måli) peika måli tidt i same leidi. Eitt døme på dette er at samgermansk tyngd ''ē¹'' vart nordvestgermansk ''ā'': germ. ''mēkija-'' > frumn. akk. sg. ''mākija'' - jfr. norr. ''mækir'' 'sverd' og nn. ''mækja'' (blome). Yvergangen frå ''ā'' til ''æ'' i ''mækir'' kjem etter [[i-ljodbrigde]]. Jfr. finsk ''miekke'' og got. ''mēkeis'' {{IPA\|/meːkiːs/}}. Jamfør òg gotisk ''mēna'' og norr. ''máni''. Sjå [[nordvestgermansk]] for meir um dette. Ulikt dei vestgermanske måli, heldt norderlendsk på utyngd ''ē'' (medan han vart *''ā'' i vestgermansk).

	Millom brigdi etter nordvestgermansk tid er desse:		Millom brigdi etter nordvestgermansk tid er desse:
Line 126:		Line 126:
	:* Norrønt ''ást'' og gotisk ''ansts''		:* Norrønt ''ást'' og gotisk ''ansts''
	:* Norrønt ''unna'' (segnord)		:* Norrønt ''unna'' (segnord)
	* I utyngd stoda gjekk tviljodet ''ai'' (/ɑi/) yver til ''ē'' (/eː/) og ''au'' (/ɑu/) yver til ''ō'' (/ɔː/), som i vestgermansk:		* I utyngd stoda gjekk tviljodet ''ai'' ({{IPA\|/ɑi/}}) yver til ''ē'' ({{IPA\|/eː/}}) og ''au'' ({{IPA\|/ɑu/}}) yver til ''ō'' ({{IPA\|/ɔː/}}), som i vestgermansk:
	:* Samgermansk ''haitai'' > frumnorderlendsk ''haitē''		:* Samgermansk ''haitai'' > frumnorderlendsk ''haitē''
	<!--* Utyngd ''ē'', som i vestgermansk vart ''ā'', vart i norderlendsk *''i'' i staden (yvergangstidi) -->		<!--* Utyngd ''ē'', som i vestgermansk vart ''ā'', vart i norderlendsk *''i'' i staden (yvergangstidi) -->

Motsegn på 13. juli 2019 kl. 02:37

2019-07-13T02:37:10Z

← Eldre versjon		Versjonen frå 13. juli 2019 kl. 02:37
Line 1:		Line 1:
	'''Frumnorderlendsk''' er namnet på det norderlendske målstiget frå 200 til ~~500 e. Kr~~.; det eldste skriftlege vitnemålet um norderlendsk. ~~Tidi etter~~ fram til 700 ~~kallar ein~~ [[yvergangstidi]] (synkopetidi).		'''Frumnorderlendsk''' er namnet på det norderlendske målstiget frå år 200, då målet braut av frå nordvestgermansk (ei grein av [[frumgermansk]]), til um lag år 700, då eldre [[norrønt]] tok yver. Dette stìget er det eldste skriftlege vitnemålet um norderlendsk. Frå år 500 og fram til kring år 700 gjekk målet gjenom ei tid med store umbrøyte, [[yvergangstidi]] (synkopetidi) dei kallar, og um målet i yvergangstidi i heilo kann sjåast som eit heilskaplegt målstig, vert det kalla ''yngre frumnorderlendsk''. Tidi frå 200 til 500 vert då ''eldre frumnorderlendsk'' eller ofte berre ''frumnorderlendsk''.

	~~= Målvald =~~		Sume meiner at norderlendsk braut av frå nordvestgermansk endå seinare en år 200 og at den frumnorderlendske tidbolken difor byrjar seinare. Dette heng saman med at greinene i nokon mun peika i same leidi òg etter at dei skilde lag.

	= ~~Vitnemål~~ =		== Målvald ==

	== Runeinnskrifter ==		== Vitnemål ==

			=== Runeinnskrifter ===

	Gullhorn-innskrifti frå Gallehus i Slesvig (Sør-Jylland) frå 400-talet:<br>		Gullhorn-innskrifti frå Gallehus i Slesvig (Sør-Jylland) frå 400-talet:<br>
Line 13:		Line 15:
	'''hadulaikaR ek hagustadaR hl(a)aiwido magu minino'''		'''hadulaikaR ek hagustadaR hl(a)aiwido magu minino'''

	== Lånord ==		=== Lånord ===


	= Formverk =		== Formverk ==

	== Ljodverk ==		=== Ljodverk ===

	=== Stavingstyngd ===		==== Stavingstyngd ====

	=== Sjølvljodane ===		==== Sjølvljodane ====

	{\| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"		{\| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
Line 52:		Line 54:
	\|}		\|}

			* /o/ er ein seinare framvokster i frumnorderlendsk frå ''u'' (gjenom ''u'') etter [[a-ljodbrigde]]. Jfr. tidleg fn. ''*hurna'' > fn. ''horna'' (Gallehus) > gn. ''horn''.
	* /o/ er ein seinare framvokster i frumnorderlendsk frå ''u'' (gjenom ''u'') etter [[a-ljodbrigde]]. Jfr. tidleg fn. ''*hurna'' > fn. ''horna'' (Gallehus) > gn. ''horn''.


	Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:		Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:
Line 62:		Line 62:
	* /eu/ (/iu/ fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)		* /eu/ (/iu/ fyre ''i'' eller ''o'' i stavingi etter)

	=== Medljodane ===		==== Medljodane ====

	'''Plosiv'''		'''Plosiv'''
	* '''p''' /p/		* '''p''' /p/
Line 93:		Line 92:
	'''b''', '''d''', '''g''' hev allofonar; plosivar i framljod og afrikatar i inn- og utljod.		'''b''', '''d''', '''g''' hev allofonar; plosivar i framljod og afrikatar i inn- og utljod.

	== Bøygjingsverk ==		=== Bøygjingsverk ===


Line 118:		Line 117:
	\|}		\|}

	= Målbrigde i frumnorderlendsk =		== Målbrigde i frumnorderlendsk ==
			Jamvel etter frumnorderlendsk skilde lag med hine nordvestgermanske måli (d.e. dei vestgermanske måli) peika måli tidt i same leidi. Eitt døme på dette er at samgermansk tyngd ''ē¹'' vart nordvestgermansk ''ā'': germ. ''mēkija-'' > frumn. akk. sg. ''mākija'' - jf. norr. ''mækir'' 'sverd' og nn. ''mækja'' (blome). Yvergangen frå ''ā'' til ''æ'' i ''mækir'' kjem etter [[i-ljodbrigde]]. Jfr. finsk ''miekke'' og got. ''mēkeis'' /me:ki:s/. Jamfør òg gotisk ''mēna'' og norr. ''máni''. Sjå [[nordvestgermansk]] for meir um dette. Ulikt dei vestgermanske måli, heldt norderlendsk på utyngd ''ē'' (medan han vart *''ā'' i vestgermansk).
	*1. germ. ''ē¹'' > frumn. ''ā''.

	~~Germ~~. *''~~mēkija-~~'' > ~~frumn. akk. sg~~. ''~~mākija~~'' ~~- jf. norr.~~ ''~~mækir~~'' '~~sverd~~' og ~~nn.~~ ''~~mækja~~'' (~~blome~~)~~. Yvergangen frå~~ ''ā'' til ''æ'' i ''~~mækir~~'' ~~kjem etter [[~~i~~-ljodbrigde]]. Jfr. finsk~~ ''~~miekke~~'' ~~og got.~~ ''~~mēkeis~~'' ~~/me:ki:s/. Jfr. òg got.~~ ''~~mēna~~'' ~~og norr.~~ ''~~máni~~''.		Millom brigdi etter nordvestgermansk tid er desse:
			* ''n'' kvarv fyre ''s'' med [[verderlagslengjing]]. Døme:
			:* Tidleg frumnorderlendsk ''ansuʀ'' («heiden gud») > norrønt ''áss'' (gotisk ''ans''), jamfør gnorr. ''áss'' (ås, bjelke) og ''ansas'' i finsk
			:* Norrønt ''gás'' og tysk ''Gans''
			:* Norrønt ''ást'' og gotisk ''ansts''
			:* Norrønt ''unna'' (segnord)
			* I utyngd stoda gjekk tviljodet ''ai'' (/ɑi/) yver til ''ē'' (/eː/) og ''au'' (/ɑu/) yver til ''ō'' (/ɔː/), som i vestgermansk:
			:* Samgermansk ''haitai'' > frumnorderlendsk ''haitē''
			<!--* Utyngd ''ē'', som i vestgermansk vart ''ā'', vart i norderlendsk *''i'' i staden (yvergangstidi) -->
			* I rekonstruksjonar vert helst ''ʀ'' skrive for (nordvest)germansk ''z''

	*2. ''n'' kverv fyre ''~~s'' med~~ [[~~verderlagslengjing~~]].		=== Yvergangstidi ===
	~~fn.~~ ''~~ansuR'' (heiden gud) > norr. ''áss'' (got. ''ans'')~~		: ''Sjå eigen teig: [[Yvergangstidi]]''
	~~Jfr. gnorr. ''áss'' (ås, bjelke)~~ og ~~''ansas'' i finsk; norr~~. ~~''gás''~~ og ~~tysk ''Gans'';~~		Frå kring år 500 til 700 gjeng målet gjenom store og snøgge brigde. Sermerkt for denne tidbolken er [[ljodbrigde\|ljodbrigdi]] og at utyngde stavingar vart umlaga eller fall heilt burt. Det er gjort framlegg um at orsaki til desse store umbrøyti er at tyngde stavingar vart so tunge i norderlendsk at dei utyngde lettare kunde falla burt eller brigdast. Dette kann òg vera orsaki til at frumgermanske fyrefeste som ''bi-'' og ''ga-'' vart tapte på vegen.
	~~norr~~. ~~''ást'' og got~~. ''~~ansts~~'' og ~~norr.~~ ''~~unna~~'' ~~(verb)~~.

SAM: dat. sg. a-stomn

2017-07-09T15:31:15Z

dat. sg. a-stomn

← Eldre versjon		Versjonen frå 9. juli 2017 kl. 15:31
Line 109:		Line 109:
	\|-		\|-
	! align=left \| Dat.		! align=left \| Dat.
	\| ''~~dagai~~'' ~~(seinare -''ē'')~~ \|\| ''dagumR''		\| ''dagē'' \|\| ''dagumR''
	\|-		\|-
	! align=left \| Akk.		! align=left \| Akk.

SAM: /* Målbrigde i frumnorderlendsk */

2010-03-28T21:30:59Z

Målbrigde i frumnorderlendsk

← Eldre versjon		Versjonen frå 28. mars 2010 kl. 21:30
Line 120:		Line 120:
	= Målbrigde i frumnorderlendsk =		= Målbrigde i frumnorderlendsk =

	*1. fg. ~~/e:/ (el /æ:/)~~ > fn. ~~/a:/~~.		*1. germ. ''ē¹'' > frumn. ''ā''.

	Fg. *''mēkija-'' > fn. ''~~makija~~'' ~~akk. av seinare gn~~. ~~nom~~. ''mækir'' (''~~sverd~~''). Yvergangen frå ''a'' til ''æ'' i ''mækir'' kjem etter [[i-ljodbrigde]]. Jfr. finsk ''miekke'' og got. mēkeis (/me:ki:s/). Jfr. òg got. ''mēna'' og gn. ''máni''.		Germ. *''mēkija-'' > frumn. akk. sg. ''mākija'' - jf. norr. ''mækir'' 'sverd' og nn. ''mækja'' (blome). Yvergangen frå ''ā'' til ''æ'' i ''mækir'' kjem etter [[i-ljodbrigde]]. Jfr. finsk ''miekke'' og got. ''mēkeis'' /me:ki:s/. Jfr. òg got. ''mēna'' og norr. ''máni''.

	*2. ''n'' kverv fyre ''s'' med [[verderlagslengjing]].		*2. ''n'' kverv fyre ''s'' med [[verderlagslengjing]].
	fn. ''ansuR'' (heiden gud) > gn. ''áss'' (got. ''ans'')		fn. ''ansuR'' (heiden gud) > norr. ''áss'' (got. ''ans'')
	Jfr. gn. ''áss'' (ås, bjelke) og ''ansas'' i finsk; gn. ''gás'' og tysk ''Gans'';		Jfr. gnorr. ''áss'' (ås, bjelke) og ''ansas'' i finsk; norr. ''gás'' og tysk ''Gans'';
	gn. ''ást'' og got. ''ansts'' og gn. ''unna'' (verb).		norr. ''ást'' og got. ''ansts'' og norr. ''unna'' (verb).

SAM: /* Sjølvljodane */ Tok burt rangt

2010-03-28T21:24:24Z

Sjølvljodane: Tok burt rangt

← Eldre versjon		Versjonen frå 28. mars 2010 kl. 21:24
Line 53:		Line 53:


	* /o/ er ein seinare framvokster i frumnorderlendsk frå ''u~~'' og ''ū~~'' (gjenom ''u'') etter [[a-ljodbrigde]]. Jfr. tidleg fn. ''*hurna'' > fn. ''horna'' (Gallehus) > gn. ''horn''.		* /o/ er ein seinare framvokster i frumnorderlendsk frå ''u'' (gjenom ''u'') etter [[a-ljodbrigde]]. Jfr. tidleg fn. ''*hurna'' > fn. ''horna'' (Gallehus) > gn. ''horn''.
	* I sein frumgermansk tid vart IE ''ei'' (og ''ēi'') oftast til ''ī'', men stundom til einskildsjølvljod ''ē²'', som førde til at upphavleg fg. /e:/, ''ē¹'', vart opnare (/æ:/) og sidan gjekk yver til /a:/ (jfr. ''makija''). Eit døme på ''ē²'' er ''lét'' (ft. av ''lata'').

	Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:		Frumnorderlendsk hadde tri tviljodar:

SAM: /* Bøygjingsverk */ vokativ

2007-08-10T10:01:29Z

Bøygjingsverk: vokativ

← Eldre versjon		Versjonen frå 10. august 2007 kl. 10:01
Line 113:		Line 113:
	! align=left \| Akk.		! align=left \| Akk.
	\| ''daga'' \|\| *''dagan(n)''		\| ''daga'' \|\| *''dagan(n)''
			\|-
			! align=left \| Vok.
			\| *''dag'' \|\| ''dagōR''
	\|}		\|}

SAM: /* Bøygjingsverk */

2007-08-10T09:59:21Z

Bøygjingsverk

← Eldre versjon		Versjonen frå 10. august 2007 kl. 09:59
Line 109:		Line 109:
	\|-		\|-
	! align=left \| Dat.		! align=left \| Dat.
	\| ''dagai'' \|\| ''dagumR''		\| ''dagai'' (seinare -''ē'') \|\| ''dagumR''
	\|-		\|-
	! align=left \| Akk.		! align=left \| Akk.