Mållekken - Brukartilskot [nn]

Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav

2013-06-25T14:01:16Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-06-25T14:00:38Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 8 Etterkrigstid og målblanding

2013-06-25T14:00:14Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 7 Tilhøvi 1938-1945

2013-06-25T13:59:53Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 6 Målstriden løyst denne ættleden

2013-06-25T13:59:33Z

Jackson Crawford:

<div class="center" style="width: auto; margin-left: auto; margin-right: auto;">[[Mål og vanmæle Fyreord|Fyreord]] [[Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet|1]] [[Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet|2]] [[Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet|3]] [[Mål og vanmæle 4 Varsam landsmålsumbot i 1910|4]] [[Mål og vanmæle 5 Mot umboti i 1917|5]] [[Mål og vanmæle 6 Målstriden løyst denne ættleden|6]] [[Mål og vanmæle 7 Tilhøvi 1938-1945|7]] [[Mål og vanmæle 8 Etterkrigstid og målblanding|8]] [[Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959|9]] [[Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav|10]] </div>
----
VI Målstriden løyst denne ættleden pedagogikk, partipolitikk og målteknokrati

Dei kreftene som tykte at skriftmåli I 1917 hadde gjort for lite av si atsemjing til kvarandre - det vil segja at det hadde vorte for lite målblanding- desse kreftene heldt utetter i millomkrigstidi fram med ein ideologisk agitasjon som stundom kunde vera både stikkande, støytande og ikkje lite personleg. Samstundes la dei minor under det skriftgrunnlaget som kom i 1917. I dette siste hadde dei stundom fleirtalet av målfolket med seg, rett nok på ulikt grunnlag; sume ynskte å få burt dei mest grinande sideformene.

Dei nednorskingskreftene som me her talar um, målreformistane, fekk, noko grovmoska sagt, tilsig frå skulefolk i den høgre skulen, partipolitikarar, byråkratar og det me fær kalla målteknokratar. Denne sameiningi av partipolitikk, pedagogikk, byråkrati og språkteknokrati skulde land og folk verta vél kjende med seinare. Mor Noreg fekk seg istappa den trui, venteleg einsleg millom verdsens land, at eit lite fåment og offentleg utpeika mannskap serleg av filologar kunde kallast til å laga eit nytt skriftmål, um ikkje kvart år, so ikkje langt ifrå. Kjernen i denne trui, ikkje å segja merkelege grilla, måtte vera at filologar skulde vera fagfolk på mållaging. Dette er, som filologar flest visseleg veit, ei mistyding. Utvilsleg finst det filologar som er store målskaparar, men målskapingsevnor er ingi naturgjevi fylgd av innpugga kunnskap i lingvistikk. Skriftmålsreisarar er i det store og heile mykje sjeldsynte fuglar, og ingen skriftmålsreisar i vår nære grannekrins hev vore fagfilolog - ikkje Ivar Aasen, ikkje Martin Luther, ikkje Michael Agricola, ikkje Bende Bendsen, ikkje V. U. Hammershaimb. Dermed er ingenting gale sagt um filologien.

Atter hev me kome utanum fylgd og tidfylgd. Maktkreftene i millomkrigstidi var, som alle veit og slik me hev vore inne på, dei som med eigen ordbruk kalla seg talemålsfolk, folkemålsfolk, sosiale målfolk, samnorskfolk osb. Namnelappen på flaska fortel lite um innhaldet. Slett ikkje ordet samnorsk er eintydeieg, same um den eine flokken, målreformistane, til sjuande og sist greidde å lurva ordet so til at det i synleg framtid knapt vert brukande i nokon samanheng.

På den norskdanske sida er dei mest namnspurde forfedrane til samnorskideologien slike folk som Knud Knudsen, Moltke Moe og Didrik Arup Seip. På den nynorske sida er Halvdan Koht den mest ruvande, med versonen Sigmund Skard og Alf Hellevik til arvtakarar. Medan Seip synte teikn til ettertanke og kursjusteringsvilje då frukti av samnorskstrevet tok til å mognast, hev ikkje det same vorte sagt av nokon på hin kanten. Det skal endå segjast at dei alle visseleg hev vore velmeinande nok.

Ett mål i Norge - Målstriden avgjort denne generasjonen? skreiv Didrid A. Seip i 1917. Seinare kom andre med nærskylde tankar - på målsida. I 1920 skreiv Koht etter uppmoding frå Centralkomiteen i Arbeidarpartiet eit hefte um målrørsla og arbeidarrørsla, Arbeidarreising og målspørsmål. Dansk var yverklassemålet i Noreg; striden for det norske folkemålet høyrde med til klassereisingi, skreiv Koht. Han vilde sameina dei nasjonale og sosiale drivkreftene: «Aller mest var det om å gjera å få Arbeidarpartiet for målreisinga. Eg torer vel seia at arbeidet mitt for dette sette merke etter seg i heile tenkemåten innanfor Arbeidarpartiet, så det ikkje lenger berre støyrte frå seg den borgarlege nasjonalismen, men sjølv eigna til seg dei nasjonale tankane», skreiv Koht i 1951 (artgjeve etter Einar Haugen).

Hans Vogt, seinare professor i romanske mål og universitetsrektor, skreiv eit hefte i 1932, Målstrid og klassekamp, der han synte til Stalin og rosa bolsjevikane sitt arbeid for nasjonalmåli i det stalinistiske Sovjetsamveldet. Det skal heller ikkje løynast at Koht såg tvilsame luftspeglingar av godsidone i det stalinistiske riket. Ja, ja. Som me veit kom både ein og hin seinare til andre resultat. Men det fær leggjast til at i vårt store austlege granneland fekk dei mange nasjonalmåli i alle høve i namnet friare og betre tilhøve under Stalin enn dei hadde under tsaren. I heftet Arbeidarreising og målreising av Harald Kolltveit og Olav Rytter (3. uppl. Oslo 1939) lyder dei manande sluttordi: Målstriden kyst denne ættleden. Fram til eitt norsk mål!

Sermerkjande for dei kreftene som me her hev kalla målreformistane, er det at dei per definisjon rekna seg for radikale, progressive, framstegvenlege og meir slikt. Synsmåtane deira var gjerne, umedvite eller meir og mindre medvite, ispedde nokre dropar av eit slag marxisme, i vinden den gongen, ei avart av historiskmaterialistisk filosofi som meinte seg ha uppdaga ein flik av dei ævelege sanningar um verdsens upphav og endemål, og som soleis i si blygsemd gjorde krav på å kunna uttyda alle tenkjelege og utenkjelege løyndomar ved tungemålet. Målet var ein sosial reiskap, sa dei. Og dermed var alt sagt. Trudde dei. Med tidi fekk dette ei litt onnor form. Målet er eit kommunikasjonsmiddei, var slagordet. Lenge. Eit slagord som ikkje var beint usant, men som i beste fall berre drog fram ein tått av sanningi um målet, slik talemåtar um klassegrunnlaget for målstriden berre drog fram ein rått av det samla grunnlaget for målstriden. Det kunde vera freistande å gå dei nemnde slagordi nøgnare etter både i saumane og i djupni, men me let det vera her. Slagordi var flate, men knapt flatare enn sumt som vart frambore frå hin kanten, riksmålskanten, som osa av sosialt ovmod og språkleg snobbeskap av plattaste slag då, og kanskje endå sterkare i etterkrigstidi. Folkemålsgjørme, grautmål, fjøsmål var karakteristikkar på sjølve målet frå slike eleverte krinsar, som samstundes i like urbane og høgt eleverte ordeiag gjorde narr av dei gruppone som bruka målet, av di dei t.d. var fødde under ein skinnfeld med a i enden. Gruppehets, gruppemobbing og språkleg sjikanering er ord som ligg nær å bruka um dette.

Det sosiale tilsvaret frå dei som vart krossfararar for samnorsk, var i røyndi både skynleg og naturleg. Ja, for målrørsla var det framimot eit livsvilkår å gjeva eit klårt sosialt tilsvar. Men dette var ikkje nytt; slik hadde det alltid vore; alt frå ungdomen av hadde det gjort Aasen vondt når «velklædt Uvidenhed» krenkte og gjorde narr av det norske folkemålet. Med tidi vart det lagnadstungt, skulde det syna seg, at dei samnorsktruande i si sosiale grunngjeving um ikkje avnekta, so mismætte og usynleggjorde det nasjonale draget i målstriden. Det vart noko nær brot på hovisk framferd, for sume, å leggja hovudvekti på det som i alle høve var minst halve krafti i målstrevet, truleg mykje meir enn halve krafti - den historiske samanhengen og uppreisingi av det norske nasjonalmålet. På reint sosialt grunnlag kunde og kann den norske målreisingi knapt verta anna enn ei målførereising (dialektreising), med dei avgrensa siktemål som ei målførereising lyt ha. Dei som derimot kjendest ved det nasjonale underlaget for norsk målreising, godtok samstundes dei sosiale drivkreftene. For dei var det tale um tvo sidor av same sak.

Dette fær vera nok her, med spreidde tankar um drivkrefter og ordbruk i ein tilkvesst målstrid. Tankar som ligg i utkanten av emnet vårt, og som venteleg er so usystematisk framsette at dei ikkje syner rettvise til nokon kant. Men det svarar seg å hugsa at heile målstriden norsk mot dansk, folk mot herrevelde - er eit naturleg utslag av den lange norske soga. Når det hev vorte sagt at målstrevet hev sitt grunnlag i bondereisingi på 1800-talet, so kann me nok tyggja tja og ja til dette. Men bondereisingi på 1800-talet gjev knapt serleg levande framkraft kring år 2000, og det spørst um ikkje sume heller vil segja at målreisingi hev sin fyresetnad i den nasjonale frigjeringi i 1814. Bondereisingar hev det vore i mange land, men dei hev ikkje allstad løyst ut nasjonal målstrid.

Kor som er, dei som tala mest um det sosiale grunnlaget for målstriden, fekk etter kvart meir og meir kolsvidartru på at riksmaktene gjenom ei handfull utplukka rettskrivarar skulde få råda og rikja med skriftmålet nærast etter eige godtykkje. Til yverstelt siktemål hadde dei målblanding. Det var slett ikkje folket som fekk slik språkleg allmakt. Dei utvalde hev kome frå dei velståande lagi som rett nok i vårt hundradår hev fenge aukande tilsig frå arbeidarkrinsar og bondestand, men utan at dette tilsiget alltid hev synt slik att i målvegen som ventande kanskje kunde vera. Dei tok ikkje alltid målet med seg. Det er atter verdt å koma i hug Ivar Aasen som med utruleg framsyn sa nei både til ei formell embetsutdaning og til å skilja seg frå det samfunnslaget han kom ifrå. Klassesvikar var eit ord som kom noko i bruk ut på 1900-talet, men det ordet med fekk stundom ein partipolitisk vridnad som til tider mykje godt gjorde ordet til ei flagrande og innhaldslaus tomagne, løyst frå royndomenn. Aasen såg kvar det kunde enda.

Arbeidarpartiet hev vore nemnt, men det tyder slett ikkje at det partiet hadde eineandsvar for den målpolitikken som sistpå ikkje berre vart prøvd, men førd til sin beiske slutt, samnorskpolitikken. Millompartii studde stort sétt same politikken som Arbeidarpartiet, men med avvikande røyster båe stader. Høgre gjekk oftast imot, stundom med ei avvikande røyst, men det er vanskeleg å ettervisa at umsynet til norsk mål vog avgjerande tungt.

Dei som vilde halda det norske skriftmålet nokolunde i same faret som det til no hadde fylgt i heller stor fridom, var i yverveldande fleirtal både i målrørsla og millom nynorske målvitskapsfolk. Dei bygde på det tankeunderlaget - den ideologien - som målstrevet i røyndi alltid hadde bygt på, endåtil Fjørtoft - ei nasjonal målreising på folkeleg grunn. Eller som Gustav Indrebø skreiv det i Idé-grunnlaget for målreisingi (1934):

«Kva er då den berande djupast aktive idéen i målreisingi? Det er den nasjonale reisings- og sjølvhevdingstanken. Og truskapstanken. Det er ein ting me ikkje kan få med norskdansken, men berre kan få gjenom nynorsken: Det er eit norsk mål. Der er nynorsken eit uettergjevande, naudsynlegt vilkår.»

Dei såg fårane som nærma seg, og difor skipa dei, nokre, Norsk Måldyrkingslag i 1928, eit norsk akademi til motvekt mot dei kreftene som skulde verta eit verre trugsmål mot norsk mål enn riksmålsstrevet hadde vore. Måldyrkingslagsmennene som sette namni sine underskriftet «Skal me reisa det norske målet... » I 1936, var Lars Eskeland, Severin Eskeland, Nikolaus Gjelsvik, Anders Hovden og Inge Krokan. Ein kjend målvitskapsmann på same sida var Sigurd Kolsrud attåt Gustav Indrebo.

«Genialt klårsyn»

Det er fortalt lenger framme at i åri nærast etter 1917 gjekk 440 nye skulekrinsar yver til å bruka norsk skriftmål. Fyrst frå 1930 finst skulemålsstatistikk, og i 1930 hadde 19,5% av folkeskuleelevane dette skriftmålet i skulen. I 1935 var målprosenten 19,9%. I 1938 22%. Framgangen i millomkrigsåri var soleis ikkje serleg sterk, men jamn etter statistikken kom.

I 1929 fekk skriftmåli nye offisielle namn - nynorsk og bokmål. Tidlegare var det ikkje uvanleg å bruka namni landsmål og riksmål. Det fortel litt um målskynet den gongen at i Stortinget vart dei nye namni vedtekne i sterk tevling med norsk og norskdansk.

Korleis var tilhovet i norskmålskrinsane millom i-mål og a-mål?

Samla yversyn for heile landet er ikkje tilgjengeleg, men det ligg lyre yversyn for Bjørgvin bispedøme for 1929 (Vaagland 1982). Mest heile Hordaland hadde i-mål: 48 herad i-mål, 2 herad a-mål, 2 herad hadde nokre krinsar med i-mål og nokre krinsar med a-mål.

Storparten av Sogn og Fjordane hadde i-mål: 27 herad i-mål, 6 herad a-mål, 4 herad hadde nokre krinsar med i-mål, nokre med a-mål.

Ein stor part av Sunnmøre hadde i-mål: 8 herad i-mål, 12 herad amål, 4 herad hadde nokre krinsar med i-mål, nokre med a-mål.

Stoda i dei andre landslutane kann me berre gissa oss til. Men det er rimeleg å rekna med at i-målet stod sterkt i målbygdene i Rogaland, Agder-fylki, Telemark og Oppland.

Me ser soleis at i-målet heldt seg sers godt imot eit aukande press frå sume skulefolk i den høgre skulen, truleg heller fåtalde, og frå eit pågåande mindretal millom mållagsfolket. I pressa var det sume av desse som gjorde det til ei livsuppgåva å stikka etter i-mål og i -målsfolk, ei gjerd som på den kanten skulde reknast til god folkeskikk i lange tider, visst nok av umsut for sams sak. «Me held ikkje ut dette gnaget lenger,» sa Gustav Indrebø på umframtårsmotet i Noregs Mållag i 1938, og han kom nærare inn på spursmålet: «Tenk um me no eingong kunde gå fram jamsides i god fred, i målsmenn og a-målsmenn. Og unna kvarandre framgangen me kann få, kvar på vår kant. Ja, meir enn det: Gledast for framgangen åt kvarandre! Eg tenkjer det då skulde lata seg gjera å finna måtar for samlivet millom i-mål og a-mål! Det er ikkje den ting i og for seg at der er tvo former, med i og a, som valdar vanskar. Det er utolsemdi millom målfolket, den ymsesiduge irritasjonen som dei driv og el upp, han valdar vanskane. Eg sagde det her for tvo år sidan, eg vil få lov å segja det i dag, for eg hev arbeidt for det heile tidi: Me skal tola kvarandre!»

Til døme på stikkingi og det gnaget som Indrebo talar um, nemner me ei melding som Kåre Fostervoll hadde i Arbeiderbladet 16. februar 1932 um artikkelsamlingi Nynorsk og bokmål av Gustav Indrebo. Um provføringi til Indrebo helter det i artikkelen at ho var lærd og lang, men utan interesse. Indrebø synte i røyndi - som andre hev synt - at imål fanst att i ord som skåla, sak, saga i mange norske målføre. J-en kjem fram i dativ, skålinje, sakjine, sagjine, og i bundi form etter g og k, sakja (sakje), sagja (sagje). Etter Fostervoll smaka dette «so mykje av filologisk ordkløyving, at vanlege folk rekna det for tullsnakk.»

Kåre Fostervoll var filolog og skyna meir enn han let med. Han freista vinna billege poeng med usakleg skriving mot betre vitande. Mot villeidande skriving som lettvint ynskjer å dylja sanningi eller gjera sanningi til lått, nyttar det lite å leggja fram saklege grunnar. Ein annan riddar for same sak synte seg i bladet Den l7de Mai t.d. i ein artikkel um Olav Dunn, skriven av Arne Falk:

«Med genialt klårsyn har han (Duun) vist vegen vi har å gå, og på den vegen blir det vi ein dag vinn fram. Det blir ein 7. junidag som kjem tilå samle heile folket - undanteke nokre få som heller vilde havt ein i eller eit ben eller ein sten.»

Denne «stikkingi etter arbeidsbrør», som Indrebø sa, vara til langt upp i etterkrigstidi. No er det ikkje meiningi her å segja noko gale um Olav Duun eller målet hans; Duun var ein stor diktar og ein stor stilist som skreiv på sitt trøndske målgrunnlag. Det er heller ikkje meiningi å segja serleg gale um Kåre Fostervoll og Arne Falk og deira ferd; i den munbokskrivaren kjenner noko til dei, var dei å rekna for gjæve folk.

Men Arne Falks «geniale klårsyn» kann det vera rimeleg grunn til å tenkja litt på, serleg sidan dette «klårsynet» vart leidestjerna for den «utviklingi» som skulde samla heile folket i målvegen. Med «utvikling» er her meint den tvangsumforming av skriftmålet som riksmaktene sette i verk og som Falk trudde skulde føra til ein so jubelrik 7. junidag.

Gustav Indrebø, Nikolaus Gjeisvik, Sigurd Kolsrud og andre analyserte stoda på onnor vis. Dei spådde det motsette; dei varsla på fyrehand kva som måtte koma. Og som me longe veit, gjekk deira spådom i uppfylling; deira analyse var rett, og den lova 7. junidagen kom aldri. So kann me spyrja kven som hadde ein slump av det Falk kalla «genialt klårsyn».

Den departementale rettskrivingsnemndi

Det er tidlegare påymta at sume krinsar i skulen var med på å klekkja ut tankane um ei ny rettskriving i millomkrigstidi. Me strekar under tume krinsar. Frå lærarstemna på Austlandet kom det I 1928 ei utsegn som ynskte ny rettskriving i båe måli, med meir rom for austlandsformer.

Ei slik utsegn kann synast rimeleg nok, serskilt for seg, og ho er berre ein drope. Men slike utsegner er gjerne fyrehandstinga av einkvan, eller dei er brikkor i eit spel. Vert dropane mange nok, vert dei til eit fløde som strøymer sine eigne vegar, ubundne av upphavsmennene. Hendingane kann koma til å fylgja sin eigen innebygde logikk. Austlandsformer kann verta tolka til bokmålsformer.

I 1933 vedtok Stortinget at sidemålsstilen til artium kunde vera av lett resonnerande slag, noko som fyresette større krav enn tidlegare til målkunnskap. I tilrådingi frå kyrkjekomiteen sa fleirtalet at strengare målkrav kunde rydja veg for eit sams skriftmål i Noreg, og dei bad departementet peika ut ei fåment departemental nemnd som skulde sjå på rettskrivingi. Dei som stod bak var Lars Moen (A), Olav Steinnes (A), Thy. Svendsen (B). Tanken var at dei tvo skriftmåli for skule og styringsverk skulde tilnærmast og dei tillatne sideformene skjerast ned.

Framlegget vart vraka i valåret 1933. Arbeidarpartiet vann ein stor valsiger, og året etter la kyrkje- og skuleriksråden Knut Liestøl (V) fram proposisjon um rettskrivingsnemnd. Nemnd; skulde ha dette hovudmantatet:

1. Tilnærming på norsk folkemåls grunn millom dei tvo måli i rettskriving, ordformer og bøyningsformer.

2. Ei avgrensing av den store mengdi dobbelformer (obligatoriske - valfrie) som no finst i båe mål.

Mandatet vart nøgnare utdjupa:

Tilnærmingi millom dei tvo måli bør, sovidt råd er, skje i samband med avgrensingi av valfridomen. Ordformer og bøygningsendingar som hev eit breidt folkemålsgrunnlag (fleirtalsformer) vert gjenomforde som dei einaste i båe måli so langt dei høver med vedkomande måls indre samanheng og struktur, og der tradisjonelle umsyn ikkje legg altfor store hindringar i vegen.

Den departementale rettskrivingsnemndi hadde desse med: Professor Ragnvald Iversen (formann), lektor og politikar Gustav Natvig Pedersen, forfattaren Johan Bojer, professor Halvdan Koht (historikar), folkehøgskulestyrar Martin Birkeland, dosent (seinare professor) Arne Bergsgård. Dei tri sistnemnde skulde vera talsmenn for nynorsk.

Dei fremste innan den norske målsakkunna den gongen, Gustav Indrebø og Sigurd Kolsrud, var medvite haldne utanfor nemndi. Seinare hev det vorte sagt at dei sjølve ikkje vilde vera med, men det er utan grunnlag. Gustav Indrebø vilde venta med å seg ja noko til han vart spurd. Men spurd vart han aldri. Kolsrud hadde rett nok ingen hug til å vera med, men han vilde heller ikkje draga seg undan og slett ikkje til finsiktingi av nemndframlegget - det skreiv Koisrud i brev til Indrebo I 1938 (sjå bladet Vestmannen nr. 9/1987).

At dei målsakkunnige laut setjast utanfor av di det var kjent fyreåt at dei var «usamde i mandatet», er eit påskot, høveleg til målpolitisk røykleggjing, som Knut Liestol bruka i innlegg i Studentmållaget i Oslo den 22. februar 1936. Sidan hev andre bruka det. For det fyrste fanst det ingen presedens for at nemndmedlemer skulde vera fullt ut samde i nemndmandatet. Tvert um. Marius Hægstad var med i 1917-nemndi, men han skreiv sjølv at han var usamd i mandatet. Og mandatet i 1934 var kløyvt, sprikjande til kvar sin kant. Det er tvilsamt um målmennene utpeika til nemndi var samde i meir enn den eine mandathalvparten - den halvparten som vilde ha tilnærming. Den andre halvparten var både Indrebo og Kolsrud samde i - um å skjera ned på dobbelformene. Det var elles mykje godt naturgjeve at nemndmedlemene, kvar for seg, vanskeleg kunde vera samde i meir enn den eine mandathalvparten, slik mandatet lydde, for i grunnen var dei tvo mandathelvtene innbyrdes motstridande. Dette stadfeste nemndmennene sjølve med arbeidet sitt, i minsto målmennene; dei tok umsyn berre til fyrste bolken i mandatet, som rimeleg kann vera, sidan det var nett dét dei sat der for.

Den som i ettertid veit kva langvarande og lagnadstung innverknad dei tri nemndmennene gjenom statlege maktråder fekk på det offisielle skriftmålet, kan berre falla i undring yver den sernorske medferdi av landsens eige mål. Det var ingen norskfilolog millom dei tri. No meiner ikkje denne bokskrivaren at norskfilologi kvalifiserer til offentleg mållaging. Men kvalifiserte mållagarar var ingen i nemndi, og i eit slikt høve skulde vel ikkje norskfilologi vera beinveges diskvalifiserande heller. Som det no vart, fekk tvo historikarar og ein folkehøgskulestyrar nærast avgjerande makt yver det norske skriftmålet.

På det nemnde møtet i Studentmållaget kom Knut Liestøl med eit verjemål for nemndi. Han kningsiglar kritikken av nemndi med å visa til formannen, professor Ragnvald Iversen, som er «professor i norsk og forfattar av lærebøker både i grammatikk og i stil». Men det var den nynorske luten av nemndi kritikken galdt. Um dei nynorske nemndmennene sa Liestøl: «Koht og Bergsgård hev båe eit stort forfattarskap i nynorsk attum seg, og hev gjenom lang tid vore aktivt med i dryftingi av målformi. Birkeland hev vore lærar i nynorsk på ein folkehøgskule i Hordaland, og hev havt å gjera med ungdom frå heile Vestlandet. Bergsgård som er austlending, var i fleire år lærar i norsk på ein lærarskule på Vestlandet.»

Dei handplukka nynorske nemndmennene hadde berre eit lite mindretal av målfolket bak seg. Arne Bergsgård som var med i Noregs Mållag, hadde det store fleirtalet imot seg der. Martin Birkeland var med i Vestlandske Mållag, men synsmåtane hans var stikk i strid med grunnsynet til laget. Halvdan Koht var medlem i Norsk Måldyrkingslag, men der hadde synet hans ingen studnad.

Gustav Indrebo ordla seg hardt, til han å vera, um nemndsamansetjingi: Nemndi hadde målpolitisk slagsida, og i-målfolket var utestengde. Det var eit spel i strid med elementære demokratiske prinsipp.

Ved desse tider møter me for fyrste gong sume namn som skulde gå att i samnorskøsingi etter krigen: Sigmund Skard, Helge Sivertsen, Alf Hellevik.

Tilråding og revisjon

Tilrådingi frå den departementale rettskrivingsnemndi vart kunngjord den 8. januar 1936. Stormkasti tok straks til å piska mot tilrådingi, og dei kom, som ventande var, sterkast frå målfolket som hadde størst grunn til misnøgje. Målbrigdi skjekte mykje meir på nynorsken enn på bokmålet, ja, det hev vorte sagt upptil dobbelt so mykje. Jamvel Knut Liestøl kom med ei heller hard umdoming av nemndarbeidet.

Noregs Mållag sette ned ei nemnd som skulde saumfara tilrådingi, og i denne nemndi finn me: Sigurd Kolsrud, Einar Breidsvoll, Halvor Floden, Leiv Heggstad, Gustav Indrebø, Olav Midttun, Sven Moren, Martin Sivertsen, Hans Svean, Lars Søreide.

Vestlandske Mållag sette ned eit aksjonsutval der desse var med: Fink Hirth, Olav Hoprekstad og Gustav Indrebø.

Norsk Måldyrkingslag hadde og ei nemnd, som er umtala lenger framme.

Alle desse lagi avviste det meste av det som galdt nynorske målbrigde i den departementale nemndtilrådingi. I Vestlandske Mållag vilde ein ikkje ha so store målbrigde at lærebokbyte trongst, ein vilde halda uppe jamstellingi millom i-mål og a-mål, og ein vilde ha jamstelt slike former som hadde fast tradisjon i målet, som gjenge/gått,fenge/fått, hev/har, han/honom, me/vi; derimot ynskte ein kasta ut dei mest uhepne valfrie formene (øst, strøm, høre, kastes ol.).

Leiv Heggstad skreiv Skal storverket til Ivar Aasen øydeieggjast? Gustav Indrebø sa m.a. dette i Um målbrigdet: «Me fær køyra med tvo mål i tevling framleides ei god stund. Og me fær gjeva nynorsken ein ærleg sjanse i norsk riksliv, det hev han til denne dag ikkje fenge. Det kostar å køyra med tvo mål! segjer dei. Ja, det kostar for eit folk som hev fenge eit slikt brot i sin historiske vokster som vårt, å få bøtt det. Den kostnaden fær me taka, - både politikarane og folket! Me kjem ikkje til nokor god løysing på listige snarvegar.»

Det var i minsto eitt lite mållag som studde det departementale rettskrivingsframlegget. Det var Studentmållaget i Oslo - Der sette dei ned ei nemnd som strådde sand på det meste i den offentlege tilrådingi av di dei la «stor vekt på det reint praktiske: at nynorsk skal bli lett å læra - ogso for dei som ikkje har ein sokalla god dialekt.» Det er freistande å leggja til med ein viss etterpåklokskap at med det nedbrotne indre målsystemet hev ordlistenynorsken etter 1938 i alle høve ikkje vorte lettare å læra enn det gamle målet var. Men millom dei som var med i nemndi finn me Helge Sivertsen og Alf Hellevik.

Etter den knusande kritikken kom den departementale nemndi med ei tilleggstilråding ut på året. For nynorsk jenka denne tilleggstilrådingi på sumt, ma. vart me (vi) og i-målet som frå fyrst av var heilt stroke, no uppført med sideformsstatus. For bokmålet førde tilleggstilr' ingi upp nokre fleire hok.ord med a-ending i bundi form.

I Stortinget gjekk saki igjenom med den fyresetnad at ei revisjonsnemnd skulde saumfara rettskrivingstilrådingi. Det kom framlegg um utsetjing, men framlegget vart nedrøysta. Heile Arbeidarpartigruppa røysta imot, heile høgregruppa for. 11 frå Vinstre og 7 frå Bondepartiet gjekk saman med Arbeidarpartiet; 11 pluss 11 frå dei same partii vilde ha utsetjing. I den endelege røystingi um sjølve nemndtilrådingi vart denne vedteki med 112 mot 37 røyster. Mindretalet var 35 frå Høgre, 1 frå Bondepartiet og 1 frå Samfundspartiet. Ein høgremann røysta saman med fleirtalet.

Det er verdt å leggja merke til at i revisjonsnemndi kom der tvo bokmålsmenn og ein nynorskmann. Medlemene var Ragnvald Iversen (frå den gamle nemndi), Torgeir Krogsrud og Knut Liestøl.

Det hadde i millomtidi kome ny kyrkje- og skulestatsråd, Nils Hjelmtveit, og Liestøl hadde vendt attende til folkeminni. Kor rimeleg det var at Liestøl no skulde revidera arbeidet til den nemndi han hadde vore med å peika ut, kann vera eit spursmål. Sume hev nemnt det. Visst er det at same um meiningi til Liestøl var den beste, fekk han eit stort andsvar for den ulukka som målbrigdet i 1938 førde til for det nynorske skriftmålet. Jamvel lenge etter Liestøl hev samnorske talsmenn vanskeleg uppdaga dei grunnleggjande motsetnadene i den samnorske agitasjonen: dei tala um demokratisering og mangfelde, men arbeidde i røyndi for å knusa målsleg avbrigderikdom; dei vilde ikkje laga noko kunstmål, sa dei, men det var nett det dei prøvde på; dei tala um kor verdfulle målføri var, men den samnorske utflatingi kunde på ingen måte vera til framhjelp for målføri; dei vilde lite høyra tale um målnasjonalitet, norsk og dansk, men samstundes søkte dei å høvla burt nett dei sernorske måldragi.

Desse inkonsekvensane vart sers mykje tydelegare ut i etterkrigstidi. Men sume som på nynorskhald hev stade i brodden for eit samnorskstrev som hev enda i rein avnorsking, synest framleis dauve for dei skjerande motsetnadene i eigen lokkesong. Severin Eskeland (1880-1964) skreiv i ein artikkel som stend i soga um Vestlandske Mållag 1904-1954, utkomi til 50-årshøgtida i 1954:

«Det som eg vil streka under, det er at det er inkje «vestmennene» som krir for sitt, og vil stengja dei andre ute frå innverknad på målet. Det er stikk motsett. Uniformitet gjev sakta det norske målet ein fyremun utetter, i tevlingi med norskdansken. Men den indre styrken gjev meir, i lengdi. Og den veks best når formverket er so fjerre romslegt at kvar landslut i størst mogleg mun kan få leggja sin tone inn i det store nasjonale samspel. Trui på fri vokster, innanfor rimelege grensor, trur eg ein kan kalla ein arv frå deim som fyrst tok upp målsaki her på Vestlandet.»

I revisjonsnemndi freista Liestøl å retta på det han tykte var verste veilone i det nynorske målbrigdeframlegget. Indrebø gav han mykje ros for dette arbeidet; Indrebø hadde då som elles stor evne og stor vilje til å finna gode sidor på det personlege plan hjå sine medmenneske, og i høve der den saklege meiningsskilnaden måtte vera sterk, hadde han lag til å finna fram til dei rosverdige eigenskapane. I revisjonsnemndi hadde ikkje Liestøl det lett. Revideringsmennene var usamde, Liestøl stod åleine mot dei tvo norskdanske talsmennene, og partane kom med kvar sitt framlegg til departementet. Og ikkje nok med det. Tett fyre årsskiftet 1937/1938 sende professor Iversen og rektor Krogsrud (Den som bruka i-mål bøygde eigenskapsord av typen open etter i -målsreglane: ein open båt, ei opi kran, eit ope hus).
Supinums-i og samhøyrande adjektivitiske i-system for inkjek. bøygning var det Knut Liestøl som fekk inn. Han vilde ha denne bøygningi til eineform, for i grunnen stend formi sterkt i talemålet, serleg på Austlandet. No vart den tradisjonelle e-formi tillati likevel (eit fullvakse tre, det er skrive, lese, bunde), og i dette høvet synte det seg uråd å halda klammerformi ute. I 1959 var -e og -i jamstelt.

I 1938 vart endingi -ent godkjend til sideform for eigenskapsord (kristent, opent). Derimot vart det forbode å bruka t-ending i inkjek. I ord på -leg, -ig, -ug (eit fælsleg syn, eit rettferdig ord). Valfridom til å bruka t hadde kanskje vore ei meir gjenomtenkt umbot. Mest unaturleg kjennest t-forbodet etter -ug: tolug mod!

I talordi kom forbod mot tvo, trettan, fjortan osb. tjuge, hundrad, tusund og fjore. Eineformer vart to, tjue, hundre, tusen, fjerde, tretten, fjorten osb. Talordet tri vart nedsett til klammerform. I det minste braut dette ein naturleg samanheng i skriftmålet millom tvo/tvi, fjorde/fjordung, tjuge/tjug, tretten/trettande, fjortan/fjortande osb. Sameleis stengde brigdet for tusund/tusunde, hundrad/hundrade. (Gode tjuge år seinare, i 1951, gjorde kontorius og papyrius ordi er lånte frå Arnulf Overland - sitt største varp i si syrgjelege soga, med di språkteknokratiet til framhjelp for norsk folkemål dikterte den nye teljemåten og dei nye brøknemningane som ikkje den ringaste heimstadrett åtte i nett norsk folkemål. Teljemåten treng me ikkje koma inn på, men i broken kunde ein heretter bruka grunntal både i teljar og nemnar - fem sekspartar eller fem sjettepartar. Sidan diktati ikkje hev vunne fullt og eintydeleg gjenomslag kring 1990, er det tvilsamt um dei gjer det, for alt hev si tid, som me veit, og nådetidi hev sine grensor).

Av varaord (pronomen) vart me, hennes, deires, annen tillatne sideformer. Hennes og annen vart jamstelte i 1959, men atter nedstøytte til klammerformer i 1985. Ordet me vart jarnstelt att i 1983 etter 45 års utlegd. Deires er framleis klammerform. Noen, noa, noe, noen kom inn i nynorsk skriftmål i 1938 med ein sideformstatus som denne formi framleis hev. Det same gjorde hokken (kva for ein). Ordi kem og ka vart tillatne i 1938, men vart burttekne i 1959 av di ingen bruka dei i skrift.

Einfelt//tvifelt konsonant: Formene med tvifelt medjod vart styrkte i 1938. Fattig, tømmer, kjønn, suppe, tinn vart eineformer. Andre vegen gjekk det derimot når dette høvde betre med bokmålet, t.d. kom det forbod mot den mållogisk og målsystematisk rette formi kann (notid av kunna), som upphavleg var einerådande i det norske nyreiste skriftmålet og som var jamstelt i tidi 1917-1938.

o til u: Ei rad ord med innarbeidd skrivemåte med u skulde heretter ha o av umsyn til bokmål. Me tek med nokre ord med stor brukfrekvens, som gav sterkt umskifte i måltonen: bort, krone (konge-), mon, om, omme, opp, oppe, trone (tidligare burt, krune, mun, um, umme, upp, uppe, trune - nokre av desse ordi hadde sideformer med o frå 1917).

y til ø: 1938-rettskrivingi førde med seg meir yvergang, usystematisk og rotut, av skrivemåte med y til ø i ei mengd ord. 1917-målet hadde i ein viss mun opna for dette, men helst varsamt og med hjelp av sideformer. Lista her er ikkje fullstendig: drøfta, før, føre, kjønn, krøpling, mørk, mørje, pølse, skjøna, spørja, spørsmål, sølgje (-y-), sølv (-y-). (Tradisjonelle skrivemåtar: dryfta, fyrre, fyre kyn, krypling, myrk, mytje, pylse, skyna, spyrja, spursmål, sylgje, sylv). I 1959 gjekk dei lenger på same vegen. Dei jamstelte formene sylgje, sylv vart klammerformer, og det same vart andre y-former, t.d. bylgja, fylgja.

Andre sjølvljodsskifte (vokalskifte): Ei lang rekkja ord med innarbeidde skrivemåtar skifte vokal, utan språkleg samanheng, etter fyrebilete frå bokmål. Yver vart no forbode, over vart eineform; ordi hadde tidlegare vore jamstelte; forbodne vart sameleis onnorleis, annarleis, ålmuge, ålvor, fåre, fårleg, brudlaup (men derimot trongst og trengst enno brud og brudgom!), sputta, vitnesburd studnad o.m. fl. Open i-ljod fekk i mange høve skrivemåte med e, ei umleggjing som tok til i 1917 (bil vart til bel, vike til veke mm.) Det grenselause rotet syner seg t.d. i at skjærtorsdag var hovudform, men derimot heitte det skirseld, endå fyrelekken i båe høve kjem av det norske gjerningsordet skira (reinsa). I 1959 vart dei danske formene hovudformer, og dei er det framleis.

Til ettertanke tek me med at landsnamnet som frå 1917 i vårt mål kunde heita Norig eller Noreg, jamstelt, frå 1938 fekk Noreg til eineform. Det vart gjort, skriv Nikolaus Gjelsvik i «Von og veg», «i den visse von at bokmålsfolket då skulde taka Noreg i sitt mål og, so landsnamnet vart eitt og det same i båe måli». Gjelsvik meinte at Norig vart den gildaste og mest klangfulle formi; og at formi er mest klangfull er det vel ingen tvil um. Aasen bruka Norig, men både Noreg og Norig hadde grunnlag i gamalnorsk, og vanleg meining no er vel at Noreg-formi etymologisk er rettast. Men tidi hev synt at Gjelsvik dømde rett når han kalla «den visse voni» um Noreg i bokmål for ein barnsleg tanke.

Tviljodar (diftongar): Frå 1938 vart nokre tviljodsord eineformer, som i 1917 fekk monoftongord attmed seg: draum, flaum, haust, saum, straum, drøyma, gløyma, gøyma, røyst, strøyma, aust. Sideformer i 1938 vart høra, kjøra, trett, trøst. Nye monoftongformer kom inn att i 1959, men ikkje monoftongordi høst, øst. Burtkast av d: Skrivemåte med d vart kasta i mange ord som hadde stungen d frå gamalt. Millom andre fekk no dei ordi amputert skrivemåte som Liestøl greidde ut um i 1917: breid, breida, greid, greida, keid, leid, reida. I praksis hev den amputerte skrivemåten ført til at mange vanlege avleidningar ikkje vert nytta lenger: breidna, breidsle, greidsle, greidnad, leidnad, leidsle, leidleg, lidarende osb. I mange høve hev fråstandet til bokmål auka med di bokmålet held på danske monoftongformer med d: lede (leia), rede (reia), brede (breia), kjede (keia), spreder (spreiar) osb. Norske d-frie tviljodsord hev ikkje vunne seg inn i bokmålet, slik tanken var, frårekna nokre fåtalde ord, som grei, hei, snau.

Fylgjebrot i skrivemåte grin alle i møte som skal bruka 1938 målet: li men tid; støe men stoda; sva men stad; snau men aud, troe men trøde osv. Eit ikkje uvanleg ord som ledmus (små muskelrykk) hev figurert i ordlistor sidan 1938 med eineformi lemus, truleg fullkomeleg uskynleg for dei aller fleste nynorskbrukarar.

Nokon konsekvens i skrivemåtane her fær nynorsk skulemål aldri fyrr d kjem inn att i dei aller fleste slike ord, idet minste som valfri hovudform. Konsekvent d-fri skrivemåte er utenkjeleg sidan d korkje kann kastast i alle slike ord eller er påtenkt kasta.

Sundrivne gjerningsord: Det kom forbod mot å bruka dei historiske rette formene i nemneform (infinitiv) og notid, påkravde for halde uppe språkleg samanheng, for desse gjerningsordi; bøygja, smøygja, tøygja, nøgja, pløgja, slegja, segja, tegja. Ordi skulde no skrivast: bøya, smøya, tøya, nøya, pløya, iløya, seia, teia. Aasen hadde med dei fleste av desse formene i ordboki, dei var og er sume stader uttaleformer, og det hadde knapt gjort nemnande skade um dei vart tillatne i skulen. Men forbodet mot dei rette formene braut for det fyrste bøygningssamanhengen, for den g-en som var utkasta i nemneform og notid, laut inn att i fortid og fortids partisipp; og for det andre braut dette forbodet samanhengen med ei mengd ord som bygde på same rot: bøyg, smøygd, tøyg, tøygsla, nøgd, (ei) nøgd, plog, slog, segn, togn.

Forbodne verbalformer: Dei tradisjonelle bøygningsformene hev, havt, gjeng, gjenge, stend, stade vart forbodne; dei hadde so langt vore jamstelte. (Standa, stend, stade og ganga, gjeng, gjenge var rett nok tillatne i «poetisk stil», kor mykje trong det no måtte vera for slik stil i skulen og på offentlege kontor!)

Avstytte verbalformer: Dei avstytte gjerningsordi vart litt styrkte med målbrigdet i 1938. Sume tillatne former frå 1917 vart no jamstelte - som be(da), dra(ga). Um dei avstytte formene er det kanskje ymse meiningar, men dei er knapt ei avnorsking.

Vilja, skulla, kunna: Av gåtefulle grunnar fekk vilja, skulla, kunna ny fortidsending med 1938-målet. Endingi braut med all verbalbøygning i norsk, for den vanlege de-endingi i fortid vart no forbodi. No skulde det i fortid heita ville, skulle, kunne, men ikkje ei sjel hadde sett fram ynskje um den nye endingi, ikkje ei sjel hadde havt vanskar med den gamle.

I Danmark førde dei inn same ending i dansk skriftmål i 1948, men då på eit rimelegare og meir sakleg grunnlag. For i dansk høyrest ingen d i talemålet, og former utan d hev havt eit lag til å syna seg i dansk skriftbruk. I norske målføre er d derimot stundom svært tydeieg den dag i dag, serleg i skulde og vilde (når skulde ikkje då vert avstytt til sku).

Rettskrivarane i 1938 fastsette kan til einform (notid av kunna). Frå 1917 hadde det vore valfritt kan/kann, men upphavleg heitte det berre kann som var det mållogisk rette. Nemneformi hev dobbel n (kunna), og notidsformi fylgjer nemneformi i andre tilsvarande ord, som finna, spinna, vinna, renna osb. I tillegg hev ordet kan stutt vokal og lengd kvantitet på konsonanten, og i samsvar med den «utvikling» som samnorskarar elles gjerne hev påkalla, skulde det i eit slikt høve vera dobbel grunn til dobbel konsonant!

Skrivemåten kann, vilde, skulde, kunde høyrer kanskje ikkje inn under dei store sakene, men dei er påofra litt umfram plass her av di dei er symptomatiske. 1938-rettskrivarane, som av Didrik A. Seip umveges fekk den attesten at dei var dilettantar, strauk elles d og skreiv h og nn i ei rad slumpesame ord: fell, snelle, snill, brann, funn, grann. (Andre ord av liknande slag fekk derimot ha sin tilvande skrivemåte; som land, rand, lund, stund, eld, velde, mild). Notidsformi fær (av få) vart forbodi, og nokre serskilde ord, mykje nytta og som difor synte mykje att, fekk ny og einerådande skrivemåte: so, fatig, gjenom, millom, næter (fleirtal av natt, tidlegare jamstelt med netter) vart til så, fattig, gjennom, mellom, netter. Det same galdt for mange andre ord som ikkje vert medtekne her.

Rådi frå Gustav Indrebø

Mange hev vore usamde i meiningane til Didrik A. Seip men knapt nokon hev drege i tvil den faglege sakkunna hans. Som me hev nemnt, kom Seip med ein hard dom yver arbeidet til rettskrivarane, som han umveges kalla dilettantisk. Domen til Seip fall serleg yver dei nynorske nemndmennene, for han tala um hæve historikarar og utifrå folkeminnegranskarar, og desse fagfolki fanst i den nynorske nemndgreini.

I den tidlegare umtala utgreidingi til Gustav Indrebø på årsmøtet i Noregs Mållag den 13. februar 1938, kom Indrebø inn på framtidi. Han sa um det nye skulemålet: «I det praktiske vil eg nemna tvo ting, som eg meiner me bør gjera for å få lagt eit noko anna grunnlag enn det som no er lagt. For det fyrste: I dei høve då ein stend fritt, bør alle som ynskjer ein meir sermerkt norsk og ein tenlegare skrivemåte enn den vedtekne offisielle normalen, halda fram med å skriva som dei hev gjort. Dette er ikkje illojalt. Det hev ikkje vore rekna for illojalt til dessar i dei krinsar som no brukar ordi illojalitet og sabotasje, å vika av frå den offisielle normalen burtimot norskdansk, og det til og med i offentlege dokument. Det fær vera like lovlegt her i landet å skriva meir sernorsk enn det offisielle, som å vika av burtimot norskdansk. Og det er ikkje fåfengt.»

Fram på hausten same året, den 25. september 1938, gjorde Gustav Indrebø, upptak til at det vart skipa ein Aasen-ring. Lagsmennene i ringen lova at når dei var nøydde til å bruka skulemålet, skulde dei skriva so nær upp til Aasen-målet som det var offisielt høve til. Når dei stod fritt, vilde dei skriva like norsk som dei gjorde fyrr rettskrivingi 1938 kom, eller norskare. I munnleg tale offentleg vilde dei bera fram det norske målet i ei vyrdeleg form. Ringen dreiv ikkje vanleg lagsarbeid, men fekk med kvart mange hundrad medlemer. Millom dei som vart med er kjende namn som Gustav Indrebø, Lars og Severin Eskeland, sokneprest Alfr. Andersson-Rysst, skuledirektør Olav Vevle, Eirik Hirth, Andreas Barsnes, Rolf R. Skre, Gerh. Garatun Tjeldstø, Olav Hoptekstad, Søren Ve, Anders Thuen Seim, Agnar Skeidsvoll, A. Skásheim, Konrad Nerheim, Ludvig Jerdal, Per Thorsen, Jarle Bondevik, Olaug Titlestad, Eigil Lehmann, Oddvar Nes.

So romsleg og demokratisk tilstilt som Gustav Indrebø var, hadde han venteleg ikkje tenkt at det skulde vera serleg vanskeleg å få ut hjelpetilfang og lærebøker med i-former og fleirtalsformer som visor. Men dei som no snart skulde råda det språklege romet, var korkje so romslege eller demokratiske i målvegen som dei gav seg ut for. Meir enn femti år etter 1938 er det framleis ikkje vunne gjenomslag for lærebøker på tradisjonelt norsk skriftmål.

Derimot skulde Aasen-ringen verta i verksemd lenge, og mange hev fylgt rådi frå Gustav Indrebo um å blåsa i det offentlege skriftmålet og skriva so norsk som dei evnar. Um me atter ser på tidi femti år etter 1938, so er det tradisjonelle målet i vokster, og det hev ikkje vore fåfengt å gjera rådi frå Indrebø til rettesnor.

Mål og vanmæle 5 Mot umboti i 1917

2013-06-25T13:59:14Z

Jackson Crawford:

<div class="center" style="width: auto; margin-left: auto; margin-right: auto;">[[Mål og vanmæle Fyreord|Fyreord]] [[Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet|1]] [[Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet|2]] [[Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet|3]] [[Mål og vanmæle 4 Varsam landsmålsumbot i 1910|4]] [[Mål og vanmæle 5 Mot umboti i 1917|5]] [[Mål og vanmæle 6 Målstriden løyst denne ættleden|6]] [[Mål og vanmæle 7 Tilhøvi 1938-1945|7]] [[Mål og vanmæle 8 Etterkrigstid og målblanding|8]] [[Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959|9]] [[Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav|10]] </div>
----
Mot umboti i 1917

Uppnorskingsvilje og samnorsktankar

På riksmålssida var det sume som ynskte meir uppnorsking etter 1907, um det nok dertil var tildrag andre vegen. I 1907 lovfeste Stortinget skriftleg prøva i den høgre skulen i båe mål sidemålsstilen. Dei som var imot sidemålsstilen, freista alt den gongen, som i alle år seinare, å påvisa den skriftlege sidemålsupplærings serskilt skadelege verknad på ungdomen!

Til dei sterke kreftene i Riksmålsforbundet som såg med ein viss velvilje på uppnorskingi, høyrde Hans P. Lødrup, lagsskrivaren i riksmålssamskipnaden og ei tid styrar for Riksmaalsbladet. Andre kjende namn på same kanten var professor Alf Torp (1853-1916), professor Hjalmar Falk (1859-1928), båe målgranskarar, og Fridtjof Nansen (1861-1930), polfararen. Riksmålsforbundet sette ned ei nemnd som skulde koma med framlegg til uppnorsking, og umframt Torp og Falk sat Ivar Alnæs, Hans Eitrem og August Western i nemndi, alle skulefolk. Tilrådingi frå denne nernndi vart ikkje godteki av riksmålssamskipnaden, men mange av framleggi frå nemndi kom med i den seinare rettskriving 1917.

På målsida var det, grovt rekna, innbyrdes fredeleg, i alle høve samanlikna med dei mest stridfulle bolkane. Men det var ymse meiningar urn trongen for ny landsmålsrettskriving. Sume var beint imot all tanke på ny rettskriving no att, som Vestlandske Mållag, skipa i 1904. I 1916 vart østlandsk Reisning skipa. I brodden stod Eivind Berggrav-Jensen (1884-1959), skulestyrar på Fetsund, seinare bisp, Didrik Arup Seip og historikaren Halvdan Koht (1873-1965). Dei vilde ha meir norsk i norskdansken og meir austlandsk i norsken. Målfolk hadde ikkje serleg imot at østlandsk Reisning vilde norska upp det danskrøtte målet. Men ikkje alle var like nøgde med utfalli mot det norske skriftmålet.

Berggrav og Seip var i fyrstningi målvener; dei vart etter kvart noko halvhjarta og nærma seg snart dei samnorskfarga tankane og synsmåtane til Moltke Moe. Sidan minka det visst med slike tankar og. Østlandsk Reisning var ikkje berre velsedd millom målfolk, ikkje i Austmannalaget heller som hadde vorte skipa i 1899 og arbeidde for målreising på Austlandet. Sume kalla østlandsk Reisning eit k/myvingslag. Hovudtankane til østlandsk Reisning vart, i det minste på papiret, uppfylte med 1917-rettskrivingi. Ut på tjugetalet slokna laget burt.

Den innebygde motsetnaden i målrørsla millom etymologi og ortofoni, freista sume gjeva ein geografisk vridnad. Dette var ikkje nytt. Denne vridnaden var tydeleg anti-vestlandsk og anti-innlandsk. Med tidi kom dei ortofonistane eller arvtakarane deira til å tala svært so vanvyrdeleg um vestlandsmålet og målet i utkantane og avdalane.

Me skal no gjera eit heller langt sprang fram i tidi. Um geografisk servridne talsmenn - folkemålstalsmenn, som dei med kvart gjerne kalla seg - upphavleg stundom sa seg vilja tena norsk folkemål i og kring Oslo - eller kanskje rettare, den ekte grunnkjernen i dette målet, vikamålet - so kom denne grunnhåtten med åri til å skifta karakter.

Frå 1950-åri eller tidlegare, og med vissa so seint som i 1980-åri, hev det i målrørsla funnest ein trivlande flokk målblandingsfolk, gjerne med den sjolvpåklistra merkjelappen progressive eller framstegsvenlege (og kven reknar seg ikkje fer dét?). Meir og meir hev dei enda i rådlaus bakevja, for alle deira framtidstankar og spådomar um målet alle hev svikta. Denne vegville og minkande herflokken eller fyregangarane deira - var ein gong dei stolte vimpelberarane for ein statleg produsera og med statshjelp framdriven samnorsk, det heim avla målteknokratiske underverket. Um dei i si tid heldt fram austlandsmålet eller den norskrøtte luten av vikamålet til skriftmålsmynster, hev dette longe skift. No er det bokmålet. Bokmålet er moderne. Målfolk skal skriva so likt bokmål som råd er. Norsk er arkaisk. Dette var rettesnori for fleirtalet i Norsk språknemnd og 1959-målet, og det kann seg sjåast at fleirtalet i Norsk språkråd hev fylgt med på same ferdi so langt, med vedvarande forbod i nynorsk skulemål mot å skriva for norsk, men liberalisering av nynorsken mot bokmål og liberalisering av bokmålet mot dansk.

Tilstemna byrja rimeleg, kanskje, men kverna frå lovsong for folkemål til målføre til klassemål til fleirtalsmål til austlandsmål til oslomål til samnorsk til statsautorisera mål til - skiftevis eller samstundes alt saman, etter tid, stad og høve. Det enda upp med å setja danskrøtt bokmål til fyrebilete for den norskmålsreisingi som skulde vera eit alternativ til det danskrøtte bokmålet. Sumt av dette er sett på spissen, men det er snaudt usant. Ordet samnorsk hev vorte so utskjemt at det er ubrukande til agn.

Ja, dette var eit sprang utanum tidsfylgd. I det andre tiåret av vårt hundradår kunde ingen vita det me no veit. Serleg ikkje dei som var fyrebod for ein målveng, samnorskvengen, som aldri merka seg ut med stort framsyn i målvegen. Dét er det lovleg å skriva i dag, med etterpåklokskap.

Riksmålsforbundet sette ned ei rettskrivingsnemnd i 1912, men tilrådingi frå denne nemndi vart burtlagd året etterpå, slik me hev høyrt; tilrådingi gjekk for langt i uppnorsking. I riksstyringi var det sameleis uppe tankar um ny rettskriving, og same året som Riksmålsforbundet sette ned si nemnd, bad filologane i Undervisningsrådet riksstyret um at det måtte peikast ut ei rettskrivingsnemnd. Namni på dei som gjorde dette upptaket var: Marius Hægstad, Knut Olai Brekke (1855-1938), Anton Henrik Ræder (1855-1941), Peter N. Østbye (1855-1943). Rådsmedlemene vilde serleg ha burt uturvande ulikskap i skrivemåte for dei tvo måli, slik at ord med same segjemåte skulde få same skrivemåte; men dei vilde ikkje binda ei rettskrivingsnemnd berre til dette mandatet.

Kyrkjedepartementet sette året etterpå, i 1913, ned ei nemnd som skulde arbeida med dette siktemålet: «Den størst mulige tilnærmelse mellem vort lands to skriftsprog gjennem en sund, naturlig og lovmæssig utvikling av dem begge. Det er selvfølgelig ikke meningen at ville fremtvinge en kunstig sprogenhet; men komiteen maa altid ha for gie at den skal aapne for en utvikling frem imot national samling på grundlag av folkets virkelige talesprog.»

Halvdan Koht fortalde sidan at det var han som fekk ordi «folkets virkelige talesprog» inn i mandatet. Um Didrik A. Seips synsmåtar desse åri fortel det noko at han i 1917 sende ut heftet Ett mål i Norge - Målstriden avgjort denne generasjonen? Millom norske vimpelord som mange ynskte i den norskdanske rettskrivingi var den gongen hard, kald, mye, låg, gammal, fram, hok.bøygning på -a og - a-bøygde gjerningsord. Som me veit slo det antinorske bakstrevet til for fullt då Seip aldrast.

Den departementale nemndi, utpeika i 1913, hadde like mange talsmenn for kvart mål. Nemndi var slik samansett: professor Alf Torp, formann; skulemann og målgranskar frå Fredrikstad Ivar Alnæs; jurist, pressemann og forfattar Haakon Løken (18591923); folkehøgskulestyrar og lærebokskrivar Lars Eskeland (1867-1942); dosent Knut Liestøl (1881-1952); forfattar og skulemann Jens Tvedt (1857-1935).

Nemndformannen Alf Torp døydde i 1916, midt i fyrste verdskrigen. Resten av nemndi gjorde ingenting, og grunnen til dette skulde vera at nemndmennene skyna at uppgåva i mandatet var uløyseleg (etter Einar Haugen som heimfester dette til stortingsmann A. Hoe!, 1919).

Ny nemnd, ny rettskriving, stort hastverk

Departementet peika ut ei ny nemnd, mindre mangsideleg samansett enn Torp-nemndi og utan den same jamvekt millom måli. Nemndi var på fem mann, og berre tvo var målfolk: professor Hjalmar Falk, formann; nyutnemnd riksmålsprofessor Didrik Arup Seip; Ivar Alnæs (som og var med i Torp-nemndi); professor Marius Hægstad; Knut Liestøl (som hadde vore med i Torp-nemndi).

Det hev vore ålment medrekna at Didrik A. Seip var drivkrafti i nemndi, og hovudmannen for det framlagde arbeidet. Marius Hægstad, meister for 1901-normalen, fekk nok vanskeleg gjenomslag både mot den pågåande Seip, fleirtalet i nemndi og dei mest høgmælte utanfor. Det var ikkje tid no, skulde det syna seg, for finhendt og gjenomtenkt målarbeid, men snarare for kraftreformisme og dundrande slagord.

Um Marius Hægstads medverknad til 1917-målet veit me elles at han la fram eit servotum i det endelege nemndframlegget. I servotumet skreiv han klårt at han var usamd med nemndfleirtalet i sumt i framlegget, både i ymse motiveringar og i resultat. Men Hægstad som stod so fast i 1901, bøygde seg i 1917 - eller vart nøydd å bøygja seg.

Nemndi kom med tilrådingi si den 12. desember 1917. Tilrådingi vart godkjend i brennhast med kongeleg resolusjon alt den 21. desember same året. Denne framgangsmåten og dette hastverket vart snart sterkt avdømt. Eit usømeleg og grovt brot på demokratiske prinsipp, skreiv Riksmaalsbladet. Som sant var.

Den lettvinte framgangsmåten til riksstyret i ei so viktug kultursak, utan høyringar, utan ålment ordskifte um tilrådingi, var som skreddarsydd til å reisa den stormen um saki som riksstyret tydeleg nok trudde dei skulde lura seg ifrå med dette framskunda vedtaket. Kanskje vona dei at rettskrivingi skulde drukna i fyrejolskavet. Men lastordi tok til å hagla. Og med rette.

Motstanden reiste seg, på norsk bald og endå sterkare på norskdansk. Arnulf Overland let høyra frå seg alt den gongen. Hamsun ottast «Sproget i fare». Nils Kjær laga nemningi «Sjøliesproget» etter stortingsmann Knut Sjølie, sosialdemokrat, som etter uppmoding frå Seip heilt på tampen kom til å stydja den nye rettskrivingi i ei avgjerande stund. Sume på den norskdanske ytterkanten spela på språkleg vankunna, antinorsk botnslagg og fordomar av ymist slag; og sosial snobbeskap gav verknad både no og i den nye flodbyglja som brusa upp ein god mannsalder etterpå.

Til riksmaktene fløymde utsegner både for og imot rettskrivingi. I Stortinget kom saki upp i april 1918 då skulebudsjettet vart dryfta, og sidan i august same året i samanheng med tilrådingi frå protokollkomiteen. Saki kom upp att i Stortinget på breidare grunnlag den 1. april 1919, då tinget hadde uppe ein interpellasjon frå Carl Joachim Hambro, Høgre, um kva departementet vilde gjera for å koma i møte den sterke folkemeiningi mot rettskrivingi. Ordskiftet vara i dagevis og skal vera det hardaste i den parlamentariske luten av målsoga, hev det vorte sagt.

I Stortinget kom det upp tri framlegg. Hambro, Ole Gausdal, sosialdemokrat, og og nokre andre stortingsmenn vilde at den kongelege resolusjonen skulde avlysast og rettskrivingsumboti utdrygjast til ei kunnig nemnd hadde sett på saki og Stortinget sagt si meining. Carl Stousland, ubunden, vilde at riksstyret skulde venta med å setja den kongelege resolusjonen i verk til Stortinget hadde sagt si meining um rettskrivingi. Johan Gjøstein, sosialdemokrat, vilde skulane skulde fara fram med lempe når dei tok den nye rettskriving i bruk. Dette siste framlegget studde i røyndi riksstyret og rettskrivingi.

I avrøystingi fall fyrst framlegget frå Gausdal, med 58 mot 68 røyster. Deretter vart dei tvo andre framleggi sette mot kvarandre, og rikssstyret sigra so knapt som det let seg gjera - med 63 mot 63 røyster, men der stortingspresidenten Anders Buen, sosialdemokrat, fekk vekti til å vippa. Det var i denne avrøystingi Knut Sjølie studde riksstyret.

Gruppa til Vinstre, som hadde gjenge sterkt ned ved valet i 1918, studde riksstyret samla. Høgre gjekk imot - minus ein mann. Sosialdemokratane var kløyvde nokolunde på midten (8 for og 10 mot). Dette var fyrste gongen Stortinget gav seg i kast med målnormering. Sumt i rettskrivingi vart noko avslipt fyrr 1917-målet gjekk inn i lærebøker, ordlistor og skular. Ei nemnd for kvart mål gav rettleiding um korleis målbruken i lærebøker skulde vera, og i målnemndi sat lærar og målrettar Olav Brekke frå Sogn, Lars Eskeland og Halvdan Kokt. Utsegni frå denne nemndi vart prenta med tittel Rettleiding um rettskrivingi i lærebøker på landsmål, og denne rettleidingi bægde av for største inngrepet i skriftmålet. Koht ynskte større målbrigde, men han sat i mindretal.

Endå um det frå norskdansk hald vart piska upp mykje dumbe kring 1917, var vel tankane til folk flest at det var rimeleg å føra det norskdanske bokmålet nærare norsken. Målbrigdet og uppstyret kring målbrigdet styrkte trui på at det norske målet var framtidsmålet, og no som i 1907 var det yvergang til nynorsk i skulen. Kring 440 krinsar skifte upplæringsmål i 1910/1920, og etter Peder Hovdan gjekk straumen berre ein veg.

I 1901 meinte Hægstad, Garborg og Flo i nemndtilrådingi si at «I det heile kann det ikkje vera tale um noko slags aatsemje (med det andre målet) som gjer norsken mindre norsk» Det var ingen tvil um at umbøter i skriftmålet måtte ha sine grunnar i målet sjølv. Same tankar låg bak dei varsame skriftmålsuppmykjingane i 1910.

Låg liknande grunnsetnader bak 1917-rettskrivingi? Alle er vel ikkje samde um det, og det kann vanskeleg lesast eintydeleg ut or den vedtekne rettskrivingi. I tilrådingi i 1917 er det likevel stundom synleg ein vilje til sakleg grunnfaring av sjølve målet som kanskje vart mindre synleg hjå offentlege utval med makt yver skulemålet seinare. Med dette er meint at i 1917 var det gjerne ein naturleg og skynleg samanheng millom indre språklege addendar og sluttsum. Som t.d. når det vert tilrådt å taka burt t i inkjek. av eigenskapsord (adjektiv) på leg, men derimot ikkje på -ig: 'Rm (riksmål) sløyfer t etter endelsen ig, men her holder mange bygdemaal fast ved t og sløyfer snarere gen (rektigt). Man kan derfor ikke foreta nogen forandring i lm (landsmål).' 20 år seinare fanst ingen slike smålege sakumsyn att; då kom det forbod mot t i inkjek. jamvel etter -ug der knapt nokon, 50 år etterpå, fær seg til å skriva t-fritt (tolugt mod). Det røynlege grunnlaget for t i inkjek. etter -ig og -leg er elles nokolunde det same kring 1990 som det var kring 1917.

Dette var eit heller lausleg utplukka døme. I andre høve kann det verta meir polemik enn saklege grunngjevingar i 1917-tilrådingi. Um skrivemåte med d heiter det (s. 43) at når ein hev tillate hi (for hide), må ein og kunna tillata li. Det d-lause ordet hi kom inn i skulemålet saman med nokre fåe einstaka andre ord i 1901, (dei mest ålgjengde er hi, mei, sau, sei, (ei) skei, (ski), og etter tankegangen til tilrådingsskrivaren i 1917 bør eit einstaka brot på ein ålmenn regel draga med seg regelbrot i fleng. Liestøl skreiv ei magnate utgreiding um daud d i rettleidingi for lærebokskrivarar i 1919, og i endelykti gjekk det ikkje so ille for denne tilvande og etymologisk botnfaste skrivemåten som det fyrst såg ut til. Men lettsynlege brot på endefram fylgd vart verande att - og er der enno - som t.d. snau/snøya jamsides aud/øyda.

Skrivaren tok munnen hoste full når det heiter i tilråding: «Det rm. (riksmål) som bru kerde tillatte sideformer, vil komme til at staa meget nær det lm. (landsmål) som bruker de for dette tillatte sideformer. Denne radikalere retskriving, som staarfolkesproget nærmere, vil til at begynde med særlig være paa sin plads ifolkeskolen i by og land, og vil derfra med en naturlovs nødvendighet arbeide sig oppover i samfundet.»

Alle røynslor etterpå stadfester at ein bør vera meir varsam med å tala um ei naturlovs tilnøydsla.

Det kom mange jamstelte sideformer i 1917, i båe mål. Denne setningi rå grunngjevingi vitnar både um ein viss jordnær sans og eit visst målvit: «Som hovedvinding ved dobbeltformer kan man saaledes fastslaa at de gjør reformene mindre haardhændte og sikrer de mest livskraftige former seiren, idet valget overlates fremtiden.»

1917-målet

Dette yversynet er ikkje fulldekkjande. Her er berre nemnt brigde som må reknast for viktuge, og som etter måten ofte synst att i skrift.

Formverk

Bundi form av sterke hok.ord eintal og bundi form av inkjk.ord fleirtal fekk valfritt -i eller a: soli-sola; husi-husa. Det er dette som vanleg vert kalla i-mål og amål.Eigenskapsord (advjektiv) og partisipp på -en fylgde namnordi i hok.soleis at dei i ubundi form i a-mål fekk endingi -en (ei vaksen gjenta), i i-mål fekk den endingi -i (ei vaksi gjenta). Denne endingi for eigenskapsord i a-målet er i røyndi hank.endingi. Endingi i hok. er i målføri vanleg -a (ei vaksa gjenta).

Denne jamstellingi av i-mål og a-mål kravde parallellutgåvor av sume norskbøker, serleg ABC-bøker. Krinsane sjølve avgjorde kva utgåva dei ynskte. Det var, som langt kjent, ein skipnad som verka sers godt til det i 1938 kom røynleg forbod mot i-målet i skulen.

Namnord i bunde fleirtal kasta ut r (som og var utkasta i bokmål) (karane/kvinnone)

Linne hok ord fekk valfritt -e eller -a i ubundi form eintal (ei vise/ei visa). I fleirtal fekk linne hok.ord valfri ending på -or/one eller -er/ene (visor/visone eller viser/visene). Midlandsmålsformi -ur/une (visur/visune) vart forbodi i skulen.

Nemneformforgjerningsord (infinitiv) vart verande trikløyvd med ending på -a eller -e eller ei blanding av -a og -e (med grunnlag i sume målføre). Refleksiv nemneform fekk -s jamsides -st (finnas(t)). Linne gjerningsord i 2. klassa fekk valfritt -de eller -te i fortid etter l, n, r: kvilde/kvilte; brende/brente; førde/førte.

Notidsformene slår, får, står, går, har vart tilsleppte attåt slær, fær, stend, gjeng, hev (dei tri sistnemnde ordpari var elles innkomne i skriftmålet fyrr).

27 gjerningsord fekk stuttformer attåt dei vanlege formene med d i innljod (ending): be/beda; bla/blada; grø/grøda osb.

Andre stuttformer vart tillatne, som ta(ka), dra(ga), la(ta).

Slike stuttformer kom inn i bokmålet med, og dei kann, um ein vil, reknast for ei sernorsk skriftform.

Ljodverk/skrivemåtar

Mange ord fekk ny sjølvljod (vokal) som gav same skrivemåte som i det andre målet. I nokre høve hev bokstavskiftet dertil grunnlag i eit visst tvidrag i talemålet og målføri, og som stundom syner seg i skriftmålet og kann sporast attende til Ivar Aasen. Tvidraget kjem fram i gnidingi serleg millom i/e, millom y/ø, millom u/o. Det låg ikkje for Aasen å freista seg med kvasivitskap; han godtok den språklege røyndomen, og der han såg grunn til, det førde han upp i Norsk ordbog viktuge avbrigde av ordi, på alfabetisk plass, utan rangering, men med tilvising til det ordavbrigdet der Aasen, venteleg av språkhistoriske umsyn, tok med tydingar, historiske upplysningar mm. Upplysningar um ordet somar finn me soleis under sumar.

-æ ti le: 40-50 ord skifte skrivemåte æ til e I 1917: bilete, hevd, embete, fornem, lekfolk, nepa, redd, sjel, slep, slepa, streva, (hand)veska osb. Serleg misnøgje hev det vore med at samanhengen æ-å vart broten i eit par ord: ekre (av åker); (klokke)slett/(eit) slette (av slå).

-i til e: Kring 50 ord med open e-ljod fekk skrivemåte med e mot tidlegare i: andlet, bek, drev, grep, kje, lekam, let, leva, skred, skreda, steg, strekm osb. Sers mange av desse ordi er uppførde med alternativ e hjå Aasen. Millom-mellom vart jamstelte, men læreboknemndi fastsette millom til einaste lærebokform. Det er òg einaste Aasen-form for dette ordet.

-y til ø: 15-20 ord med uttale millom open y og ø fekk fast skrivemåte med ø. For nær sagt alle hev Aasen upplyst um ø-formi: børsa, dønning, føl, (ein) høl, høvring, høvel, kløv, mønster, røslyng, skjørbuk, støvel, vørter, møk, spør, spøt, spøta, bør (undanvind), søre, ca/røyk (varmedisma).

-Eit tjug ord fekk valfri skrivemåte med y eller ø, likevel slik at dei fleste y-ordi vart lærebokformer: dyn/dønn;kyn/kjønn; myrje/mørje; fyrr/førr; fyre/føre; gyrme/gjørme; myrk/ mørk; myrker/mørker; skyn/skjønn; stydja/stø osb. Hjå Aasen finn me for desse ordi med, stort sétt, upplysning um tvidrag i uttale.
Læreboknemndi fastsette jamstelling for studnad-stenad, men frå 1938 hev fyrstnemnde ord vorte kasta ut orondlistone, endå båe ord er levande framimot år 2000, stundom med litt ulik tyding.

-o til å: Skrivemåte med å mot tidlegare o fekk desse ordi: (ein) båe (bode), skåna, skånsel, vånd, årsak. Sideformer vart ma. fråde, nå, så (frode, no, so). Nå kom sterkare att i skriftmålet etter 1959, men knapt i talemålet. Så vart eineform i skulemålet etter 1938 trass i o-yvervekt i målføri (i alle høve der nynorsk er hovudmal) og trass i at o-skrivemåte høver betre til samnemnar - um ein dies ynskjer ei eineform (men so hev ingen bakgrunn i norskdansk, og då so).

-u til o: Ei rad ord fekk valfri skrivemåte med u eller o: burte/ borte fumla/fomla krune/krone lumme/lomme lut/lott mun/monn muna/monna skut/skott smult/smolt stue/stove sumar/sommar sume/somme sumla/somla trune/trone trumme/tromme tume/tomme tumsut/tomsut ukse/okse um(me)/om(me) upp/opp uppe/oppe.

I lærebøker var u påboden i dei fleste ord, frårekna dei valfrie lut/ lott, skut/skott, og dei obligatoriske o-ordi smolt, stove, trone, krone (pengestykket). Sameleis var (spreng)bombe obligatorisk o-ord, medan u var obligatorisk i (konge)krune.

Ikkje fåe av desse ordi er uppførde med det skriftlege tvidraget u og o hjå Aasen, m.a. ordi um/om, upp/opp som det ofte er bruk for og som syner mykje att i skrift. Sume ord hadde alt i gamalnorsk båe slag skrivemåte, i alle høve lut og mum og skuta. Med ei so lang valfridomssoga bak seg, utan kjend skade, hadde nok sume ord som er nemnde i denne bolken tok valfridomen nokre hundradår til. Men, som me veit, fekk sume i nett vårt hundradår den grilla at dei på ein ættled skulde tvangsfullføra den målevolusjonen som siste tusundåret ikkje hev fullført, og som i botn og grunn, so langt det er råd å sjå, snaudt kann fullførast i det heile, um ikkje livsens gang skal stoggast. Um det gjekk tolleg bra i 1917, laga det seg slik at i 1938 og 1959 vart sume av dei mest tilvande skrivemåtane, umrødde framanfor, utestengde or skulemålet eller nedstøytte til sideformer - som hev vorte jamgodt med utestengjing.

Tviljodar: Ei rad skriveformer med einfelt sjølvljod (monoftong) vart uppsette jamsides former med tviljod (diftong). I lærebøkene fekk tviljodane likevel stort sétt vera. Dei einerådande monoftongformene hadde god grunn for seg: del, c/cIa, øre (pengestykket). Røyst-røst vart valfritt i lærebøker, det òg kanskje med ein viss grunn. (Den gamalnorske formi var raust). Ykt-øykt-økt var alle godkjende og jamstelte; sidan vart ykt-øykt utan påviseleg språkleg grunn forbodne, men økt vart verande att åleine, truleg av di dette høvde best for norskdansk.

Mange av dei ordi som i 1917 fekk sideform med monoftong, var mykje bruka ord, både åleine og i samansetjingar: aust/øst draum/drøm flaum/flom haust/høst naud/nød saum/søm straum/strøm taum/tom deil/del deila/dela peika/peka drøyma/drømma fløyma/ flømma fløyte/fløte gløyma/glømma høyra/høra køyra/kjøra røyr/rør røyst/ røst søyle/søle trøyst/ trøst trøytt/trøtt øykt/ykt/økt øyra/øre øyre/øre (penge)

Tviljodsordi deil-deila, jamstelte i 1917, vart forbodne i skulemålet frå 1938. Dei er lite og inkje i bruk, og rekna isolert var vel ikkje dette verste utslaget av offentleg målverksemd. Ordi kunne enda ha ei upplysande gjerning i ordlistone; dei vilde syna samanhengen med det avleidde ordet deild som berre finst med tviljod og som ikkje lenger hev innlysande tyding for alle, men som i det minste trengst i visse sernemningar (t.d. deildestein og markdeild), og som difor med rette er ordlisteført.

Tviljodsordet søyla (vassdam, vassdepel) som fekk vedvarande jamstelling i 1917, vart sameleis forbode i 1938 - utan synleg grunn i det norske målet. Slik det er nemnt, vart øykt-ykt og strokne i 1938. Sume monoftongord frå 1917 vart på hi sida burttekne i 1938. Nokre kom inn att i skulemålet i 1959, men ikkje øst og høst.

-jo/ju til y: Ei rad parallellformer med y for jo eller ju kom inn i 1910, ord som bjoda/by(da), bljug/blyg, brjota/bryta osb. I 1917 kom det nokre til: lys, lysna, lys-ter, romme (attåt ljoS, Ijos-na, ljos-ter, rjome). Av desse vart ljos, ljos-na, rjome, lys-ter lærebokformer. Det hev ikkje hendt noko større med desse ordi sidan frårekna at rjome i 1959 vart nedstøytt til sideform og fekk dermed eit verknadsfullt forbod mot å koma til synes i offisiell skriftbruk.

-gt til kt: Gamal skrivemåte med gt vart avløyst med kt i båe skriftmåli for mange låneord: akt, akta, flukt, jakt, makt, vekt, viktug osb. Men gt vart ståande framfor bøygningsendingi t der det var g i ordroti, t.d. trygg/trygt, gløgg/gløgt. Skrivebrigdet slo fort igjenom og må vel reknast for vellukka, men sume set spursmålsteikn ved burtkastet av logisk gg i dømi framanfor (tryggt, snøggt).

Tvifelt medljod (dobbelkonsonant)

-Tvifelt ll utijod fall burt i endingi -al (tidlegare -alt): atal, gamal, vågal, apal o.fl.

-Jamstelt skriveform for notid av kunna - kan/kann. Men i lærebøker skulde kann brukast. Frå 1938 hev den fylgjerette skrivemåten kann vore utestengd i skulen.

-Ei lista på 30-40 ord fekk sideformer med dobbelkonsonant, «mest etter austlandsk og trøndsk talemål» helter det i grunngjevingi. Me tek med nokre av dei mest tidgjengde ordi - som alle fekk einfelt medijod i lærebøkene: bos/boss brot/brott fok/fokk kyn/kjønn kjøt/kjøtt kot/kott krit/kritt krut/krutt lok/lokk lut/lott mun/monn møk/møkk not/nøtt skin/skinn set/sett (sjå) skot/skott skut/skott skyn/skjønn tin/tinn ven/venn vit/vett.

Det vart godkjent sideformer i fleirtal av nokre ord: fot-føter/fetter; gås- gjæser/gjæsser; rot-røter/røtter; natt-næter/netter. Formene med tvifelt konsonant vart burttekne i 1938 - med rette. Men det forbodne fleirtalsordet næter hev grunnlag frå gamalnorsk og i målføri. Dei fleste av ordi i lista ovanfor brytst framleis mot kvarandre både i talemålet og i skulemålet.

I nokre ord vart den tradisjonelle skrivemåten med einfelt konsonant utkasta i 1938: kyn, set, skyn, tin. I andre ord vart den tvifelte konsonanten burtteken: krit, krut, skin (solskin).

Kring 30 ord fekk godkjend sideform med tvifelt m - mm - attåt den innarbeidde formi med einfelt konsonant: blom/blomme domen/dommen draumen/ drømmen flaumen/flommen fløyma/ flømma gamal/gammal hamar/ hammar hamen/hammen koma/komma lame/ lamme lemer/lemmer lomen/lommen rjome/rømme røma/rømma same/samme sauma/sømma saumen/sømmen strama / stramma straumen/strømmen strimel/strimmel strøyma/strømma sumar/sommar sume/somme tame/ tamme tume/tomme tøma/tømma

Sume av formene med dubbel konsonant hev falle heilt ut or skulemålet, noko dei fleste visseleg meiner er rimeleg: blomme, hammen, samme. Formi med einfelt m, strimel, vart av ukjende grunnar kasta ut or skulemålet i 1938. Dei andre ordformene slitst stort sétt mot kvarandre ute i det røynlege livet, men det er knapt gagnleg for norsk målreising at former som romet, tema, røma er nedstøytte til sideformer. Ordformi komma fall ut i 1938, men kom inn att i 1959, då som jamstelt lærebokform.

For mb kom det i 1917 inn mm eller m: t.d. kam, lam, yam, kjemma, lamma attåt kamb, lamb, vomb, kjemba, lamba. Dei godkjende dessutan tommer/tømra; men det hev ført til at frå 1938 hev det meir upphavlege og framleis levande timbra/timber vorte bannlyst i skulemålet.

Etter g og gg reglane um j etter g og k korn dét brigdet at i trygg lei staving skulde j kastast i desse hovi:

1. I hank fleirtal av ord som bekk, belg, dreng osb
Desse ordi fekk no fleirtalsformene bekker, belger, drenger osb. mot Aasen-formene bekkjer, belgjer, drengjer. (I midlandsmålet heitte fleirtalsordi bekkir, belgir, drengir). Same bøygning fekk hok.ordet seng-senger.

2. I inkjek.ord på -ge, -ke, -ske: hygge, tekke, ynske osb. Aasen var noko prøvande her; i ordboki finn me både t.d. ynske, stykke og ynskje, stykkje. I fleirtal fekk slike ord i 1917 tilaten -j fyre -a: merkja, tekkja. Sameleis fall -j burt i ord på -ende: kvikende, likende. (Det lite bruka og lite kjende ordet høgjende (pute) fekk i 1917 den tvilsame formi høyende som sidan hev gjenge att i ordlistone).

I rettskrivingsreglane gjorde nemndi serskilt merksam på at ein skulde skriva: ikkje, inkje, korgje, korkje, mykje, byggja-byggjer-byggjing, tenkja-tenkjer-tenkjing. Like eins bøygjeleg, fylgjeleg.

Daud d

Tidlegare hev me vore inne på at nokre få ord med stungen d i gamalnorsk, vart skriven utan d frå hundradårsskiftet (m.a. sau, mei, hi, sei, (ei) skei. ski). I rettskrivingi 1917 kom det nokre d-lause ord til, M.a.: bu båe flu glo groe hei hia seg li lee rei ri skrei snau snei snøya stø støtt sva så (ei) tiare/tiast titt.

Rettskrivingsnemndi vilde gå lenger på denne vegen, men læreboknemndi bægde av. I tilrådingi si hadde dei med ei utgreiding frå Knut Liestøl som sette upp desse ordformene til lærebokbruk: breid/breida, greid/greida/greide, leid/leida, keid, leid, reid.

26 gjerningsord med d i innljod fekk godkjende stuttformer utan d.

Valfridomen gjeld framleis i 1990 for dei fleste ordi, ein valfridom som knapt hev vore til skade: beda/be føda/f bjoda/by gjøda/gjø blada/bla gleda/gle bløda/blø glida/gli bræde/bræ gløda/glø floda/flo gnida/gni grøda/grø klæda/klæ lada/ la røda/rø råda/rå skada/ska speda/spe steda/ste støda/stø (stydja) svida/svi træda/træ vrida/vri

Dei fullskrivne formene speda og stoda hev vore forbodne i skulemålet frå 1938 til liks med formi stydja. Kvifor nett desse ordi vart utvalde til systembrot, er ikkje godt å vita. I 1938 skifte dei dessutan frå klæda/klæ til kleda/kle, eit nøytralt og på sett og vis harmlaust umskifte, burtsett frå at det var utan visleg årsak og braut både med alle norderlendske mål og med tradisjonen frå gamalnorsk. 50 år etter skrivebrigdet ser ein framleis æ-ordet i bøker og blad, som t.d. i marknadsføring. Eit nærast utruleg offentleg iverksett skrivepåfunn. Meir fyre seg hadde det å godkjenna formi byda jamsides by i 1959.

D-ordi lid, sted, hundrad, tusund o.a. fekk leva eit jamstelt liv fram til 1938. Då var det slutt. I utgreidingi si um ord med daud d hermer Knut Liestøl etter rektor Peder Blix i Norsk pædagogisk tidskrift II s. 67: «Daud d i slutten av ord og millom vokalar er og eit vanskelegt umkverve. Der har det gått ut yver landsmålet. Frå norsk stoda er det ikkje stort meir grunn til å skriva li og ri enn um ein vilde taka til å skriva go, ti, rau, hu, bli, sine.»

Fylgjor hadde sitt

I utgreidingi si um daud d skreiv Knut Liestøl at ved målbrigde tidlegare hadde det vore teke umsyn til slikt som sjølve den norske målorganismen syntest å krevja. Ved den nye målumboti hadde ein derimot bøygt seg for krav som kom utanfrå.

Det som Liestøl peika på, var noko nytt i det som sume mykje seinare tok til å kalla offentleg målplanleggjing, eit ord som i denne samanhengen er både vanhoveleg og misvisande. Burtsétt frå at det burde få nokon kvar til å frysa langs ryggen. Heilt visst i 1990. Offentleg målplanleggjing hev, dømt i ettertid, køyrt seg dundrande i grøfti og stend att som eit skræmsel ved vegkanten. Men frå 1917 - ja, tildragi er nok synlege i 1909 i utgreidingi frå Hans Eitrem, Amund B. Larsen og Steinar Schjott - frå denne tidi tek dei offentlege rettskrivaraneut på si sigersferd som likevel sistpå skulde møta sitt Stalingrad. No vart det etter kvart tale um at målfolk skulde ofra målet for at det same målet skulde vinna landet. Ja, ikkje ofra heile målet med ein gong, sant nok; berre stykke for stykke, litt etter litt. Frå hi sida vart det sagt at desse offermennene på ingen måte hadde eigedomsrett eller rådvaldsrett yver det målet dei slik vilde ofra.

Det kann vera verdt å skriva nokre ord um Knut Liestøl og den noko tvitydelege rolla han spela. Knut Liestøl (1881-1952) var fødd i Aseral, skreiv ei doktoravhandling um folkevisor, vart professor i folkeminnevitskap, og han grunnla Norsk Folkeminnesamling som han styrde til 1951. Han var med i rettskrivingsnemndi som kom med tilråding um 1917-målet, men han skreiv og ei utgreiding som jenka på og bægde av for sumt som stod i den same tilrådingi.

Det syner tydeleg nok at andre enn Liestøl hadde vore den rådrike krafti i nemndi. At dette var D. A. Seip, er det vel ålmenn semja um. I l930-åri var Liestøl kyrkje- og skulestatsråd 1933-1935, og han var andsvarleg for utnemningi av rettskrivingsnemndi då. Sidan kom han med i revideringsnemndi der han hadde vektuge motlegg mot dei verste målbrigdi som denne nemndi kom med og som han sjølv i grunnen var andsvarleg for. Han nådde ikkje fram med alt. Når Liestøl ikkje vilde ha med Seip i rettskrivingsnemndi då han sat i riksstyret, er det ikkje urimeleg å gissa på at røynslone med Seip i 1917-nemndi å segja. Liestol var innvald i Norsk Måldyrkingslag; ingen hev sagt anna enn at han hadde djup umsut for norsk mål, men han var stundom med på å løysa ut krefter, venteleg, som han sidan ikkje meistra.

I 1917 vart ikkje skriftmålet so upprive, korso, som sume hadde ottast. Lærebokmålet heldt nokolunde uppe hovudtyngdi av den vesle måltradisjonen som det sers unge skriftmålet åtte - ja, målet hadde ikkje meir enn gode 25 års skriftspråkleg bakgrunn, formelt, i skulen. Og i romfang var denne bakgrunnen liten, serleg i fyrstningi; det var ingen stor prosent av krinsane som hadde teke ved det norske skriftmålet.

Uppstyret kring målbrigdet i 1917 førde til framgang for norsk i skulen. Kring 440 krinsar skifte mål ved dette leitet, noko samnorskfolk både då og seinare hev teke som eit prov på velsigningi i samnorskpolitikken. Endå det motsette etter alt å døma er den røynlege samanhengen. Det kann me segja no. Ikkje ein einaste krins førde samnorsk inn i skulen; folk førde inn i skulen den nynorsken som del trudde bokmålet skulde tøygja seg etter. Når samnorskvengen med politikken sin fekk syna allverdi at denne trui bygde på tome ord, talemåtar, språkleg vankunna og hildringar, gjekk folk andre vegen. Som rimeleg er.

I den høgre skulen kom det, motsett i folkeskulen, sume stader til uppløysingsfreistnader for det norske skriftmålet. Rundt um på sume skular laga dei seg sernormalar i nynorsk med bakgrunn i sideformene, medan dei same skulane tok det på ei heilt onnor vis med norskdansken. Dette vart teke upp i ei utgreiding frå Norsk Måldyrkingslag i 1936, Skal me reisa det norske målet eller riva det sunder?

Millom dei som kom med åtvaringar, finn me (etter Kjell Venås, 1984) Olav Midttun og Knut Liestøl. For det veikaste av dei tvo skriftmåli, nynorsken, var det god grunn til å ottast fåre. I den vanstoda som tok til å syna seg, skreiv professor Gustav Indrebø (1889-1942) den kjende uppmodingi si til målfolket um Einskap i rettskriving, fyrst prenta i Firda Folkeblad 1929, nr. 74, 77, 79 og 80. Gustav Indrebo synte her til at fyresetnadene frå 1917 hadde broste. Dei som laga målsrettskrivingi i 1917, og heile flokken deira, fylgde ikkje gjenom dei valfrie formene brui yver til norsken. Tvertimot var det konsolidering kring dei danskaste hovudformene. I denne stoda mana Indrebø målfolk til å samla seg um sine hovudformer, dei formene som hadde ført målet fram dit det den gongen var kome. Det var ei utmaning til friviljug indre disiplin.
Språklege tvangsbod hev aldri stade sterkt på denne vengen, ikkje då og endå mindre seinare. Utmaningi var knapt fåfengd. Målet i målpressa var, so langt synsviddi rekk, tolleg bra, serleg samanlikna med det som seinare skulde koma. Det er heller ikkje kjent at parallellutgåvone på i-mål og a-mål av grunnleggjande norskbøker i skulen førde til større knirking.

Den indre striden loga upp med ny kraft etter 1917, mindre for målumbøtene, truleg, enn for ideologien bak umbøtene. Med stor brennhug søkte eit mykje doktrinært mindretal av målfolket under demokratisk røykleggjing å vinna ei alt anna enn demokratisk makt yver sjølve skriftmålet.

På landsmøtet i Noregs Mållag den 13. februar 1938 kunde Gustav Indrebø setja upp denne sluttsummen for verknaden av 1917-umbøtene for bokmål: «Dei norske ord og ordformer som vart innførde då (i 1917), hev slege tolleg godt igjenom. Men dei norske bøygjingsformene som resolusjonen 1917 tok upp, hev næmast falle daude til jordi i bokmålet. I 1917 vart fyrst vedteke obligatorisk ein 150-200 hokynsord med norsk bøygjing, og nokre verb av kasta-klassa med norsk fortidsending. Men det hev mislukkast reint å få desse bøygjingane til å trivast i bokmålet, det stridde for mykje mot målkjensla åt deim som br bokmålet og hev det til morsmål».

Med tanke på det norske skriftmålet spurde Indrebø ved same høve um nynorsken skulde vera ein nokolunde trygg målgrunn å flytja yver til, eller ikkje. Vilde Noregs Mållag no ha målreising eller målblanding? Etter upprit i Fram daa, Frendar, Oslo 1957, svara Indrebø klårt at han ynskte front mot ei tilsikta og framskuva målblanding i norskdansk leid, og han var for sjølvstendig norsk målreising. Det same sa utsendingane på landsmøtet med 2/3-partars fleirtal. Men då hev me i denne skildringi hoppa litt for langt fram i tidi.

Mål og vanmæle 4 Varsam landsmålsumbot i 1910

2013-06-25T13:58:59Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet

2013-06-25T13:58:42Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet

2013-06-25T13:58:16Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet

2013-06-25T13:57:59Z

Jackson Crawford:

<div class="center" style="width: auto; margin-left: auto; margin-right: auto;">[[Mål og vanmæle Fyreord|Fyreord]] [[Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet|1]] [[Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet|2]] [[Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet|3]] [[Mål og vanmæle 4 Varsam landsmålsumbot i 1910|4]] [[Mål og vanmæle 5 Mot umboti i 1917|5]] [[Mål og vanmæle 6 Målstriden løyst denne ættleden|6]] [[Mål og vanmæle 7 Tilhøvi 1938-1945|7]] [[Mål og vanmæle 8 Etterkrigstid og målblanding|8]] [[Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959|9]] [[Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav|10]] </div>
----

== Ålment ==

Offentleg regulering av norsk skriftmal kunde det fyrst verta tale um etter skriftmålet var godkjent til offentleg bruk, i skule og styringsverk. Dette kom med det stortingsvedtaket i 1885 som sidan hev vorte kalla ''jamstellingsvedtaket''. Men um offentleg godkjenning av målet var eit naudturveleg vilkår for offentleg målregulering, so var offentlege inngrep i sjølve skriftmålet slett ikkje nokor naudturveleg fylgd av godkjenningi. Tvert um er det i andre land sers vanleg at styremaktene anten held seg ifrå slik gjerning, eller dei er mykje måtehaldne.

Norsk skriftmål braut seg inn i skulen med serleg stor fart frå kring 100-årsskiftet. Dette skal me koma attende til. Men fyrr jamstellingsvedtaket kom i 1885, fyrr skriftmålet i nemnande mun hadde nått fram til skuleportane, so prøvde dei målskrivande seg fram, dei freista seg med ymse og ulike stavemåtar og bøygningsformer, på leiting etter det dei venta og vona skulde verta ei nokolunde samlande skriftleg hovudnorm. Freistnadene var stundom sprikjande, del drog til kvar sin kant, med ulike skrivemåtar i bruk samstundes. No etterpå tykkjer vel del fleste at det var både rimeleg og naturleg med ei slik språkleg utprøvingstid, ho var gagnleg og påkravd. Ja, det er snaudt grunn til å tvila på at utprøvingi av målet trongst, so lenge ho gjekk fyre seg i fridom; utprøvingi var eit vokstervilkår. Ulukka kom, meiner me, då styringsverket seinare trudde seg tiletla målskapargåvor og med maktbod vilde stengja ute det som til då hadde vore hovudstraumen i norsk målreising. Dette er ein grunnsynsmåte bak det som her vert skrive.

Endå fyrr Ivar Aasen kom med vitskapsverki sine, vart det gjort freistnader på å skriva norsk. For det meste var det berre tale um norske innslag i dansken. Men som me veit prøvde [[Henrik Wergeland]](1808-1845) seg med [[''Langleiken'']] på eit slag [[dølamål]]; [[M. B. Landstad]](1802-1880) samla folkevisor i Telemark tidelg i 1840-åri, og eit utval kom i 1849; [[Peter Andreas Munch]] (1810-1863) fekk m.a. prenta ''Ásgarðreiðin'' på telemålføre. Fleire kunde nemnast, men me let det vera sidan det lite høver heime i vår samanheng.

Med kvart vart skriftmålsutprøvingi mykje knytt til Ivar Aasen. Hans norskmålsinnsyn og norskmålsevnor var utan make, hans ord og autoritet kunde ingen truga. I tillegg til at Aasen var ein mykje mållærd mann, ålment, ein vitskapleg systematikar med uvanlege kunnskapar i norske målføre, gamalnorsk og målsoga, og dessutan inne i m.a. andre germanske mål, so var han heile livet fastknytt til den grasroti han var runnen av både sosialt og i målarbeid; han hadde eit sers jordnært gangsyn samstundes som han var diktar med auga for dei vide himmelleite; han kunde bruka målet kunstnarleg og i sakskriving.

== Ivar Aasen (5/8-1813 - 23/9-1896) ==

Ivar Aasen kom til Kristiania i 1845, same året som P. A. Munch skreiv tri artiklar i [[Den Constitutionelle]], som hev vorte mykje kjende, der Munch på historisk-etymologisk grunn søkte etter eit «virkeligt nationalt Skriftsprog», nærknytt til gamalnorsk (''etymologi:'' læra um ords upphav, grunntyding og utleiding). Året fyrr hadde professor [[C. R. Unger]] sett fram nærskylde tankar, han tala for å bruka stungen d og ljodstrek yver sjølvljodane (vokalane).

Mållæra til Ivar Aasen kom i 1848. Tittelen var [[''Det norske Folkesprogs Grammatik]]. Mållæra kom i ny og umarbeidd utgåva i 1864. Då var tittelen [[''Norsk Grammatik'']].

Eit liknande tittelbrigde gjer Aasen med ordboki. Den fyrste utgåva av ordboki i 1850 heitte [[''Ordbok over det norske Folkesprog'']]. Den umarbeidde utgåva som kom i 1873 heitte [[''Norsk Ordbog'']] og hadde undertittel ''med dansk Forklaring''.

Her er det tale um skifte av meir en titlar. Ålmugemålet vert fyrst til det norske ''folkemålet'', deretter vert det til ''det norske målet''. Namneyvergangen var ikkje fullt så lett og leikande som sume i dag kanskje vil tru. Det kom knurring frå dei som Aasen i 1936 (i ''Om vort Skriftsprog'') kalla «den velklædte Uvidenhed». I brev 24.1.1874 skriv Aasen til professor Rudolf Hildebrand (1824-1894) i Leipzig m.a.:

«Deres Brev, som jeg modtog på samme Tid som de ovennævnte Bøger, var mig til stor Glæde og Opmuntring, saa meget mere som jeg her hjemme ikke kunde vente at møde nogen særdeles stor Interesse for mine Arbeider, da man er mest tilbøielig til at anse Folkesproget som en Curiositet, som ikke kan have nogen besyndeleg Betydning for Fremtiden. Og her er da ogsaa mange, som allerede finde sig stødte ved en saadan Titel som «Norsk Ordbog», da de ikke kunde opgive den Forestilling, at den danske Skriftform her er den almengyldige og altsaa den eneste rette norske. Derfor hersker her da ogsaa en vis Frygt for, at vi let kunde vise dette FOlkesprog for meget Opmærksomhed og derved forsømme noget som er mere nødvendigt. Imidlertid pleie dog vore Sprogdommere at faae visse Betænkeligheder, naar de høre en Yttring fra ''Udlandet'' om, at vi just her have et Sprog, som fortjente en større Opmærksomhed; og derfor har jeg da ogsaa ofte ønsket, at en eller anden af de tydske Sprogmænd vilde foretage sig at at betragte vore nordiske Sprogforholde og yttre sin Mening derom. Dersom en saadan udenforstaaende Sprogkjender vilde sige et godt Ord om vort gamle Landssprog, vilde dette her gjøre en bedre Virkning, end alt hva vu Indfødte kunde sige.»

Det landsfemnande vengjefanget som Ivar Aasen gav målreisingi, kom ikkje til på vegen. Dei vide synsrendene var der sers tidleg, og Aasen hadde dei alltid for augo. I 1849 heiter det i ''Om et norsk Skriftsprog'' (Brev og dagbøker, bd. II side 286):

«En Sammenstilling av vore Dialekter under en bestemt Sprogform bliver det eneste Sprog som kan kalders norsk og nationalt. Det maa ansees som en Forklaring af vore Dialekter, en samling af alt deres gode Stof og tillige en Forbedring af det mindre gode eller en Rettesnor for Dialekternes fremtidige Udvikling. Kun derved kan vor Nationalitet skildres og Folkets tanke udtales.

Dette Sprog er en Arv fra vore Fædre og bør derfor holdes i Agt og Ære. Ville vi virkelig ansee de gamle norske Helte som vore Forfædre, da gjøre vi vel i at vende tilbage fra dette Udenlandsvæsen som vi havde været saa forgabede i, og søge at redde det Arvegods der ved vor egen Skjødesløshed nær (var) at gaae tabt for evig.

Et saadant Sprog vilde med Tiden blive en stor Vinding for vort folk. Det vilde ei alene blive meget lettere at forstaae, men det vilde ogsaa have et særeget Hygge derved at Folkets Tanker og Følelser kom tilbage til Folket i sin egen velbekjendte Form uden at have undergaaet en Oversættelse, hvorved den oprindelige Friskhed og Kvikhed var forsvunden.

Folkesproget indeholder et saa fortrinligt Stof til (et) Skriftsprog, som nogen kan ønske sig. Ved varsom Fremfærd kunde et reent udmærket Sprog dannes deraf. Meget af dette Stof kommer nu til efterhaanden at forfalde hvis ikke et Skriftsprog kommer til Hjælp. Men vi have dog sandelig for meget at miste; der var da ogsaa baade Skam og Skade hvis vi skulde miste det uden et Forsøg paa Redning.»

Men alt lenge tidlegare såg Aasen, uvanleg klårt, både livskallet og den ålmenne spennviddi. I 20-årsalderen tok han ei djupgripande avgjerd som er skildra i den sjølvbiografien han gav biskop Neumann:

«Den Tanke svævede for mig at forsøge hvorvidt man kunde bringe det i Kundskab uden at have studeret, at man desmere kunde virke til Almuens Oplysning, jo nærmer man stod den samme, og at man med Dannelse over sin Stand vilde være æret og anseet, men i det modsatte Tilfælde ikke. Overalt var det min Beslutning, at den Aandsdannelse, jeg kunde bekomme, skulde på bedste Maade som muligt anvendes til Fordeel for den Stand, som jeg tilhørte.»

Tankeinnhaldet i dei nett attgjevne setningane legg Aasen til tidi då han var hjå prost Thoresen i Herøy (1833-1835). Eit par år seinare finn me Aasen hjå kaptein Daae på Solnør i Skodje, og då er alt mykje klårare. Då skriv Aasen dei velkjende ordi som so ofte vert hermde (i sjølvbiografien):

«– hvorfor, tænkte jeg, blive ikke di norske Dialekter behandlede ligesom andre Sprog? Hvorfor seer man ikke grammatikalske Undersøgelser, eller Ordbøger, hvori Ordenes Former, Kjøn, Konjugation o.s.v. er anmærket? Ere ikke vore Dialekter, eller det gamle og ægte norske Sprog, værdige en grundigere Behandling?» «Et saadant Arbeide», tænkte jeg, «kan kun udføres af En, der er født og opdragen i en Bondes hytter. Jeg vil forsøge et saadant Arbeide.»

I desse endeframme, klåre og endå so stolte ordi, møter me eit heilt livsprogram. Og det er tydeleg at både i Herøy og på Solnør såg Aasen godt både det sosiale og det nasjonale innhaldet i målreisingi. Han sveik aldri dei grunnleggjande tankane. Samhaldet med ålmugen var like utsliteleg som sansen for samanheng og folkeleg heilskap.

I 1836 heiter det i ''Om vort Skriftsprog:''

«Medens Tid og Omstændigheder, som før er sagt, gjorde den Kjøbenhavnske Dialekt herskende hos os, opbevaredes og dyrkede dog vort Nationalsprog i Bondens Hytter og i vore Dale og paa vore Strande; lad end være, at dette ikke er Tilfældet med alle Distrikter i lige Grad. At Tiden ogsaa har havt sin virkning paa Almuesproget, er naturligt; men naar man betænker, hvor vide vort Lands Befolkning er adspredt, hvor lang tid Sproget ikke blev skriftligen dyrket, samt flere, forhen berørte Omstændigheter; – saa maa man ansee det for noget Stort, at denne National-Eiendom endnu i saapass Stand kan overleveres os. Dersom Norge gjennom disse Sekler havde hævdet sin politiske Selvstændighed, da skulde vort Hovedsprog ogsaa været Almuens, det skilde været Sammenligningen af landets Dialekter, Middelpunktet, hvorom de dreiede sig.»

Aasen-lina var heilt frå fyrst av målsleg rotveltande. Ho var revolusjonær. Men det var ein fridomsleg målrevolusjon Ivar Aasen tenkte seg. Sluttordi i den nett nemnde utgreidingi ''Om vort Skriftsprog'' lyder:

''Denne nye Sprogform skulde dog aldeles ikke paabydes eller paanødes; man skulde opmuntre til dens Brug, men ellers lade Enhver bruge det Nye eller gamle efter eget Godtbefindende.''

== Ivar Aasens målnorm ==

I hovuddragi kom Ivar Aasen fram til grunnreglane for det norske skriftmålet tidleg. Mælebandet som måtte brukast på alle målføre, var gamalnorsken, og på sakleg plan kunde ingen her hevda seg mot Aasen. Sant nok var det lett å gjera skrik um at sumt i eit eller anna målføre ikkje fekk plass i det skriftlege standardmålet – seinare og av sume kalla høgmålet – for i røyndi var det ikkje noko målføre som fekk plass til alt. Aasen avviste alt i utgangsstoda at det norske skriftmålet einast skulde byggja på noko serskilt utvalt målføre. Det skulde vera ein skriftleg samnemnar for alle dei norske målføri. Ein generalnemnar. Sidan gamalnorsken var rettesnori – og den einaste tenkjelege rettesnori – gjev det seg sjølv at dei målføri fann seg minst att som var mest uppblanda med det innførde danske målet.

Dei målførereisingar,, eller kanskje bør me snarare tala um talemålsreisingar, som spratt upp på Aasens tid – og ikkje mindre i tidi etterpå – kunde godt i avgrensa samanheng segjast å vera både gagnlege og rettkomne dei, slik sétt, var, er det vanskeleg å sjå at desse velmeinte freistnadene i større mun hadde to i seg til å skapa ein landsfemnande skriftleg samnemnar, eit norsk standardmål eller høgmål. Talemålsfaneberarane hadde – og hev – eit visst lag til å skjera av den målslege næringsstrengen til alle singe eigne historiske røter. Dei vilde på ein måte riva ned alt som var tillært um og av skriftmål, nørast byrja frå grunnen av ved det absolutte nullpunkt i år 0. Målet dei prøvde seg med, sume, serleg [[Olaus Fjørtoft]], var mykje godt ein freistnad på å skriva talemål utan ljodskrift. Det vart, tykkjer sume, eit knudrut og tungt tilgjengeleg skriftmål, lite fylgjerett, og knappast ei hårsbreidd lettare for lesarar flest enn vestmannamålet som Fjørtoft fann so mykje åt.

Eit anna og kanskje meir dekkjande ord enn målførereisingar/talemålsreisingar er truleg i sume høve det som mykje seinare hev vorte kalla ''sosiolektreisingar''. Slike reisingar kann nok ofte ha djuptliggande årsaker i mange målsamfunn, det norske medrekna. Men slike djuptliggande årsaker kjem til å finnast i all yversynleg framtid. Ei sosiolektreising, sosialt og/eller geografisk avgrensa, vil vanskeleg kunna skapa eit nytt samlande skriftmål for eit heilt folk. Og um ei sosiolektreising ved t.d. tvang skulde vinna yvertak i folket, kjem ho ikkje dermed til å taka burt det sosiale, geografiske og andre gjæringsdelar i målet. Kansje kann gjæringsdelane koma til å skifta plass, noko som gjerne må vera både rettvist og ynskjeleg, men gjæringsdelane vert ikkje burte for det. Um det finst mål/målsamfunn utan slik indre gjæring, er ukjent for bokskrivaren. Bakgrunnen for ei sosiolektreising, so langt me kjenner stoda frå Noreg, er slett ikkje eintydeleg og fri for indre motsetnader. Når Olaus Fjørtoft vilde at målet til bryggesjauaren skulde vera normgjevande for skriftmålet, høyrdest det sers so greidt. Men kva for ein bryggesjauar? Bryggesjauarane i Viki, Hordaland, Sogn, Trøndelag og Finnmark talar ikkje likt.

Aasens stordom møter me millom anna, slik me hev vore inne på, i evna hans til å samla det nasjonale og sosiale innhaldet i vår målarv til eit folkeleg norsk skriftmål på historisk og etymologisk grunn.

Endå Aasen tidleg hadde gjort seg upp ei meining um hovuddragi i skriftmålet, var han meir uviss i sumt som hadde med uviktuge småting å gjera. Her prøvde han seg, som nemnt, fram til han kom høgt upp i åri. Den 21. mai 1869 skreiv Aasen eit brev til ''Olav Paulson'' (1822-1896), rekneskapsførar i Nordre Bergenhus Amts Dampskibsselskab, tidlegare lensmann i Bjørnør og Jølster, upphavleg frå Moltumyr i Herøy, ihuga målmann som var med å skipa Vestmannalaget i 1868 (Brev og dagbøker, bd. II, side 82):

«Om Valget af Inhold til den paatænkte Læsebog har jeg ikke noget synderligt at anmærke; kun syntes jeg der er foreslaaet en altfor stor Mængde saa jeg frygtede for, at Bogen vilde blive for stor. Det nævnte Stykke «Eit Innstig» tror jeg ikke rigtig passer til Optagelse; det er noget tørt og fattigt, og saa er det ikke frit for at være inde paa dette uheldige Kulturstræv, som i saa lang Tid har skjæmt ud alle vare Folkeskrifter. Med hensyn til Skrivemaaden vilde det være godt, om alle Stykker havde samme Form, saa at det kunde være noget at rette sig efter for Folk som selv vilde forsøge at skrive. Men hen bliver der vel netop en stor Vanskelighed.

Der har været adskillig Vaklen i Skrivningen, og jeg har endog selv forandret min Skrivemaade i enkelte Smaating; saaledes skriver jeg nu i Ex. til Ordbogen stadig den og det; ofte ikkje for inkje som f. Ex. i Norske Ordsprog var altfor ofte brugt. Dernæst bruger jeg nu oftest «e» i Sammensætning (f.Ex. Stoveglas, Bondegard), ikke «o» og sjelden «a». Ellers er der nogle Forfattere som have forsøgt med flere Forandringer, som jeg ikke kan holde med; saaledes i «Lauvduskar», hvor der staar: talad, svarad, kastad m.m. som dog ialfald burde ende med «e». Jeg synes det vilde være ønskeligt om vi snart kunde slippe for flere Forandringer.»

Den språklege utprøvingi førde med seg cit visst umskifte av sume skrivemåtar hjå Aasen. Nedanfor er det uppført nokre døme (for ein part henta frå Finn-Erik Vinje: Et språk i utvikling):

''Linne inkjek.ord fleirt.''<br /> Fyre 1853 hadde linne inkjek.ord. endingi ''-a'' i eint., ''-ur'' i fleirt.: ''Auga/ Augur, Hjarta/Hjartur.'' Sidan heldt Aasen alltid på ''Auga/Augo, Hjarta/Hjarto.''

''Hok.ord.''<br /> Fyre 1853 vert sterke hok.ord. bøygde: ''Bygd, Bygdi, Bygder, Bygdene.'' Linne hok.ord: ''Visa, Visa, Visur, Visune.''

Millom 1853 og 1858 endar lint hok.bunde eint. ofte på -o (Viso). i bunde fleirt. heiter det Visor, Visorna.

''Fleirtalsbøygning for gjerningsord (verb)''<br /> Etter 1853 bruka Aasen jamt fleirtalsbøygning i notid for gjerningsord: ''Guten kjem - gutarne koma; guten spring - gutarne springa.'' Sjeldnare bruka Aasen fleirtalsbøygning i fortid: ''dei komo; dei sprungo.''

Eigenskapsord (adjektiv)<br /> I ein bolk millom 1853 og 1875 prøvde Aasen med a-ending for eigenskapsord i hok.fleirt.: ''Stora Gaavor.'' Dette gjekk han ifrå ''(Store Gaavor)''.

''Nemneform (infinitiv)''<br /> Ein bolk bruka Aasen stundom nemneformsmerket ''te, te aa''. Millom 1859 og 1869 bruka han i sume høve ''at, til at''. Sidan heldt han på ''aa''.

''Dan, dat dar/den, det, der''<br /> For desse småordi som er mykje bruka og viser sterkt att i skrift, skreiv Aasen ''dan, dat, dar'' i ein bolk fyre 1958. Sidan skreiv han ''den, det, der''.

''Ikkje/inkje''<br /> Nektingsordet ''inkje'' vart i aukande mun utskift med ''ikkje'' (jamfør brevet 12/5-1869 til Olav Paulson, den attgjevne bolken lenger framme).

''jo, ju''<br /> Fram til 1856 finst ''sjø, snø''. Sidan ''sjo, snjo''. Sameleis vert ''blyg, dryg'' til ''bljug, drjug''.

Daud d (''gamal stungen d'')<br /> I ein tidleg bolk prøvde Aasen med t.d. ''or, mæ'' (for ''ord, med''). Dette var truleg snarare tenkt til talemålsprøvor enn til skriftmålsnorm. Han gjenomførde skrivemåtar med ''d'' i ord der ''d'' hev historisk grunnlag, i nokre tilfelle i ord der d-en snart fall burt etter bans tid (1901): ''Ludr'' (=''lur''), ''Skidgard, Slidra, sidst'', (U)''vedr, stadna, Grodr, soleides''.<br />
Aasen heldt sameleis alltid på desse skrivemåtane for bøygning av a-gjerningsord: ''kasta, kastar, kastade, (hev) kastat - ho/han er kastad, det er kastat, dei er kastade''.

''kj-gj framfor sjølvijod/tviljod''<br /> Aasen prøvde seg fram her. I ein tidleg bolk freista han med ''kjøirer, skjøiter, gjøima''. Ein bolk i 1850-åri m.a. i ''Myntmeisteren'' og ''Eit Innstig'' skreiv han t.d. ''gera, kenna, skera, gøda''.<br /> Sidan skreiv Aasen ''k'' og ''g'' utan ''j'' – men med j-merkt lesemåte – framfor ''i, ei, øy, y: gild, keiveleg, køyra, kyrkja, skein, skøyta''.<br /> I framljod kom Aasen til å halda på ''j'' framfor ''e, æ, ø: gjera, kjenna, gjøda, klepp, kjøt, skjera''.<br /> I 1853 i ''Prøver af Landsmaalet'' hev Aasen former som ''Sakjer, Bekkjerne, Bjørkjerna''. Sidan kom han til å utelata ''j'' framfor e og i på trykklett stad, men ikkje i alle høve; Aasen heldt på ''j'' i t.d. ''ikkje, inkje, korkje, fylgjer, tenkjer, tenkjng'' o.fl.

''-t i utljod''<br /> Aasen skreiv utljods-t i ord som ''kvat, nokot, annat'' o.fl. Sameleis skreiv Aasen utljods-t i adjektiviske og verbale former: ''kastat, sprunget, litet, opet'' osb.

== Aasen og det norske skriftmålet ==

Ivar Aasen nemner etter måten ofte i brev at han ikkje i eitt og alt var heilt viss på kva som var beste og nyttelegaste formene i eit landsumfemnande norsk skriftmål. Sterkast kjem dette fram, naturleg nok, fyrr fyrsteutgåvone av grammatikken og ordboki kom ut. No let det seg gjera å draga Aasens tvil lenger enn rimeleg er, for ikkje alt Aasen skreiv, var tenkt til rettesnor for det norskrøtte riksmålet, høgmålet. Aasen sette upp talemålsprovor, og han skreiv sumt på målføre, som t.d. visone på kvardagsleg sunnmørsmål. Men med desse atterhaldi i minne lyt det segjast at jamvel etter Ivar Aasen var komen høgt til års, stadfeste han ope at det var grunn til tvil um sume språklege småting. Me tek upp att og strekar under denne ordleggjingi som er Aasen si eigi - språklege småting.

Nokre få utdrag or Aasen-brev, skrivne i ulike livsbolkar, fortel litt urn hans eigi meining (jamfør dertil brevet attgjeve her framanfor 21. mai 1869 til Olav Paulson):

1848

I brev til Magnus Brostrup Landstad 3.10.1848 heiter det (Brev og dagbøker), bd. i, s. 170):

«Da jeg nu har havt en saa sjelden Anledning til at studere Folkesproget, kunde man vel vente, at jeg hadde mig en bestemt Plan for Behandlingen af saadanne Sager; men jeg maa dog tilstaae at min Plan ikke er saa ganske bestemt med Hensyn til et Normalsprog eller en Sprogform, som skulde staae over Dialekterne; jeg har nemlig mest tænkt paa Behandlingen af Dialektstykker, og har i denne henseende antaget, at man maatte søge at gjengive Talesproget, i sin tydeligste og fuldkomneste Form, eller give Dialektens former saa rigtigt og konsekvent som muligt uden at optage forældede og ubrugelige Former. Med hensyn til den omtalte høiere Sprogform er jeg endnu ikke kommen til nogen Bestemthed; jeg har rigtignok tænkt meget paa denne Sag, men ikke havt Tid eller Leilighed til at gjøre noget alvorligt Forsøg. Min Plan har nutil været at man ikke skulde indlade sig paa denne Sag, førend vort hele Sprogmateriale i sin virkelige forhaandenværende Form var ordnet og fremlagt for Almeenheden. Naar dette engang maatte blive fuldført, havde jeg tænkt at foretage en alvorlig Granskning af hvorledes Materialet skulde benyttes og hvilken Form det skulde faae for at kunde bruges i Skrift. Jeg havde da tænkt at fremlægge et udførligt og i alle Poster begrundet Forslag til en norsk Sprogform med Prøver og Exempler paa hvorledes samme vilde tage sig ud. Men hermed har det endnu lange udsigter. Det virkelig givne Stof er endnu ikke fremstillet for Almeenheden; ordbogen over Sprogets Dialekter vil endnu medtage ialfald eet Aars uafbrudt Arbeide, og naar denne er udkommen, vil det maaskee først blive nødvendigt at give endeel Dialektprøver, forend man kan indlade sig paa Dialekternes Sammenførelse under en fælles Form.»

1886

Ivar Aasen skreiv i brev til Marius Hægstad 17.3.1886 (Brev og dagbøker bd. II s. 243):

«Det glæder mig at høre, at De nu har leilighed til at give en ny Udgave af Deres lille Grammatik, Deres Maallære har jeg i sin Tid læst med Fornøielse, og især var jeg glad ved at see, at den holder sig fast til de gamle Former og ikke indlader sig på disse foregivne Lettelser, som man nu driver saa meget med, og som egentlig kun gaa ud paa at føie sig efter den mest magelige og slappe Hverdagstale, hvorved Sproget kommer til at see ud som et Bygdemaal eden Sammenhæng med noget ældre Land(s) sprog. Visstnok er der enkelte Punkter (f.Ex. visse Fleertals Endelser), hvor det kan være tvivlsomt, om man altid skulde holde sig strengt til den ældste Form; men det er da kun Smaating, som det ikke er synderlig Fare ved, hvor det ene kan være omtrent lige godt som det andet. Derimot vilde det være en farlig Ting at opstille den Grundsætning, at man kun skal holde sig til den mest bekjendte og almindelige Brug, om endog denne netop er den mest forvanskede.»

Sume hev lasta Aasen fordi han la skriftmålet for nær upp til gamalnorsk. Andre hev lasta han for det motsette. Jamfører me arbeidet til den færøyske målgranskaren og målreisaren V. U. Hammershaimb (1819-1909), vert det tydeleg at Aasen hev yore varsam med å taka upp historisk rettkomne former. Hammershaimb-målet er rekna for gamalvore, m.a. held det uppe stungen d, ljodstrek og gamalnorsk a (for å). Jakob Jakobsen (1864-1918) gjorde framlegg um ei meir talenær (ortofon) rettskriving, men det førde til uhorveleg målkjekl. Ei umbøtt rettskriving, bygd på både Hammershaimb og Jakobsen, fall og til jordi, og Jakobsen var sistpå åleine um å bruka henne. Hammershaimb-målet hev vunne Færøyane yvertydande og meir fullkomeleg enn det nyreiste norske skriftmålet til no hev vunne Noreg.

Dei etymologiserande freistnadene til Ivar Aasen nådde eit høgdepunkt i 1858 med umsetjingi av Fridtjofs Saga. Same året kom Jan Prahls Ny Hungrvekja hjå J. B. Beyer i Bergen, ei bok som gjekk eit stykke lenger attetter i målet enn Aasen. Prahls bok hev vorte kalla halvt gamalnorsk, med mange uvanlege ord og ei målføring som sume her og der fann stiv og kunstig, ja, lite leseleg for folk utan serskild målkunna. Tydingsvanskar syner seg alt i boktittelen, som ordlegg ynsket um ein ny folkeleg vekkjingshunger. No var boki heller ikkje etla til folkebok, sanna Jan Prahl seinare; ho var sers abstrakt skrivi til å syna at målet kunde brukast til abstrakt skriving.

Det hev vore gissa på at Ny Hungrvekja vart ei åtvaring for Aasen, so han akta seg for nye steg på den etymologiserande vegen mot gamalnorsk. Men det er slett ikkje noko stort umslag i målet til Aasen denne tidi. Og med Aasens sjølvstende i tankegang og dømekraft tykkjest det ikkje plent rimeleg at Aasen let seg skræma av nett Prahls bok. Rett nok sa Aasen seg noko usamd med målfreistsnaden i Ny Hungrvekja, varsamt i bokmeldingi i Dø/en, tydelegare i brev 10.3.1859 til Siegwart Petersen (Brev og dagbøker bd. I s. 357):

«Men nu syntes jeg at finde adskillige Omstændigheder som betydelig svækkede Virkningen af dette Forsvar for Sagen. For det første var Forsvaret holdt i en saadan abstrakt Form, at det kostede megen Andstrængelse it følge tried og udfinde de overbevisende Grunde. Dernæst syntes Udtryksmaaten heelt igjennem at bære Præg af Studering eller at savne noget af dette nationale Grundlag, som Folk fra Landsbygderne have med sig fra Fødselen og Opdragelsen. Og endelig stødtes jeg nu allermest derved, at man her atter skulde finde en ny Sprogform, meget forskjellig fra min og alle Andres, og mere broget og vanskelig end nogen af dem, saa at Motstanderne her netop vilde atter faae en prægtig Leilighed til at fremstille det hele Sprogforsøg som en umulig Ting.»

Aasen hadde alt fyrr Fridtjofs Saga kom på prent sagt seg misnøgd med denne umsetjingi si, m.a. i brev til Ludvig L. Daae 20.05.1858 (Brev og dagbøker bd. Is. 327):

«Jeg for min Deel synes, at en Oversættelse fra det gamle Sprog ikke tager sig saa godt ud som andre Oversættelser, da man her anseer sig altfor bunden til Originalen og helst vil beholde det gamle Udtryk, om det end ofte kunde gjengives bedre med andre Ord.»

I ein litt annan samanheng kjem Gustav Indrebø inn på bakgrunnen for korleis Ivar Aasen etter kvart stelte seg til etymologisering/ historisk grunngjevne skrivemåtar (Norsk Målsoga s. 452-457). Gustav Indrebo søkjer hovudgrunnane til Aasen-formene i umsynet til grannemåli og i dei lærdomane Aasen sistpå drog av sitt årelange arbeid med målfori og skriftmålet; eit norsk høgmål som skulde knyta i hop mange målføre laut i stor mun halda på etymologiske skrivemåtar. Dei endelege formene til Aasen er, etter Indrebø, fastlagde midt i 1870åri, med 2. utgåva av ordboki som kom i 1873, og med Heimsyn som kom i 1875.

I ordvalet var Ivar Aasen alltid purist, eller målreinsar som det stundom vert sagt på norsk. Serleg var Aasen på vakt mot tyske og halvtyske ord, av di desse ordi hadde eit lag til å tyna målsystemet og stengja ute ei råd norske ord. Latinske framandord kunde Aasen lettare godtaka.

== Straumdrag på Aasens tid ==

Frå den norskmålslege gjæringi og straumgangen på 1800-talet kunde mange namn dragast fram. Her skal berre eit fåtal nemnast, og yversynet er langt ifrå fullnøgjande.

== Peter Andreas Munch (1810-1863) ==

I norske lærdomskrinsar var Peter Andreas Munch mykje rekna for den store kapasiteten kring midten av 1800-talet. Han var sogegranskar, men fekk innverknad på andre kunnskapsgreiner, som målvitskap. Munch hadde i si tid lasta uppnorskingsfreistnadene til folk som Henrik Wergeland, og han var ikkje nøgd, reint, med dei grunnleggjande verki til Aasen. Munch heldt sterkt på etymologi og historisk samanheng, og han meinte eit atterreist norsk skriftmål måtte liggja nærare gamalnorsk. Tidlegare trudde heller mange at Aasen i for stor mun bøygde seg for Munch, men denne synsmåten er knapt vanleg lenger.

Um Munchs umdoming av Aasens arbeid hev Gustav Indrebø skrive dette (Norsk Målsoga s. 447):

«Det «gamalnorske» kravet åt Munch hev som tidast vorte mistydt, og kritikken hans mot Aasen hev vorte karakterisera som livsfjerr utopi. Ser me på dei røynlege kravi hans, so gjev dei ikkje grunn for nokon slik dom. Framlegget um aksentar og var fulla uklokt som me fyrr hev sagt (sida 415), men desse teikna gjorde ikkje sjølve målformi urimeleg. Sumt anna, som Munch ikkje tok upp i meldingane, men som visst framleides høyrde me til programmet hans (som by i «hvitt»), var fulla lite verdt for norskt skriftmål. Men svært mykje av det han rådde til, stend fast våre dagar i norsk skrift - til bate for norsk, lyt me segja. Og alt var vel verd prøving, jfr. sida 414 fg. Når me tel godviljande kritikken til Munch i 1848-SC var både kunnig og vitsam.»

I Åsgarðreiðin er døme på Munch sine eigne målfreistnader (1846):

Sigurð han kasta leikobollen, han lystar 'ki lengr åt leike, så genger han til sin kæra móðer, hans kinn deir vore bleike.

Deð var no han Sigurð svein, opp axlað han sit skinn. Så genger han ut i høge loft fi' kære móðer sin.

== M. B. Landstad (1802-1880) ==

I uppskriftene av folkevisor gjekk Landstad i same leid som Munch. Domet her er frå 1849:

Liti Kjersti hon var seg så litit eit viv, bránfolen löyper lett, hon kunnað 'ki råde sit unge liv. Með deð regner og deð blæs! fer norðan under fjøllo deir leika deir norðmenn.

== Jan Prahl (1833-1921) ==

Jan Prahl var rikmannsson og høyrde til dei gamle bergensmålmennene. Då han var 27 år gamal, drog han til Nederland og søkte hjelp for ein augnesjukdom. I Nederland vakna sansen for lækjarvitskap, han gav seg i kast med lækjarstudiet, og han tok sistpå den medisinske doktorgraden. Han vart verande i Nederland livet ut, so nær som ein bolk millom 1870 og 1882 då han var heime att i Bergen, der det hadde gjenge ille med handelshuset etter far hans døydde. I mange år var han bylækjar i Amsterdam. Men målmann vart han verande heile livet, og han fylgde med i det som gjekk fyre seg i målordskiftet heime.

Jan Prahi var den einaste av dei gamle vestmennene som ikkje tok Aasen-formene gode nok. Han vilde ha eit skriftmål som låg nærare gamalnorsk. Prahl er nemnd lenger framme, og som det der vert påymta, er det lite rimeleg at boki hans, Ny Hungrvekja, drog Aasenmålet påviseleg i gamalnorsk leid. Heller tvert um. Når det vert skrive so vidt mykje um Jan Prahl her, er det helst fordi han er å rekna for eit ytstepunkt i grensebeltet millom nynorsk og gamalnorsk, so langt det er tale um gamalnorsk innverknad på dagnært skriftmål. Ein annan ting er at sidan norsk målreisings fyrste dagar hev det alltid funnest ein straum som hev fylgt liknande far som jan Prahl, og denne straumen hev snaudt synt lag til å turka burt på slutten av 1900talet.

I den rum me veit noko um Prahl, er det tydeleg at han måtte vera ein samansett karakter, kanskje motsetnadsfylt, og i alle høve med stor sans for sogesamanheng. Kristoffer Janson hev skrive um dei gamle bergensmålmennene, med serleg tanke på Jan Prahl (Jan Prahi av Torleiv Hannaas, i Norsk Aarbok 1922):

«Mange av deim fann fyreloga til Aasen for simpel. Dei vilde byggja normalmaalet meir på gamalnorsken. Sjæli i denne freistnad var Jan Prahl, ein kunnskapsrik, andfull ung mann med sprakande vit, men og ein aandsaristokrat av reinaste vatn. Han hadde ein heilt sjukleg elsk til gamalnorsk og den gamle norske bokavl.»

Sumt av det Prahl skreiv i eit brev til ein handelsmann i Oslo i 1915, kann kanskje tolkast i åndsaristokratisk leid, endå um sjølve dette ordet i grunnen ikkje fortel stort. Prahl kjem inn på Ny Hungrvekja og avviser blankt at det finst danskehat i boki, noko Kristofer Janson hev kome i skade for å hevda. Derimot medgjev han at boki kann vera vanskeleg å fylgja, men då for tankevegen heller enn for målformi, og han sannar at boki ikkje er «ætlad til Folkebok». So kjem Prahl inn på korleis dei hev stelt med det norske skriftmålet etter Ivar Aasen fall burt:

«Ja - dat er visst, at nokre sjolvkloke, «indbildske» Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo hava lagat ei Maalform, som dei kyndugt og skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka, og som ogso diverre onnugt verd brukat af lyduge eller uvitande Trælar (Gula Tid. og mange andre). - Vinje hever sagt: «Nordmennerne bera Trælamerket paa Tungo», og dette Trælamerkje kjem just tydelegt for Dagen i detta nya Stipendiat og Pavemaalet, som grin oss imøte utan Fagrleike og grammatikalsk Logik; medan dann Maalformi, som Ivar Aasen hever uppsett og som Henrik Krohn so meisterleg hever brukat, - ikkje at tala um Maalet i dat gamla Bokverket - viser oss eit Herramaal med djup Fagrleikskjennsla og grammatikalsk Logik.»

Ord som dei attgjevne kann lett brukast mot Prahl, til å styrkja mistanken um at han vantar sumt av den folkelege samhøyrsla og tilhøyrsla som elles gjerne er ein grunnkjerne bak alt målreisingsstrev. Men les me ordi hans med snev av velvilje, treng me snaudt leggja meir i nemningi Herramaal enn eit alternativ til den målformi som «Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo... skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka». Slik sétt er Prahls Herramaal berre eit Herramaal takk vere innebygde målslege kvalitetar, med andre ord eit betre skriftmål enn Stipendiat og Pavemaalet. Eller um me vil, eit skriftmål godt nok for herrar.

Etter slike grunnlegg let det seg gjera å tolka Prahl.

I brevet frå 1915 fortel Prahl at då han var unggut lærde han bondemålet av «dei unge Menn, som aar etter aar tente hjaa mine Foreldrar, og af Bygslemenner, som eg tidt og ofte vitjade paa dei Gardarne, som me aatte paa ymse Stader i Midthordland. Sidan møtte eg til mi Undring detta Maalet i Ivar Aasens Skrifter, nett so som eg hadde lært dat af Bønderne fraa Oster, Voss, Sogn og Sund, og endaa større Undring tok meg, daa eg for fyrste Gong fann ei gomolnorrøn Bok - i eit myrkt Skaap i Gamle-Huset paa Nordnes - og las Sida upp og Sida nidr og skynade kvart Ord - dat var jau «Bondesproget».

Den tidi Jan Prahl heldt seg i Bergen, ein bolk millom 1870 og 1882, hende det at folk søkte hjelp hjå han for plagor og sjukdomar. God hjelp fekk dei stundom, serleg for augnesjukdomar. Men betaling tok Prahl aldri. Han var eldstesonen og skulde no få skikk på handelsdrifti. Men handelsverksemd hadde Prahl korkje hug eller hyr til. Då det gjekk reint ut med handelshuset, for han atter til Nederland «tausend Meilen ferne» som han skreiv til Henrik Krohn. Han dreiv lækjargjerning til ein høg alder, såg aldri Noreg att, men heldt vake auga med norsk målordskifte, las Gula Tidend og sende eit og anna påminningsbrevet til bladstyraren um målet, når han tykte det trongst.

Prahls tankar hev hittil synt lite og inkje att i utformingi av skriftmålet, serleg då det statsstempla skriftmålet, og slik sétt fær Prahl større plass i denne boki enn rolla skulde tilsegja. Men sidan det ikkje er uvanleg at Prahl vert uthengd til åtvaring og skræmsla, skal me taka med ein stubb frå Ny Hungrvekja - etter Hannaas som det meste anna her um Prahl:

.,Norrønatiðin hevir vent og er ein bondatjod. I dessi tjodinne váru i fornoldinni nokhra ættir meir megandi enn adra; men dessa rnegtugari ættir vurdu hugada, alt som landit vard trælat, og deirra ættmenn vurdu som dei adri bendr og hva bland deim idag. Dal var dessi bondatjod og hennar frændr ut a øyarna, som ar sill kraltuga liv reisti hilt ovannevnda gullaldarbokverk; dat var og dessi bondatjod og dal, som hennar var, dal tjodhuga i Noregsiondum, som Danirni hugadi og vil huga. DiÇyni skulde embætti og haupshap verda seldr i hendr at utlendingar, Danir og Tydvenjar. Men Island og del adra øyarna váru fjerrlæga; dit var langt at sigla, og dan var ufjelgt at bu; utlendingarni rysist inni til dessi øydisker langt burt i havit. Noreg darimot var lettari at nå og befri at byggja; kaupskapin lonadi, embættin váru god; higgat sotti utlendingar,' (s. 7).

Med tidi gjekk det slik at Prahl i hovudsak tok i bruk det gamle Aasen-målet - med dan(n), da(t), dar - slik Aasen prøvde seg med det fram til 1858. Dette målet er nytta både i det umtala brevet frå 1915 og i ei liti umsetjing frå hollandsk um Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin i 1665 som Prahl gav ut i 1907.

Meir enn hundrad år etter jan Prahls dagar i Bjørgvin er sogesansen vedvarande vaken millom vestmennene, og ynski er sterke um auka samband vestetter, i målvegen og på onnor vis - serleg til dei norrønne folki og etterkomarane deira kring Norskehavet. Framleis lever synsmåtar som ikkje hadde vore reint framande for Jan Prahl.

== Axel Arbo (1825-1906) ==

Axel Arbo var lækjar, men han dreiv visst lite med lækjaryrket. Han gjorde mange ferder kring i landet og skreiv ferdaskildringar. Sume stykke skreiv han på norsk, m.a. i Dølen. Han heldt på skriftformer som låg nærare gamalnorsk enn Aasen-formene, sume av dei. Soleis skreiv han mid (med), javnt, eftir, ekki, grasit, bekkin, stadir, augum og gamalnorsk ljodstrek (pa, klar).

== Aasmund Olavsson Vinje (1818-1870) ==

Vinje hadde godhug for Ny Hungrvekja som han kalla «den merkelegaste Bok, som er prentad I Norigs land, og den vil standa som den fyrste i vor nye og eigen Bokavl (Literatur)».

Sameleis var Vinje uppglødd for målet til Axel Arbo: «Arbo er ein av dei norske etter min Hug og med so stor Maalkjennsla i Bygdarmaal, at her kanskje ikki er fleiri enn tvo tri i heile Landet, som ero betri».

Vinje var til tider inne på same lina som dei tvo nemnde, men han hadde lett for å snu og prøvde seg alltid fram. Han skreiv t.d. ikki.

== Etymologi og talemålsromantikk ==

Sume skrivande målfolk vilde gjerne halda seg nærare gamalnorsk enn Aasen, soleis sume vestmenn. Men del lempa seg etter Aasenformene.

På bin kanten stod folk fram som hevda motsette meiningar. Dei gav seg lite um etymologi og historisk grunngjevne skriftformer, og i ramaste tilfelli er det truleg rett å tala um talemålsromantikk.

== Olav J. Høyem (1830-1899) ==

Olav J. Høyem var frå Byneset i Sør-Trøndelag. Han var lærar og bankmann, ihuga målmann, og han gav ut mange skrifter. Katekismeumsetjingi si kalla Høyem Barn-lærddomen eller den litle katekismen hans Morten Luther. Ivar Aasen var lite uppglødd for målet. Aasen skreiv i brev til Høyem 10.12.1873: «Det retteste og bedste vilde nu være, at enhver som ikke kan komme til rette med en virkelig national Sprogform, skulde afholde sig fra videre Forsøg derpaa og derimod skrive Dansk nu som forhen; saa er man dog ialfald vis paa, at man gjorde mindre Skade.»

Høyem vilde ha a-endingar i sterke hok.ord (bygda, sola), d for t i inkjek.ord (hused, epled, komed), kløyvd nemneform (infinitiv), ordformer som sløheit, godtruenheit, daar( dykkar) m.m. Høyem skreiv dativ (bornom, dagom), og han heldt på skrivemåtar med j etter g ot k i utljod: læsningja, danskingja, eigjed, rikje.

I brev 6.3.1880 skriv Aasen til Marius Hægstad: «Der har været et forfærdeligt Raab imod de «daue» Bogstaver, og især har Høyem været ivrig den; imidlertid ser det ud til at ogsaa han har seet sig nødt til at optage adskillige «daue» Bogstaver og mangt andet, som ikke netop er trondhjemsk; medens han derimod holder fast paa sin plan at indføre den Knudsenske Skrivemaade i Landsmaalet.»

== Oscar Eng (1847-1921) ==

Oscar Eng kom frå Vadsø. Han hadde gjenge på skule i Bergen, der fekk han ans for målsaki. I Oslo kom han saman med Fram-krinsen. Eng vart lækjar og politikar. Han kom på Stortinget og vart sistpå distriktslækjar i Volda, der han gjorde mykje m.a. i ungdomslagsarbeidet.

== Hans Jacob Horst (1848-1931) ==

Hans Jacob Horst var frå Hammerfest, han var uppvaksen i Tromsø og vart filolog. I Oslo kom han med i Fram-krinsen. Med tidi vart han rektor på Den høgre skulen i Tromsø, han kom på Stortinget, og heldt alltid fast på målreisingstankane. Han vilde binda den høgre skulen fastare til folkeskulen, og arbeidde for landsgymnas og fredssak.

== Lars Holst (1848-1915) ==

Lars Hoist var fødd i Bergen. Han var jurist, vart med tidi bladmann og politikar. Lars Hoist var i Oslo med på nokre små bladtiltak som peika frametter mot Fram, bladet Svein Urædå (1868-1870) og Andvake (1871). Lars Hoist vart sjefsredaktør i Dagbladet, ein av leidarane for Vinstre, justissekretær i Kristiania byrett og dertil ein mykje påansa teaterkritikar og bladskrivar.

== Olaus J. Fjørtoft (1848-1878) ==

Den mest namnspurde av talemålsmennene var Olaus J. Fjørtoft som kom frå Haram på Sunnmøre. Han tok studenteksamen på «Heltbergs studentfabrikk», hadde framifrå gode evnor ikkje minst i matematikk, vart bladmann og agitator, var ein streng og kanskje stundom noko einøygd logikar, men samstundes mjukkjensla og med godt hjartelag. Han gav burt meir enn han hadde råd til, er det sagt i Norsk Allkunnebok.

Våren 1871 var Fjørtoft hand og hovud i Tiraljøren, det handskrivne bladet for ein radikal studentflokk. Same året tok han til med bladet Fram som yverlevde til 1874. I lag med seg hadde Fjørtoft dei ovanfor nemnde Oscar Eng, Hans Jacob Horst og Lars Hoist.

Olaus J. Fjørtoft la seg ut med vestmennene, og han var ikkje den som for fram med varsemd eller hegda ordi sine. Han hadde eit godt lag til å vekkja slik motstandsvilje kring seg at han gjerne stod att åleine.

Til tider tykkjest det som Fjørtoft hadde lagt vestmennene for hat, skriv Reidar Djupedal (i Ei bok om Hans Mo, Ørsta 1986), og Djupedal held fram: «Fjørtofts dom (um vestmennene) er usakleg og urimeleg. Vestmennene var ein fargerik flokk, ulike i hått og hug. Dei kan ikkje rymmast i ein bås. Målføringa deira er aldri einsleta og tvinga inn i ei form. Det ser vi snøgt når vi les alt det dei skreiv.»

Um Fjørtoft aldri so mykje var rekna for ein fylgjestreng logikar, so var målformi hans slett ikkje fylgjestreng. Same ordet kunde stundom finnast på same lina med upptil tri ulike skrivemåtar. Nokre heller slumpesamt utvalde linor frå Fram gjev ein tokke um målet:

«Hev noken haurt Makjen te slike Ordelag som: «Og han lyfte høgt si Røyst og talad», og «han rely i Ljod», naar ein Skald ska te aa kvæ som skulde «han rive i ei Flaske øl»? Sjaa Sigmund Bresteson. (Bok av Kristofer Janson J. Kr.). Maale etc fyr oss, og inkje me fyr Maale, og vil de vera fri slike Menn som Ludvig Ludvigsen Daa, so fær de sanneleg dokke omvende.

Dæ e leitt, at me ska vera nøydd aa ligge og slaast mæ slike Menn som Kristofer Janson og Henrik Krohn og Grieg, som hev skrivi om Kakjisma, Folk som me veit vil so inderleg gjerne gjera vel og hev offra so mykje paa Maale; men naar me ser, at de legg dokke i Vegen fyre oss, og sjøle inkje e Kara te gaa fram og vittre dokke, so lyt me somenn slaa te; for de ska Maalsaka meir hell de gagne henne; ingen hev fyllt dokke so gjerne paa Vegen, som me, daa de for og selde Kramvare ut or Skreppa dokka, daa me va smaaguta; men dæ va og dengongen Kram, de kom mæ sunnate ifraa.

Mest av alt var vel Fjørtoft fridomslynd og antiautoritær. Fridomslynde og antiautoritært huglag var ikkje ukjent hjå vestmennene heller, og det var slett ikkje framandt for Jan Prahl. Fjørtoft og Prahl var soleis knappeleg utan åndeleg skyldskap. Dette hindrar ikkje at i målspursmål måtte dei høva i hop som fenghetta til dynamitten.

Ivar Aasen sa ikkje noko imot Fjørtoft offentleg, men privat tala han ende ut um «ymse Galningar som berre riva ned og inkje byggja upp». I brev til Helge Væringsaasen 14.4.1877 kallar Aasen Fram-målet for «ulæseligt Herkemaal». Mot Aasens faglege tyngd hadde Fjørtoft ingenting å setja upp, men han kunde vera ein brennande agitator, og då det i hundradåret etterpå stundom kom på mote å setja slagord høgre enn innsyn og ettertanke i offentleg målsamanheng, fekk sumt av Fjørtofts agitatoriske ordgods til tider ny glans. I spursmålet um munnleg målbruk i skulen stod Fjørtoft på meir jordfast grunn. Alt frå 1878 hev det vore eit prinsipp i norsk skule at upplæringi «saavidt muligt meddeles i Børnenes eget Talesprog». For skriftleg upplæring hev tankane til Fjørtoft fenge dagnært innhald so seint som i 1980-åri, med freistnader på å lata den fyrste skrivetilvenjingi gå for seg på borni sitt eige målføre.

Millom dei som i alle høve bolkevis lukta på liknande tankar um skriftmålet som Fjørtoft, var t.d. Rasmus Steinsvik (18631913), kjend bladmann og målreisar frå Dalsfjorden i Volda; Steinar Schjøtt (1844-1920), sogemann og ordbokskrivar frå Porsgrunn; Hans Ross (1833-1914), teolog og målføregranskar, fødd i Holum, gav ei tid ut bladet Lauvduskar, var medskipar av Det Norske Samlaget. Aasen var lite nøgd med at Ross i fortid av a-gjerningsord skreiv kastad, svarad, talad (for kastade, svarade, talade som Aasen heldt på av etymologiske grunnar).

No er det knapt rett å tala um tydelege og fastfrosne frontlinor. Ordbruken kunde vera frisk, men der det fanst røynleg meiningsskilnad, galdt det gjerne slike spursrnål som Aasen kalla for «småting». Ikkje eingong millom ytstepunkt som Fjørtoft og Prahi er det vel, sakleg sétt, nokon grunngripande og usemjeleg motsetnad. Dei vilde ha det same målet, men med kvar sin skriftleg ham.

Kor som er, eit kraftsenter for språkhistorisk grunngjevne synsmåtar var etterviseleg vestanfjells, med folk som Henrik Krohn (1826-1879), fyrste formann i Vestmannalaget (skipa 1868), diktar og styrar for bladet Ferdamannen (1865-1868) og Fraa By og Bygd (1870-1879); Marius Nygaard (1838-1912), skulemann og målgranskar; Georg Grieg (1826-1910), prentar, umsetjar og ihuga målmann; o.fl.

== Arne Garborg (1851-1924) ==

Diktaren Arne Garborg må reknast for Aasen-mann god nok, men han fylgde ikkje strekbeint alle former som Aasen heldt på. I 1877 sette Garborg i gang Fedraheimen. Eit Vikeblad aat det norske Folket. Han styrde bladet til 1882. So stod Ivar Mortensson Egnund (1857-1924) for bladet til 1889, då Rasmus Steinsvik tok yver og heldt skuta flot til 1891.

Garborg ottast med rette målstrid på bladsidone, og redaksjonelt fylgde han ei måtehaldande line. Han veik av frå Aasen med di han utelét fleirtalsbøygning for gjerningsord og bruka -ad (motsett -at/t) i fortidsbøygningi av a-gjerningsord. Arne Garborg bruka seinare i livet det som hev vorte kalla midlandsmål, og i Fedreheim-tidi kjem varsel um dette. I ein stutt bolk kring 1890 prøvde Garborg seg med a-mål, men gjekk snøgt attende til i-målet av di a-endingi «ikkje rett vilde høva i mitt mål».

Um bladet Fedraheimen skreiv Aasen i eit brev til Sander Røo, målvenleg bonde og lokalpolitikar i Hol, 13.11.1877: «Og no hava me just fenge eit nytt Vikeblad her i Byen; det er ein Student Garborg (fraa Jæderen), som stend lyre Bladet; og det er ein herleg gild og dugande Mann. Bladet er kallat «Fedraheimen» og hyrjade no med fyrste Vika i Oktober Maanad

Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet

2013-06-25T13:55:50Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet

2013-06-25T13:55:00Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet

2013-06-01T18:59:41Z

Jackson Crawford:

<div class="center" style="width: auto; margin-left: auto; margin-right: auto;">[[Mål_og_vanmæle_1_Språkleg_utprøving_på_1800-talet|1]] [[Mål_og_vanmæle_2_Norsk_mål_i_skulen_fyre_hundradårsskiftet|2]] [[Mål_og_vanmæle_3_Fyrste_statsinngrepet|3]] [[Mål_og_vanmæle_4_Varsam_landsmålsumbot_i_1910|4]] [[Mål_og_vanmæle_5_Mot_umboti_i_1917|5]] [[Mål_og_vanmæle_6_Målstriden_løyst_denne_ættleden|6]] [[Mål_og_vanmæle_7_Tilhøvi_1938-1945|7]] [[Mål_og_vanmæle_8_Etterkrigstid_og_målblanding|8]] [[Mål_og_vanmæle_9_Offentleg_mål_etter_1959|9]] [[Mål_og_vanmæle_10_Målreisingskrav|10]] </div>
----
Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av fyrste bolk (mv6.tiff - mv18.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

== Ålment ==

Offentleg regulering av norsk skriftmal kunde det fyrst verta tale um etter skriftmålet var godkjent til offentleg bruk, i skule og styringsverk. Dette kom med det stortingsvedtaket i 1885 som sidan hev vorte kalla ''jamstellingsvedtaket''. Men um offentleg godkjenning av målet var eit naudturveleg vilkår for offentleg målregulering, so var offentlege inngrep i sjølve skriftmålet slett ikkje nokor naudturveleg fylgd av godkjenningi. Tvert um er det i andre land sers vanleg at styremaktene anten held seg ifrå slik gjerning, eller dei er mykje måtehaldne.

Norsk skriftmål braut seg inn i skulen med serleg stor fart frå kring 100-årsskiftet. Dette skal me koma attende til. Men fyrr jamstellingsvedtaket kom i 1885, fyrr skriftmålet i nemnande mun hadde nått fram til skuleportane, so prøvde dei målskrivande seg fram, dei freista seg med ymse og ulike stavemåtar og bøygningsformer, på leiting etter det dei venta og vona skulde verta ei nokolunde samlande skriftleg hovudnorm. Freistnadene var stundom sprikjande, del drog til kvar sin kant, med ulike skrivemåtar i bruk samstundes. No etterpå tykkjer vel del fleste at det var både rimeleg og naturleg med ei slik språkleg utprøvingstid, ho var gagnleg og påkravd. Ja, det er snaudt grunn til å tvila på at utprøvingi av målet trongst, so lenge ho gjekk fyre seg i fridom; utprøvingi var cit vokstervilkår. Ulukka kom, meiner me, då styringsverket seinare trudde seg tiletla målskapargåvor og med maktbod vilde stengja ute det som til då hadde vore hovudstraumen i norsk målreising. Dette er ein grunnsynsmåte bak det som her vert skrive.

selskap, tidlegare lensmann i Bjørnør og Jølster, upphavleg frå Moltumyr i Herøy, ihuga målmann som var med å skipa Vestmannalaget i 1868 (Brev og dagbøker, bd. II, side 82):

«Om Valget af Inhold til den paatænkte Læsebog har jeg ikke noget synderligt at anmærke; kun syntes jeg der er foreslaaet en altfor stor Mængde saa jeg frygtede for, at Bogen vilde blive for stor. Det nævnte Stykke «Eit Innstig» tror jeg ikke rigtig passer til Optagelse; det er noget tørt og fattigt, og saa er det ikke frit for at være inde paa dette uheldige Kulturstræv, som i saa lang Tid har skjæmt ud alle vare Folkeskrifter. Med hensyn til Skrivemaaden vilde det være godt, om alle Stykker havde samme Form, saa at det kunde være noget at rette sig efter for Folk som selv vilde forsøge at skrive. Men hen bliver der vel netop en stor Vanskelighed.

Der har været adskillig Vaklen i Skrivningen, og jeg har endog selv forandret min Skrivemaade i enkelte Smaating; saaledes skriver jeg nu i Ex. til Ordbogen stadig den og det; ofte ikkje for inkje som f. Ex. i Norske Ordsprog var altfor ofte brugt. Dernæst bruger jeg nu oftest «e» i Sammensætning (f.Ex. Stoveglas, Bondegard), ikke «o» og sjelden «a». Ellers er der nogle Forfattere som have forsøgt med flere Forandringer, som jeg ikke kan holde med; saaledes i «Lauvduskar», hvor der staar: talad, svarad, kastad m.m. som dog ialfald burde ende med «e». Jeg synes det vilde være ønskeligt om vi snart kunde slippe for flere Forandringer.»

Den språklege utprøvingi førde med seg cit visst umskifte av sume skrivemåtar hjå Aasen. Nedanfor er det uppført nokre døme (for ein part henta frå Finn-Erik Vinje: Et språk i utvikling):

Linne inkjek.ord fleirt.

Fyre 1853 hadde linne inkjek.ord. endingi -a i eint., -ur i fleirt.: Auga/ Augur, Hjarta/Hjartur. Sidan heldt Aasen alltid på Auga/Augo, Hjarta/Hjarto.

Hok. ord.

Fyre 1853 vert sterke hok.ord. bøygde: Bygd, Bygdi, Bygder, Bygdene. Linne hok.ord: Visa, Visa, Visur, Visune.

Millom 1853 og 1858 endar lint hok.bunde eint. ofte på -o (Viso). i bunde fleirt. heiter det Visor, Visorna.

Fleirtalsbøygning for gjerningsord (verb)

Etter 1853 bruka Aasen jamt fleirtalsbøygning i notid for gjerningsord: Guten kjem - gutarne koma; guten spring - gutarne springa. Sjeldnare bruka Aasen fleirtalsbøygning i fortid: dei komo; dei sprungo.

Eigenskapsord (adjektiv)

I ein balk millom 1853 og 1875 prøvde Aasen med a-ending for eigenskapsord i hok.fleirt.: Stora Gaavor. Dette gjekk han ifrå (Store Gaavor).

Nemneform (infinitiv)

Ein bolk bruka Aasen stundom nemneformsmerket te, te aa. Millom 1859 og 1869 bruka han i sume høve at, til at. Sidan heldt han på aa.

Dan, dat dar/den, det, der

For desse småordi som er mykje bruka og viser sterkt att i skrift, skreiv Aasen dan, dat, dar i ein balk fyre 1958. Sidan skreiv han den, det, der.

Ikkje/inkje

Nektingsordet inkje vart i aukande mun utskift med ikkje (jamfør brevet 12/5-1869 til Olav Paulson, den attgjevne bolken lenger framme).

Fram til 1856 finst sjø, snø. Sidan sjo, snjo. Sameleis vert blyg, dryg til bijug, drjug.

Daud d (gamal stungen d)

I ein tidleg bolk prøvde Aasen med t.d. or, mæ (for ord, med). Dette var truleg snarare tenkt til talemålsprøvor enn til skriftmålsnorm. Han gjenomførde skrivemåtar med d i ord der d hev historisk grunnlag, i nokre tilfelle i ord der d-en snart fall burt etter bans tid (1901): Ludr (=lur), Skidgard, Slidra, sidst, (U)ver, stadna, Grodr, soleides.

Aasen heldt sameleis alltid på desse skrivemåtane for bøygning av gjerningsord: kasta, kastar, kastade, (hev) kastat - ho/han er kastad, det er kastat, dei er kastade.

kj-gj framfor sjølvijod/tviljod

Aasen prøvde seg fram her. I ein tidleg bolk freista han med kjøirer, skjøiter, gjøima. Ein bolk i 1850-åri m.a. i Myntmeisteren og Fit Innstig skreiv han t.d. gera, kenna, skera, goda. Sidan skreiv Aasen k og g utan j - men med j-merkt lesemåte -

framfor i, ei, øy, y: gild, keiveleg, køyra, kyrkja, skein, skøyta.

I framljod kom Aasen til å halda på j framfor e, æ, ø: gjera, kjenna, gjøda, klepp, kjøt, skjera.

I 1853 i Prøver af Iandsmaalet hev Aasen former som Sakjer, Bekkjerne, Bjørkjerna. Sidan kom han til å utelata j framfor e og i på trykklett stad, men ikkje i alle høve; Aasen heldt på j i t.d. ikkje, inkje, korkje, fylgjer, tenkjer, tenkjng o.fl. i utijod

Aasen skreiv utljods-t i ord som kvat, nokot, annat o.fl. Sameleis skreiv Aasen utljods-t i adjektiviske og verbale former: kastat, sprunget, litet, opet osb.

== Aasen og det norske skriftmålet ==

Ivar Aasen nemner etter måten ofte i brev at han ikkje i eitt og alt var heilt viss på kva som var beste og nyttelegaste formene i eit landsumfemnande norsk skriftmål. Sterkast kjem dette fram, naturleg nok, fyrr fyrsteutgåvone av grammatikken og ordboki kom ut. No let det seg gjera å draga Aasens tvil lenger enn rimeleg er, for ikkje alt Aasen skreiv, var tenkt til rettesnor for det norskrøtte riksmålet, høgmålet. Aasen sette upp talemålsprovor, og han skreiv sumt på målføre, som t.d. visone på kvardagsleg sunnmørsmål. Men med desse atterhaldi i minne lyt det segjast at jamvel etter Ivar Aasen var komen høgt til års, stadfeste han ope at det var grunn til tvil um sume språklege småting. Me tek upp att og strekar under denne ordleggjingi som er Aasen si eigi - språklege småting.

Nokre få utdrag or Aasen-brev, skrivne i ulike livsbolkar, fortel litt urn hans eigi meining (jamfør dertil brevet attgjeve her framanfor 21. mai 1869 til Olav Paulson):

1848

I brev til Magnus Brostrup Landstad 3.10.1848 heiter det (Brev og dagbøker), bd. i, s. 170):

«Da jeg nu har havt en saa sjelden Anledning til at studere Folkesproget, kunde man vel vente, at jeg hadde mig en bestemt Plan for Behandlingen af saadanne Sager; men jeg maa dog tilstaae at min Plan ikke er saa ganske bestemt med Hensyn til et Normalsprog eller en Sprogform, som skulde staae over Dialekterne; jeg har nemlig mest tænkt paa Behandlingen af Dialektstykker, og har i denne henseende antaget, at man maatte søge at gjengive Talesproget, i sin tydeligste og fuldkomneste Form, eller give Dialektens former saa rigtigt og konsekvent som muligt uden at optage forældede og ubrugelige Former. Med hensyn til den omtalte høiere Sprogform er jeg endnu ikke kommen til nogen Bestemthed; jeg har rigtignok tænkt meget paa denne Sag, men ikke havt Tid eller Leilighed til at gjøre noget alvorligt Forsøg. Min Plan har nutil været at man ikke skulde indlade sig paa denne Sag, førend vort hele Sprogmateriale i sin virkelige forhaandenværende Form var ordnet og fremlagt for Almeenheden. Naar dette engang maatte blive fuldført, havde jeg tænkt at foretage en alvorlig Granskning af hvorledes Materialet skulde benyttes og hvilken Form det skulde faae for at kunde bruges i Skrift. Jeg havde da tænkt at fremlægge et udførligt og i alle Poster begrundet Forslag til en norsk Sprogform med Prøver og Exempler paa hvorledes samme vilde tage sig ud. Men hermed har det endnu lange udsigter. Det virkelig givne Stof er endnu ikke fremstillet for Almeenheden; ordbogen over Sprogets Dialekter vil endnu medtage ialfald eet Aars uafbrudt Arbeide, og naar denne er udkommen, vil det maaskee først blive nødvendigt at give endeel Dialektprøver, forend man kan indlade sig paa Dialekternes Sammenførelse under en fælles Form.»

1886

Ivar Aasen skreiv i brev til Marius Hægstad 17.3.1886 (Brev og dagbøker bd. II s. 243):

«Det glæder mig at høre, at De nu har leilighed til at give en ny Udgave af Deres lille Grammatik, Deres Maallære har jeg i sin Tid læst med Fornøielse, og især var jeg glad ved at see, at den holder sig fast til de gamle Former og ikke indlader sig på disse foregivne Lettelser, som man nu driver saa meget med, og som egentlig kun gaa ud paa at føie sig efter den mest magelige og slappe Hverdagstale, hvorved Sproget kommer til at see ud som et Bygdemaal eden Sammenhæng med noget ældre Land(s) sprog. Visstnok er der enkelte Punkter (f.Ex. visse Fleertals Endelser), hvor det kan være tvivlsomt, om man altid skulde holde sig strengt til den ældste Form; men det er da kun Smaating, som det ikke er synderlig Fare ved, hvor det ene kan være omtrent lige godt som det andet. Derimot vilde det være en farlig Ting at opstille den Grundsætning, at man kun skal holde sig til den mest bekjendte og almindelige Brug, om endog denne netop er den mest forvanskede.»

Sume hev lasta Aasen fordi han la skriftmålet for nær upp til gamalnorsk. Andre hev lasta han for det motsette. Jamfører me arbeidet til den færøyske målgranskaren og målreisaren V. U. Hammershaimb (1819-1909), vert det tydeleg at Aasen hev yore varsam med å taka upp historisk rettkomne former. Hammershaimb-målet er rekna for gamalvore, m.a. held det uppe stungen d, ljodstrek og gamalnorsk a (for å). Jakob Jakobsen (1864-1918) gjorde framlegg um ei meir talenær (ortofon) rettskriving, men det førde til uhorveleg målkjekl. Ei umbøtt rettskriving, bygd på både Hammershaimb og Jakobsen, fall og til jordi, og Jakobsen var sistpå åleine um å bruka henne. Hammershaimb-målet hev vunne Færøyane yvertydande og meir fullkomeleg enn det nyreiste norske skriftmålet til no hev vunne Noreg.

Dei etymologiserande freistnadene til Ivar Aasen nådde eit høgdepunkt i 1858 med umsetjingi av Fridtjofs Saga. Same året kom Jan Prahls Ny Hungrvekja hjå J. B. Beyer i Bergen, ei bok som gjekk eit stykke lenger attetter i målet enn Aasen. Prahls bok hev vorte kalla halvt gamalnorsk, med mange uvanlege ord og ei målføring som sume her og der fann stiv og kunstig, ja, lite leseleg for folk utan serskild målkunna. Tydingsvanskar syner seg alt i boktittelen, som ordlegg ynsket um ein ny folkeleg vekkjingshunger. No var boki heller ikkje etla til folkebok, sanna Jan Prahl seinare; ho var sers abstrakt skrivi til å syna at målet kunde brukast til abstrakt skriving.

Det hev vore gissa på at Ny Hungrvekja vart ei åtvaring for Aasen, so han akta seg for nye steg på den etymologiserande vegen mot gamalnorsk. Men det er slett ikkje noko stort umslag i målet til Aasen denne tidi. Og med Aasens sjølvstende i tankegang og dømekraft tykkjest det ikkje plent rimeleg at Aasen let seg skræma av nett Prahls bok. Rett nok sa Aasen seg noko usamd med målfreistsnaden i Ny Hungrvekja, varsamt i bokmeldingi i Dø/en, tydelegare i brev 10.3.1859 til Siegwart Petersen (Brev og dagbøker bd. I s. 357):

«Men nu syntes jeg at finde adskillige Omstændigheder som betydelig svækkede Virkningen af dette Forsvar for Sagen. For det første var Forsvaret holdt i en saadan abstrakt Form, at det kostede megen Andstrængelse it følge tried og udfinde de overbevisende Grunde. Dernæst syntes Udtryksmaaten heelt igjennem at bære Præg af Studering eller at savne noget af dette nationale Grundlag, som Folk fra Landsbygderne have med sig fra Fødselen og Opdragelsen. Og endelig stødtes jeg nu allermest derved, at man her atter skulde finde en ny Sprogform, meget forskjellig fra min og alle Andres, og mere broget og vanskelig end nogen af dem, saa at Motstanderne her netop vilde atter faae en prægtig Leilighed til at fremstille det hele Sprogforsøg som en umulig Ting.»

Aasen hadde alt fyrr Fridtjofs Saga kom på prent sagt seg misnøgd med denne umsetjingi si, m.a. i brev til Ludvig L. Daae 20.05.1858 (Brev og dagbøker bd. Is. 327):

«Jeg for min Deel synes, at en Oversættelse fra det gamle Sprog ikke tager sig saa godt ud som andre Oversættelser, da man her anseer sig altfor bunden til Originalen og helst vil beholde det gamle Udtryk, om det end ofte kunde gjengives bedre med andre Ord.»

I ein litt annan samanheng kjem Gustav Indrebø inn på bakgrunnen for korleis Ivar Aasen etter kvart stelte seg til etymologisering/ historisk grunngjevne skrivemåtar (Norsk Målsoga s. 452-457). Gustav Indrebo søkjer hovudgrunnane til Aasen-formene i umsynet til grannemåli og i dei lærdomane Aasen sistpå drog av sitt årelange arbeid med målfori og skriftmålet; eit norsk høgmål som skulde knyta i hop mange målføre laut i stor mun halda på etymologiske skrivemåtar. Dei endelege formene til Aasen er, etter Indrebø, fastlagde midt i 1870åri, med 2. utgåva av ordboki som kom i 1873, og med Heimsyn som kom i 1875.

I ordvalet var Ivar Aasen alltid purist, eller målreinsar som det stundom vert sagt på norsk. Serleg var Aasen på vakt mot tyske og halvtyske ord, av di desse ordi hadde eit lag til å tyna målsystemet og stengja ute ei råd norske ord. Latinske framandord kunde Aasen lettare godtaka.

== Straumdrag på Aasens tid ==

Frå den norskmålslege gjæringi og straumgangen på 1800-talet kunde mange namn dragast fram. Her skal berre eit fåtal nemnast, og yversynet er langt ifrå fullnøgjande.

== Peter Andreas Munch (1810-1863) ==

I norske lærdomskrinsar var Peter Andreas Munch mykje rekna for den store kapasiteten kring midten av 1800-talet. Han var sogegranskar, men fekk innverknad på andre kunnskapsgreiner, som målvitskap. Munch hadde i si tid lasta uppnorskingsfreistnadene til folk som Henrik Wergeland, og han var ikkje nøgd, reint, med dei grunnleggjande verki til Aasen. Munch heldt sterkt på etymologi og historisk samanheng, og han meinte eit atterreist norsk skriftmål måtte liggja nærare gamalnorsk. Tidlegare trudde heller mange at Aasen i for stor mun bøygde seg for Munch, men denne synsmåten er knapt vanleg lenger.

Um Munchs umdoming av Aasens arbeid hev Gustav Indrebø skrive dette (Norsk Målsoga s. 447):

«Det «gamalnorske» kravet åt Munch hev som tidast vorte mistydt, og kritikken hans mot Aasen hev vorte karakterisera som livsfjerr utopi. Ser me på dei røynlege kravi hans, so gjev dei ikkje grunn for nokon slik dom. Framlegget um aksentar og var fulla uklokt som me fyrr hev sagt (sida 415), men desse teikna gjorde ikkje sjølve målformi urimeleg. Sumt anna, som Munch ikkje tok upp i meldingane, men som visst framleides høyrde me til programmet hans (som by i «hvitt»), var fulla lite verdt for norskt skriftmål. Men svært mykje av det han rådde til, stend fast våre dagar i norsk skrift - til bate for norsk, lyt me segja. Og alt var vel verd prøving, jfr. sida 414 fg. Når me tel godviljande kritikken til Munch i 1848-SC var både kunnig og vitsam.»

I Åsgarðreiðin er døme på Munch sine eigne målfreistnader (1846):

Sigurð han kasta leikobollen, han lystar 'ki lengr åt leike, så genger han til sin kæra móðer, hans kinn deir vore bleike.

Deð var no han Sigurð svein, opp axlað han sit skinn. Så genger han ut i høge loft fi' kære móðer sin.

== M. B. Landstad (1802-1880) ==

I uppskriftene av folkevisor gjekk Landstad i same leid som Munch. Domet her er frå 1849:

Liti Kjersti hon var seg så litit eit viv, bránfolen löyper lett, hon kunnað 'ki råde sit unge liv. Með deð regner og deð blæs! fer norðan under fjøllo deir leika deir norðmenn.

== Jan Prahl (1833-1921) ==

Jan Prahl var rikmannsson og høyrde til dei gamle bergensmålmennene. Då han var 27 år gamal, drog han til Nederland og søkte hjelp for ein augnesjukdom. I Nederland vakna sansen for lækjarvitskap, han gav seg i kast med lækjarstudiet, og han tok sistpå den medisinske doktorgraden. Han vart verande i Nederland livet ut, so nær som ein bolk millom 1870 og 1882 då han var heime att i Bergen, der det hadde gjenge ille med handelshuset etter far hans døydde. I mange år var han bylækjar i Amsterdam. Men målmann vart han verande heile livet, og han fylgde med i det som gjekk fyre seg i målordskiftet heime.

Jan Prahi var den einaste av dei gamle vestmennene som ikkje tok Aasen-formene gode nok. Han vilde ha eit skriftmål som låg nærare gamalnorsk. Prahl er nemnd lenger framme, og som det der vert påymta, er det lite rimeleg at boki hans, Ny Hungrvekja, drog Aasenmålet påviseleg i gamalnorsk leid. Heller tvert um. Når det vert skrive so vidt mykje um Jan Prahl her, er det helst fordi han er å rekna for eit ytstepunkt i grensebeltet millom nynorsk og gamalnorsk, so langt det er tale um gamalnorsk innverknad på dagnært skriftmål. Ein annan ting er at sidan norsk målreisings fyrste dagar hev det alltid funnest ein straum som hev fylgt liknande far som jan Prahl, og denne straumen hev snaudt synt lag til å turka burt på slutten av 1900talet.

I den rum me veit noko um Prahl, er det tydeleg at han måtte vera ein samansett karakter, kanskje motsetnadsfylt, og i alle høve med stor sans for sogesamanheng. Kristoffer Janson hev skrive um dei gamle bergensmålmennene, med serleg tanke på Jan Prahl (Jan Prahi av Torleiv Hannaas, i Norsk Aarbok 1922):

«Mange av deim fann fyreloga til Aasen for simpel. Dei vilde byggja normalmaalet meir på gamalnorsken. Sjæli i denne freistnad var Jan Prahl, ein kunnskapsrik, andfull ung mann med sprakande vit, men og ein aandsaristokrat av reinaste vatn. Han hadde ein heilt sjukleg elsk til gamalnorsk og den gamle norske bokavl.»

Sumt av det Prahl skreiv i eit brev til ein handelsmann i Oslo i 1915, kann kanskje tolkast i åndsaristokratisk leid, endå um sjølve dette ordet i grunnen ikkje fortel stort. Prahl kjem inn på Ny Hungrvekja og avviser blankt at det finst danskehat i boki, noko Kristofer Janson hev kome i skade for å hevda. Derimot medgjev han at boki kann vera vanskeleg å fylgja, men då for tankevegen heller enn for målformi, og han sannar at boki ikkje er «ætlad til Folkebok». So kjem Prahl inn på korleis dei hev stelt med det norske skriftmålet etter Ivar Aasen fall burt:

«Ja - dat er visst, at nokre sjolvkloke, «indbildske» Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo hava lagat ei Maalform, som dei kyndugt og skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka, og som ogso diverre onnugt verd brukat af lyduge eller uvitande Trælar (Gula Tid. og mange andre). - Vinje hever sagt: «Nordmennerne bera Trælamerket paa Tungo», og dette Trælamerkje kjem just tydelegt for Dagen i detta nya Stipendiat og Pavemaalet, som grin oss imøte utan Fagrleike og grammatikalsk Logik; medan dann Maalformi, som Ivar Aasen hever uppsett og som Henrik Krohn so meisterleg hever brukat, - ikkje at tala um Maalet i dat gamla Bokverket - viser oss eit Herramaal med djup Fagrleikskjennsla og grammatikalsk Logik.»

Ord som dei attgjevne kann lett brukast mot Prahl, til å styrkja mistanken um at han vantar sumt av den folkelege samhøyrsla og tilhøyrsla som elles gjerne er ein grunnkjerne bak alt målreisingsstrev. Men les me ordi hans med snev av velvilje, treng me snaudt leggja meir i nemningi Herramaal enn eit alternativ til den målformi som «Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo... skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka». Slik sétt er Prahls Herramaal berre eit Herramaal takk vere innebygde målslege kvalitetar, med andre ord eit betre skriftmål enn Stipendiat og Pavemaalet. Eller um me vil, eit skriftmål godt nok for herrar.

Etter slike grunnlegg let det seg gjera å tolka Prahl.

I brevet frå 1915 fortel Prahl at då han var unggut lærde han bondemålet av «dei unge Menn, som aar etter aar tente hjaa mine Foreldrar, og af Bygslemenner, som eg tidt og ofte vitjade paa dei Gardarne, som me aatte paa ymse Stader i Midthordland. Sidan møtte eg til mi Undring detta Maalet i Ivar Aasens Skrifter, nett so som eg hadde lært dat af Bønderne fraa Oster, Voss, Sogn og Sund, og endaa større Undring tok meg, daa eg for fyrste Gong fann ei gomolnorrøn Bok - i eit myrkt Skaap i Gamle-Huset paa Nordnes - og las Sida upp og Sida nidr og skynade kvart Ord - dat var jau «Bondesproget».

Den tidi Jan Prahl heldt seg i Bergen, ein bolk millom 1870 og 1882, hende det at folk søkte hjelp hjå han for plagor og sjukdomar. God hjelp fekk dei stundom, serleg for augnesjukdomar. Men betaling tok Prahl aldri. Han var eldstesonen og skulde no få skikk på handelsdrifti. Men handelsverksemd hadde Prahl korkje hug eller hyr til. Då det gjekk reint ut med handelshuset, for han atter til Nederland «tausend Meilen ferne» som han skreiv til Henrik Krohn. Han dreiv lækjargjerning til ein høg alder, såg aldri Noreg att, men heldt vake auga med norsk målordskifte, las Gula Tidend og sende eit og anna påminningsbrevet til bladstyraren um målet, når han tykte det trongst.

Prahls tankar hev hittil synt lite og inkje att i utformingi av skriftmålet, serleg då det statsstempla skriftmålet, og slik sétt fær Prahl større plass i denne boki enn rolla skulde tilsegja. Men sidan det ikkje er uvanleg at Prahl vert uthengd til åtvaring og skræmsla, skal me taka med ein stubb frå Ny Hungrvekja - etter Hannaas som det meste anna her um Prahl:

.,Norrønatiðin hevir vent og er ein bondatjod. I dessi tjodinne váru i fornoldinni nokhra ættir meir megandi enn adra; men dessa rnegtugari ættir vurdu hugada, alt som landit vard trælat, og deirra ættmenn vurdu som dei adri bendr og hva bland deim idag. Dal var dessi bondatjod og hennar frændr ut a øyarna, som ar sill kraltuga liv reisti hilt ovannevnda gullaldarbokverk; dat var og dessi bondatjod og dal, som hennar var, dal tjodhuga i Noregsiondum, som Danirni hugadi og vil huga. DiÇyni skulde embætti og haupshap verda seldr i hendr at utlendingar, Danir og Tydvenjar. Men Island og del adra øyarna váru fjerrlæga; dit var langt at sigla, og dan var ufjelgt at bu; utlendingarni rysist inni til dessi øydisker langt burt i havit. Noreg darimot var lettari at nå og befri at byggja; kaupskapin lonadi, embættin váru god; higgat sotti utlendingar,' (s. 7).

Med tidi gjekk det slik at Prahl i hovudsak tok i bruk det gamle Aasen-målet - med dan(n), da(t), dar - slik Aasen prøvde seg med det fram til 1858. Dette målet er nytta både i det umtala brevet frå 1915 og i ei liti umsetjing frå hollandsk um Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin i 1665 som Prahl gav ut i 1907.

Meir enn hundrad år etter jan Prahls dagar i Bjørgvin er sogesansen vedvarande vaken millom vestmennene, og ynski er sterke um auka samband vestetter, i målvegen og på onnor vis - serleg til dei norrønne folki og etterkomarane deira kring Norskehavet. Framleis lever synsmåtar som ikkje hadde vore reint framande for Jan Prahl.

== Axel Arbo (1825-1906) ==

Axel Arbo var lækjar, men han dreiv visst lite med lækjaryrket. Han gjorde mange ferder kring i landet og skreiv ferdaskildringar. Sume stykke skreiv han på norsk, m.a. i Dølen. Han heldt på skriftformer som låg nærare gamalnorsk enn Aasen-formene, sume av dei. Soleis skreiv han mid (med), javnt, eftir, ekki, grasit, bekkin, stadir, augum og gamalnorsk ljodstrek (pa, klar).

== Aasmund Olavsson Vinje (1818-1870) ==

Vinje hadde godhug for Ny Hungrvekja som han kalla «den merkelegaste Bok, som er prentad I Norigs land, og den vil standa som den fyrste i vor nye og eigen Bokavl (Literatur)».

Sameleis var Vinje uppglødd for målet til Axel Arbo: «Arbo er ein av dei norske etter min Hug og med so stor Maalkjennsla i Bygdarmaal, at her kanskje ikki er fleiri enn tvo tri i heile Landet, som ero betri».

Vinje var til tider inne på same lina som dei tvo nemnde, men han hadde lett for å snu og prøvde seg alltid fram. Han skreiv t.d. ikki.

== Etymologi og talemålsromantikk ==

Sume skrivande målfolk vilde gjerne halda seg nærare gamalnorsk enn Aasen, soleis sume vestmenn. Men del lempa seg etter Aasenformene.

På bin kanten stod folk fram som hevda motsette meiningar. Dei gav seg lite um etymologi og historisk grunngjevne skriftformer, og i ramaste tilfelli er det truleg rett å tala um talemålsromantikk.

== Olav J. Høyem (1830-1899) ==

Olav J. Høyem var frå Byneset i Sør-Trøndelag. Han var lærar og bankmann, ihuga målmann, og han gav ut mange skrifter. Katekismeumsetjingi si kalla Høyem Barn-lærddomen eller den litle katekismen hans Morten Luther. Ivar Aasen var lite uppglødd for målet. Aasen skreiv i brev til Høyem 10.12.1873: «Det retteste og bedste vilde nu være, at enhver som ikke kan komme til rette med en virkelig national Sprogform, skulde afholde sig fra videre Forsøg derpaa og derimod skrive Dansk nu som forhen; saa er man dog ialfald vis paa, at man gjorde mindre Skade.»

Høyem vilde ha a-endingar i sterke hok.ord (bygda, sola), d for t i inkjek.ord (hused, epled, komed), kløyvd nemneform (infinitiv), ordformer som sløheit, godtruenheit, daar( dykkar) m.m. Høyem skreiv dativ (bornom, dagom), og han heldt på skrivemåtar med j etter g ot k i utljod: læsningja, danskingja, eigjed, rikje.

I brev 6.3.1880 skriv Aasen til Marius Hægstad: «Der har været et forfærdeligt Raab imod de «daue» Bogstaver, og især har Høyem været ivrig den; imidlertid ser det ud til at ogsaa han har seet sig nødt til at optage adskillige «daue» Bogstaver og mangt andet, som ikke netop er trondhjemsk; medens han derimod holder fast paa sin plan at indføre den Knudsenske Skrivemaade i Landsmaalet.»

== Oscar Eng (1847-1921) ==

Oscar Eng kom frå Vadsø. Han hadde gjenge på skule i Bergen, der fekk han ans for målsaki. I Oslo kom han saman med Fram-krinsen. Eng vart lækjar og politikar. Han kom på Stortinget og vart sistpå distriktslækjar i Volda, der han gjorde mykje m.a. i ungdomslagsarbeidet.

== Hans Jacob Horst (1848-1931) ==

Hans Jacob Horst var frå Hammerfest, han var uppvaksen i Tromsø og vart filolog. I Oslo kom han med i Fram-krinsen. Med tidi vart han rektor på Den høgre skulen i Tromsø, han kom på Stortinget, og heldt alltid fast på målreisingstankane. Han vilde binda den høgre skulen fastare til folkeskulen, og arbeidde for landsgymnas og fredssak.

== Lars Holst (1848-1915) ==

Lars Hoist var fødd i Bergen. Han var jurist, vart med tidi bladmann og politikar. Lars Hoist var i Oslo med på nokre små bladtiltak som peika frametter mot Fram, bladet Svein Urædå (1868-1870) og Andvake (1871). Lars Hoist vart sjefsredaktør i Dagbladet, ein av leidarane for Vinstre, justissekretær i Kristiania byrett og dertil ein mykje påansa teaterkritikar og bladskrivar.

== Olaus J. Fjørtoft (1848-1878) ==

Den mest namnspurde av talemålsmennene var Olaus J. Fjørtoft som kom frå Haram på Sunnmøre. Han tok studenteksamen på «Heltbergs studentfabrikk», hadde framifrå gode evnor ikkje minst i matematikk, vart bladmann og agitator, var ein streng og kanskje stundom noko einøygd logikar, men samstundes mjukkjensla og med godt hjartelag. Han gav burt meir enn han hadde råd til, er det sagt i Norsk Allkunnebok.

Våren 1871 var Fjørtoft hand og hovud i Tiraljøren, det handskrivne bladet for ein radikal studentflokk. Same året tok han til med bladet Fram som yverlevde til 1874. I lag med seg hadde Fjørtoft dei ovanfor nemnde Oscar Eng, Hans Jacob Horst og Lars Hoist.

Olaus J. Fjørtoft la seg ut med vestmennene, og han var ikkje den som for fram med varsemd eller hegda ordi sine. Han hadde eit godt lag til å vekkja slik motstandsvilje kring seg at han gjerne stod att åleine.

Til tider tykkjest det som Fjørtoft hadde lagt vestmennene for hat, skriv Reidar Djupedal (i Ei bok om Hans Mo, Ørsta 1986), og Djupedal held fram: «Fjørtofts dom (um vestmennene) er usakleg og urimeleg. Vestmennene var ein fargerik flokk, ulike i hått og hug. Dei kan ikkje rymmast i ein bås. Målføringa deira er aldri einsleta og tvinga inn i ei form. Det ser vi snøgt når vi les alt det dei skreiv.»

Um Fjørtoft aldri so mykje var rekna for ein fylgjestreng logikar, so var målformi hans slett ikkje fylgjestreng. Same ordet kunde stundom finnast på same lina med upptil tri ulike skrivemåtar. Nokre heller slumpesamt utvalde linor frå Fram gjev ein tokke um målet:

«Hev noken haurt Makjen te slike Ordelag som: «Og han lyfte høgt si Røyst og talad», og «han rely i Ljod», naar ein Skald ska te aa kvæ som skulde «han rive i ei Flaske øl»? Sjaa Sigmund Bresteson. (Bok av Kristofer Janson J. Kr.). Maale etc fyr oss, og inkje me fyr Maale, og vil de vera fri slike Menn som Ludvig Ludvigsen Daa, so fær de sanneleg dokke omvende.

Dæ e leitt, at me ska vera nøydd aa ligge og slaast mæ slike Menn som Kristofer Janson og Henrik Krohn og Grieg, som hev skrivi om Kakjisma, Folk som me veit vil so inderleg gjerne gjera vel og hev offra so mykje paa Maale; men naar me ser, at de legg dokke i Vegen fyre oss, og sjøle inkje e Kara te gaa fram og vittre dokke, so lyt me somenn slaa te; for de ska Maalsaka meir hell de gagne henne; ingen hev fyllt dokke so gjerne paa Vegen, som me, daa de for og selde Kramvare ut or Skreppa dokka, daa me va smaaguta; men dæ va og dengongen Kram, de kom mæ sunnate ifraa.

Mest av alt var vel Fjørtoft fridomslynd og antiautoritær. Fridomslynde og antiautoritært huglag var ikkje ukjent hjå vestmennene heller, og det var slett ikkje framandt for Jan Prahl. Fjørtoft og Prahl var soleis knappeleg utan åndeleg skyldskap. Dette hindrar ikkje at i målspursmål måtte dei høva i hop som fenghetta til dynamitten.

Ivar Aasen sa ikkje noko imot Fjørtoft offentleg, men privat tala han ende ut um «ymse Galningar som berre riva ned og inkje byggja upp». I brev til Helge Væringsaasen 14.4.1877 kallar Aasen Fram-målet for «ulæseligt Herkemaal». Mot Aasens faglege tyngd hadde Fjørtoft ingenting å setja upp, men han kunde vera ein brennande agitator, og då det i hundradåret etterpå stundom kom på mote å setja slagord høgre enn innsyn og ettertanke i offentleg målsamanheng, fekk sumt av Fjørtofts agitatoriske ordgods til tider ny glans. I spursmålet um munnleg målbruk i skulen stod Fjørtoft på meir jordfast grunn. Alt frå 1878 hev det vore eit prinsipp i norsk skule at upplæringi «saavidt muligt meddeles i Børnenes eget Talesprog». For skriftleg upplæring hev tankane til Fjørtoft fenge dagnært innhald so seint som i 1980-åri, med freistnader på å lata den fyrste skrivetilvenjingi gå for seg på borni sitt eige målføre.

Millom dei som i alle høve bolkevis lukta på liknande tankar um skriftmålet som Fjørtoft, var t.d. Rasmus Steinsvik (18631913), kjend bladmann og målreisar frå Dalsfjorden i Volda; Steinar Schjøtt (1844-1920), sogemann og ordbokskrivar frå Porsgrunn; Hans Ross (1833-1914), teolog og målføregranskar, fødd i Holum, gav ei tid ut bladet Lauvduskar, var medskipar av Det Norske Samlaget. Aasen var lite nøgd med at Ross i fortid av a-gjerningsord skreiv kastad, svarad, talad (for kastade, svarade, talade som Aasen heldt på av etymologiske grunnar).

No er det knapt rett å tala um tydelege og fastfrosne frontlinor. Ordbruken kunde vera frisk, men der det fanst røynleg meiningsskilnad, galdt det gjerne slike spursrnål som Aasen kalla for «småting». Ikkje eingong millom ytstepunkt som Fjørtoft og Prahi er det vel, sakleg sétt, nokon grunngripande og usemjeleg motsetnad. Dei vilde ha det same målet, men med kvar sin skriftleg ham.

Kor som er, eit kraftsenter for språkhistorisk grunngjevne synsmåtar var etterviseleg vestanfjells, med folk som Henrik Krohn (1826-1879), fyrste formann i Vestmannalaget (skipa 1868), diktar og styrar for bladet Ferdamannen (1865-1868) og Fraa By og Bygd (1870-1879); Marius Nygaard (1838-1912), skulemann og målgranskar; Georg Grieg (1826-1910), prentar, umsetjar og ihuga målmann; o.fl.

== Arne Garborg (1851-1924) ==

Diktaren Arne Garborg må reknast for Aasen-mann god nok, men han fylgde ikkje strekbeint alle former som Aasen heldt på. I 1877 sette Garborg i gang Fedraheimen. Eit Vikeblad aat det norske Folket. Han styrde bladet til 1882. So stod Ivar Mortensson Egnund (1857-1924) for bladet til 1889, då Rasmus Steinsvik tok yver og heldt skuta flot til 1891.

Garborg ottast med rette målstrid på bladsidone, og redaksjonelt fylgde han ei måtehaldande line. Han veik av frå Aasen med di han utelét fleirtalsbøygning for gjerningsord og bruka -ad (motsett -at/t) i fortidsbøygningi av a-gjerningsord. Arne Garborg bruka seinare i livet det som hev vorte kalla midlandsmål, og i Fedreheim-tidi kjem varsel um dette. I ein stutt bolk kring 1890 prøvde Garborg seg med a-mål, men gjekk snøgt attende til i-målet av di a-endingi «ikkje rett vilde høva i mitt mål».

Um bladet Fedraheimen skreiv Aasen i eit brev til Sander Røo, målvenleg bonde og lokalpolitikar i Hol, 13.11.1877: «Og no hava me just fenge eit nytt Vikeblad her i Byen; det er ein Student Garborg (fraa Jæderen), som stend lyre Bladet; og det er ein herleg gild og dugande Mann. Bladet er kallat «Fedraheimen» og hyrjade no med fyrste Vika i Oktober Maanad

Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav

2013-05-31T20:00:16Z

Jackson Crawford: Kopi fullført.

X Målreisingskrav

Norskliberalisering

Ein av talsmennene for samnorsken, um ikkje av dei mest pågåande, Knut Liestøl, skreiv i Målstriden i går og i dag i 1949 (attgjeve frå Festskrift til Halvdan Koht, Oslo 1953):

«Alle spådomar om at nynorsken i si nye «utskjemde» form ville gå tilbake, vart gjort til skamme; tvert om vart han innførd i ca. 1000 nye skulekrinsar. I bokmålet vart dei radikale norske formene delvis nytta i sentraladministrasjon, og dei vart innførde i mange bygder og byar, m.a. i sjølve hovudstaden».

Ei meir reinhekla ranganalyse, venteleg bygd på velmeint ynskjetenkjing, er det vanskeleg å finna. Reint burtsett frå at sjølve talet «ca. 1000 nye skulekrinsar» er beinveges gale. Den røynlege auken i nynorskkrinsar i heile tidsromet 1935-1945 var på 821 krinsar, og slett ikkje alle desse krinsane skifte skriftmål for skuld samrøringi, i mange høve truleg tvert um. Folk skifte venteleg um til nynorsk av dei dei endå trudde på det nynorske framtidsmålet som med kvart miste mykje av sitt truverde ved nett samnorskpolitikken. Sjå elles «Krig og hersetjing» i bolk VII. Men i 1949 var det klårt at atterslaget for nynorsk i skulen var i full gang, eit atterslag som meir enn halverte skulemålsprosenten, og som sette målet att nokolunde med same prosent som kring 1917. Eldste tilgjengelege skulemålsstatistikk er frå 1930 med målprosent på 19,5%. I 1977/78 var målprosenten 16,4%. Dessutan stod ein etter samnorskøsingi med eit skulemål som var meir avnorska, sundrive og systemlaust enn i utgangsstoda.

Knut Liestøls tankar um det radikale bokmålet i styringsverket var det eit visst grunnlag for i 1949. Men slik heldt det seg ikkje lenge. I 1954 vart det radikale bokmålet avskipa i Oslo-skulen med landsfemnande signalverknad. I bokmålet skulde det snart koma ei avnorsking og ei uppdansking som hev ført dette målet attende til kring 1917. Lærebøker på radikalt bokmål var det longe slutt med.

Saman med si urette analyse av målstoda lyfte samnorsktalsmennene fram ei falsk læra um måldemokrati, Etter at i-mål og a-mål vart jamstelte i 1917, med høve til å velja millom parallelle grunnbøker i norsk, var det slett ikkje so at i-målet vart ålment utkasta. Ein viss yvergang til a-mål var det i fyrstningi i sume krinsar, gjerne etter hard og einsynt propaganda. Men slik me hev vore inne på i bolk VI i eit yversyn frå 1929 for Bjørgvin bispedøme, hadde godt som heile Hordaland, storparten av Sogn og Fjordane og kring halve Sunnmøre i-mål i dette bispedømet. Det er liten grunn til å tru at stoda var serleg onnorleis i iallfall Rogaland, Agder-fylki og Oppland. Og ingenting tyder på at i-målet var i vedvarande attergang etter 1930. Etter Gustav Indrebø si uppmoding til målfolk um å slå ring kring dei tilvande hovudformene, det justerte Aasen-målet, er det derimot sers rimeleg at i-målet hadde lag til å siga inn att. Ja, Olav Midttun stadfeste på mållagslandsmøtet i 1936 at i-målet var i ny framgang. Slik det tidlegare er skrive, vart samnorskstrevet dessutan politisk tvinga igjenom med eintydeleg tilsidsetjing av målfolkfleirtalet og den nynorske målvitskapen. I-målet hev ei indre kraft, ser det ut for, som a-målet snaudt kann tevla ut på fritt grunnlag.

Den romsleg og grunndemokratiske Gustav Indrebø tenkte nok at det vandelaust skulde lata seg gjera å få godkjent lærebøker med i-mål. Som me veit var det lite av både romsemd og demokratisk huglag hjå makthavarane. Det vart avslag. Um Gustav Indrebø sitt syn på i-mål og a-mål er det ingen tvil. Han skreiv klårt ymse stader at han ynskte eit fredeleg samliv millom i-mål og a-mål, sjå til dømes Målreising eller målblanding, attgjeve i «Fram daa, Frendar», Oslo 1958.

Indrebø fall burt i 1942, og millom andre Vestlandske Mållag tok upp att saki um i-målsgrunnbøker etter krigen. Hallvard Framnes og andre var til kyrkje- og skuleminister Lars Moen. Det var nytt avslag. Slik det hev vorte avslag frå fleirtalet i Språkrådet på framlegg um å opna det offisielle skriftmålet for tradisjonelle målformer.

I røyndi er det tankane til Gustav Indrebø som framleis er kravet frå målreisingsflokken: full rett til eit fredeleg samliv for i-mål og a-mål; atter jamstelling i skulen for Aasen-målet.

Det er ikkje noko urimeleg krav. Det er ikkje meir enn talsmennene for det gamle riksmålet alt hev fenge - liberalisering for sine målformer. Me ynskjer same liberalisering i norsk leid som bokmålet hev fenge i dansk.

Dette let seg ordleggja på ein litt annan måte. Prinsipielt meiner målreisarar flest at ingen elevar skal få «feil» i norsk skriftleg so lenge dei held seg til former og skrivemåtar som hev vore godtekne til ålmenn bruk i målet. Dét vilde vera ei liberalisering som målreisingi og skulen og elevande kunde leva med.

Fylgdi av ei slik romsleg og fridomsleg mål-liberalisering vil vera, naturleg og sjølvsagt nok, at det trengst parallellutgåvor av sume grunnleggjande norskbøker, serleg ABC-bøker og språklege rettleidingshefte på fyrste stegi. Men dette kjem i næste umgang. Og det er ikkje meir enn eit anna språkkløyvd land, Sveits, med si målføremerkte fyrsteupplæring i morsmål alt lenge hev havt. Det er jamvel ikkje meir enn dei sers fåmente nordfrisarane hev - i den mun dei då hev læretilfang på eige mål. Og det er ikkje meir enn samane hev, språkleg uppstykkja som dei er i nordsamisk, lulesamisk og sørsamisk. Parallellutgåvor av sume fåtalde slike rettleidingsbøker vert ikkje noko økonomisk skræmande tiltak. Trengst det 20.000 ABC-bøker og desse vert skifte på tvo parallellutgåvor, er det samla talet endå berre 20.000, og meirkostnaden er lite nemnande.

Skipnaden millom 1917 og 1938 med parallellutgåvor av ABC-bøker på i-mål og a-mål, verka i seg sjølv bra. Med den språklege blindveg som hev vore fylgd sidan 1938 og som no hev enda ved stupet, finst det snaudt anna å gjera enn å gå same vegen attende frå stupet til utgangsstødet, steg for steg. Den skrivegjerd og skriveugjerd som ættledene etter 1938 hev vant seg til, lyt målreisingsfolk til so lenge tola, og det finst ingi onnor løysing synleg enn å godtaka eit stort og stundom slarkande mangfelde med målformer og skrivemåtar. I andre umstende og med ei onnor soga vilde det nok sumtid kunna segjast å vera ei slarking i utrengsmål, som når ubundi form av ordet tunna finst i heile seks avbrigde - tunne, tunna, tynne, tynna, tønne, tønna. Men fyrebels er det rettast, etter alt å døma, å jenka seg etter den påtvinga røyndomen. Um det ein gong skal koma til ein ny og naturleg einskap i rettskriving og regelverk, fær komande tider og ætter få lov til å avgjera. Den millomaldrande og alrande ætlleden, som bokskrivaren høyrer til, hev gjort meir enn nok språkleg ugagn som det er, nye tusenkunster bør ikkje prøvast.

Rettskrivingsumbøtene frå 1938 av treng ikkje i alle småting vera skadelege eller fordømelege. Det er til dømes i nokre høve råd å finna verjemål for skifte frå einfeld til tvifeld konsonant og frå æ til e - som teppe (for tæpe), lell (for lel), skulla (for skula), hev (for hævd) osb. Sistnemnde ord skreiv Aasen med æ (hævd), men Aasen upplyser at etymologien kanskje er uviss, og på gamalnorsk heitte det hefd. Her er det kanskje grunnlag for valfri skrivemåte.

Uppnorskingsstrevet

Målreisingsfolk bør vera varsame med å leggja seg serleg burt i skrivemåtane i bokmål; det er ikkje vårt bord. Men det kann vera verdt å minnast langtidsmåli som Knud Knudsen sette upp for uppnorskingi for meir enn hundrad år sidan.

Langtidsmål for norskdansk etter Knud Knudsen:

1. Ho-ord på -a: flaska, skjorta, boka.
2. Fleirtal på -ar/-ane: hestar, hestane.
3. Gradbøygning på -are/-ast: kortare, kortast.
4. Tviljodar på au, ei, øy der det finst i norsk folkemål.

Me minner og um nokre av dei uppnorskande korttidsmål til Knud Knudsen:

Knud Knudsen vilde ha skrivemåtar som m.a.: mage, duge, korg, torg, gagn, gras, hand, kald, svart, såpe, bjørk, fjøl, snø, glømme osb.

Og so langt det let seg gjera, vilde han ha burt tyske ordlagingslekkar som: an-, be-, ge-, -aktig, -het, -ige, -messig, -inne, -isk.

Jau, bokmålet hev ein vegstubb att!

Me vender atter attende til Gustav Indrebø si utgreiding den 13. februar 1938, Målreising eller målblanding. Etter dei mislukka røynslone frå 1917 kjem Indrebø inn på uppnorsking i bokmålet:

«Men dei norske bøygjingsformene som resolusjonen 1917 tok upp, hev nærast falle daude til jordi i bokmålet. I 1917 vart fyrst vedteke obligatorisk ein 150-200 hokynsord med norsk bøygjing, og nokre verb av kasta-klassa med norsk fortidsending. Men det hev mislukkast reint å få desse bøygjingane til å trivast i bokmålet, det stridde for mykje mot målkjensla åt dei som ber bokmålet og hev det til morsmål. Vilde dei no ha reformera bokmålet men von um framgang, so måtte dei ha retta seg etter det som røynsla og ålmenn måltenkjing lærer, og lagt hovudvekti på dei einskilde ordi og ordformene (golv, vatn, botn, herad, hummar osb.). Og ved det skapt miljø for norsk grammatikk. Men på dette punktet hev resolusjonen gjort serskilt lite i bokmål, og tvertimot retta nynorsken. Dei hev lagt hovudtyngdi av reformi i bokmålet på den enden som kjem sist og er vanskelegast, bøygjingsformene. Fylgja er at reformi i bokmålet i stor mun kjem til å mislukkast, nett som det gjekk med hokynet i 1917. Dei norske bøygjingane strider enno for mykje mot målkjensla åt deim som hev bokmålet til morsmål og ber det.»

Dei som måtte hugsa pressa frå krigstidi, veit at bokmålet som makthavarane bruka den gongen, i røyndi eit konservativt bokmål, fekk ein eigen norsk svip for skuld nokre heller få sernorske ordformer som gjekk att- kanskje serleg ordet no. Etter frigjeringi var det ei tid mykje i bruk nokre ord som gav teikn til ein liknande norsk måltone - heimefront, heimevern, helserøkt, folketannrøkt. Men etter at uppnorskingi slo yver i sitt eige rengjebilete, avnorskingi, hev det minka med dei sernorske merkjeordi som på ein klår og yvertydande måte sanna tankane til Gustav Indrebø frå 1938 um å lata norske einskildord få festa seg i bokmålet og med tidi skap miljø for norskare bøygningsverk.

Dette fær vera nok um uppnorsking i bokmål, ei sak som ikkje er vår.

I-målet

Sidan trælkingi og nedtrampingi av i-målet hev det vore ei hovudgjerning for samnorskande målreformistar heilt sidan 1930-åri, skal me taka med nokre ord serskilt um i-mål og a-mål. Garborg frå Jæren slo fast at å-mål høvde ikkje til hans skriftmål.

Hovudskiljet millom i-mål og a-mål er, som lesarane nok sameleis veit, bøygningsskiljet millom sterke og linne ho-ord: soli, men kvinna; solene, men kvinnone (etter midlandsmålet solir, kvinnune).

Slik me hev vore inn på, ynskte Gustav Indrebø eit samliv millom i-mål og a-mål. Eit jamstelt samliv.

Skilnaden millom i-mål og a-mål er i røyndi noko meir enn skilnaden på vokalane i og a. Um dette skriv Eigil Lehmann i Vestmannalaget i 110 år, Bergen 1978, s. 353:

«Heller ikkje reknar eg a-målet som like god norsk som i-målet, ikkje so mykje for vokalen skuld, men fordi skriftformi totalt øydelegg den sernorske og vestnordiske uttalen av k og g i fyreendingar, der desse endingarne tilsvarer gamalnorsk i-.
Her gjeng fyre seg ei snikmyrding av norsk tone som er verre enn alt hitt. Eg held nett på med ei nynorsk lesegruppe for gymnasiastar. Dei hev ikkje frå skulen den ringaste aning um uttalesystemet i deira eigen dialekt. Sjølvsagt ikkje, for skriftmålet høgg det yver alt i hop.»

Full jamstelling for i-målet er eit grunnkrav.

Vegen

I denne siste bolken er det drege fram litt um siktemål og krav. So lenge det offisielle nynorske skriftmålet vert nekta den liberalisering som Språkrådet gav bokmålet i 1972, eit liberaliseringsvedtak som formelt vart iverksett ved stortingsmelding i 1981 - so lenge vårt offisielle skriftspråk vert nekta tilsvarande liberalisering, er beste utvegen, no som tidlegare, å ignorera den sernorske uppfinningi som vert kalla «gjeldande rettskriving».

Det norske skriftmålet som i si tid vann grunnskulen og kyrkja og styringsverket i meir enn tridjeparten av landet, det varsamt tillempa Aasen-målet, høgnorsken, stundom kalla klassisk nynorsk - dette målet hev synt sterkare livskraft, seigare indre samanhengskraft og friskare uppnyingsevna enn målreformistar drøymde um på 1930-talet og 1950-talet. Ja, kanskje drøymde dei ikkje um det alle Aasen-folk heller.

Skriftmålet på Aasen-grunn, på lag slik det levde i dei innarbeidde offisielle hovudformene fram til 1938, var samlingsfana til Gustav Indrebø i 1930-åri, og er den einaste norskrøtte skriftform som gjenom ein lang tidbolk med offentleg framhjelpt målsundriving, villskriving og nednorsking, hev stade fast og framleis peikar seg ut til mynster. Til den offentlege liberaliseringi kjem, og til stengslone mot mynstergild norsk i skuler atter vert burttekne, gjer nok folk på vår kant best i, so langt dei ikkje i tenesta eller liknande er bundne til noko anna, å vraka mykje i det offisielle målet, og i hovudsak skriva etter dei innarbeidde målreglane frå fyre 1938 - som både er lettare og meir fylgjerette enn skulemålsreglane.

Det er grunn til å ha i minne at det offentlege kravet um offisielle skriftmålsformer ikkje gjeld lærebøker for universitet og høgskular (Sjå stykket Målfridom på universitets/høgskule-plan i Vestmannen nr.4/1990). I lærebøker for universitet og høgskular kann ein skriva so norsk som ein sjølv vil.

Vedvarande er det truleg so at det styrkjer eit skriftmål, og gjer det lettare, med faste og einskaplege former og skrivereglar. Men med vår målsoga - ikkje minst vår skriftmålssoga - ligg dette fyrstundes ein stad inne i framtidi. Det kann dessutan henda at ein viss fridom, innanfor rimelege grensor, må vera eit gode i seg sjølv. I minsto vil ein viss typologisk målfridom vera ufråkomeleg i all tenkjeleg tid. Kanskje kann det ein dag koma til friviljug og tilnærma einskap i norskmålsvegen tufta på fri vokster, men den dagen er ikkje synleg.

Lovnaden den 25. september 1938 på fyrebuingsmøtet for Ivar Aasen-ringen i Bjørgvin, er framleis vegvisande: Den som lyt bruka den offisielle rettskrivingi, skriv so tradisjonelt mål som det offisielt er høve til. Den som er ubunden, skriv so norsk som han evnar. Og den som munnleg brukar målet offentleg, strekkjer seg etter velflidd og uppnorska ordleggjing.

Maningsordi frå 1938 synest få dagfersk og sterkare kraft no fram imot det tilstundande hundradårsskiftet. Det synest heller ikkje reint utenkjeleg lenger at strengslone mot nedervde norskmålsformer kjem til å falla i offisielt mål. Det vesle norskmålssamnøytet, ein prikk millom folk og tungemål på Tellus, hev i mange av verdsens vindar med seg.

***

Nynorskprosenten i grunnskulen 1930-1988: 1930 19,5%, 1935 19,9%, 1938 22,0%, 1940 31,5%, 1941 31,9%, 1942 33,2%, 1943 33,6%, 1944 34,1%, 1945 33,2%, 1946 31,9%, 1947 31,1%, 1948 30,8%, 1949 30,5%, 1950 29,7%, 1951 29,0%, 1952 28,2%, 1953 27,3%, 1954 26,2%, 1955 25,3%, 1956 24,3%, 1957 23,9%, 1958 23,5%, 1959 23,3%, 1960 22,7%, 1961 , 1962 21,5%, 1963 21,1%, 1964 20,5%, 1965 20,4%, 1966 19,4%, 1967 19,2%, 1968 19,1%, 1969 18,4%, 1970 17,9%, 1971 17,5%, 1972 17,3%, 1973 17,1%, 1974 16,8%, 1975 16,7%, 1976 16,5%, 1977 16,4%, 1978 16,4%, 1979 16,4%, 1980 16,4%, 1981 16,5%, 1982 16,6%, 1983 16,6%, 1984 16,7%, 1985 16,7%, 1986 16,8%, 1987 16,8%, 1988 16,9%, 1989 16,9%, 1990 17,0%.

Mål og vanmæle 10 Målreisingskrav

2013-05-31T17:55:47Z

Jackson Crawford: Eg hev byrja skriva denne bolken av. Der skrivemåten i boki ser ukonsekvent ut, som stundom er, hev eg freista fylgt det som er prenta i sjølve boki heller enn å «retta» målet som står der etter mitt

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-31T17:52:57Z

Jackson Crawford: Eg hev fullført denne bolken. Der skrivemåten i boki ser ukonsekvent ut, som stundom er, hev eg freista fylgt det som er prenta i sjølve boki heller enn å «retta» målet som står der etter mitt eige sk

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-29T19:26:59Z

Jackson Crawford:

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-23T18:18:13Z

Jackson Crawford:

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av sette niande (mv59.tiff - > (filene er skada)) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

IX
Offentleg mål etter 1959

Grunnlaget

Etter 1959 var det venteleg innlysande for dei fleste at Norsk språknemnd antan måtte siga inn i den stille gløymsla i eit maktelaust, men kunstig uppehalde tilvære, eller nemndi måtte leggjast ned. Det målmakeriet som var framdrive sidan trettiåri med det dilettantiske kunstproduktet samnorsk til siktemål, hadde køyrt seg i koll so dundrande at politikarar mykje eller lite medandsvarlege for miséren gjorde som mange politikarar i slike høve gjerne plar gjera: dei tvætta hendene sine.

Jens Haugland, justisminister h.v., skriv i Dagbok frå Løvebakken (Samlaget 1988) frå eit Ap-gruppemøte den 2. mars 1970 at «Guttorm Hansen og Helge Sivertsen går inn for å jatte med alle grupper, og då særleg den pengesterke ekstremistgruppa i Riksmålsforbundet». Dei tvo namngjevne politikarane var nok ikkje åleine um slik jatting no; det skulde verta ålmenn politikk.

Underleg nok tyktest politikaren Jens Haugland tvihalda på samnorskhildringar og samnorskslagord i 1970. Sjølvsagt, skriv han. Nei, det var langt ifrå sjølvsagt i 1970; ein måtte snarare vera sers tilstivna i vanetankar for å hevda noko slikt då. Endå meir utruleg er det at Haugland såg ut til å vera fastgrodd i samnorsktankane i 1988, utgjevingsåret for boki, då samnorskbylgja longo var knust. «Eit land må ha eitt skriftspråk», skreiv Haugland, utan jamvel tilstoli skjegling på at det finst mange land med upptil mange skriftmål.

Me skal vera velviljuge. Kanskje var det eit norskt skriftmål Haugland hadde i tanke. Lat gå. Men både i 1970 og endå meir i 1988 skulde det vera klårt at samnorskpolitikken ikkje førde til eit slikt endemål.

Helge Sivertsen var kyrkje- og skulestatsråd då Vogt-nemndi vart utpeika, i 1964. Namnet hev denne nemndi etter formannen, universitetsrektor Hans Vogt. Nemndi vart til etter upptak av Helge Sivertsen, og ho skulde dryfta «heile språksituasjonen i landet og gjera framlegg om tiltak som komitéen meiner kan tene til og ta vare på vår norske språkarv».

I nemndi var desse med: Målfolk: konsulent Ivar Eskeland, forlagssjef Johs. Aanderaa, stortingsrepresentant Magnhild Hagelia, stortingsrepresentant Einar Hovdhaugen. Bokmålsfolk: universitetsrektor Hans Vogt, rektor Gorgus Govard, professor Aksel Lydersen, stortingsrepresentant Guttorm Hansen, biskop Tord Godal. Samnorskinnslaget var sterkt i nemndi på målsida, men ikkje på bokmålssida.

Tilrådingi frå Vogt-nemndi kom i 1966. Tilrådingi var ikkje samrøystes på reint alle punkt, noko som kann granskast i «Innstilling om språksaken fra Komiteen til å vurdere språksituasjonen m.v. oppnevnt ved kgl. res. 31/1-1964» Oslo 1966. Hovudsummen i tilrådingi var eit ynske um å få ein målkonsulent i statstenesta som skulde syta for at målvedtektene vart etterfylgde; dessutan framlegg um at Norsk språknemnd vart avløyst av eit råd som Vogt-nemndi kalla eit Språkvernråd.

Um det påtenkte Rådet heitte det m.a.:

«Det skal opprettes et råd for språkvern og språkdyrking. Rådet skal

a. Verne om den kulturarv vi har i de norske skriftspråk og i talespråket i by og bygd, fremme tiltak som kan øke kunnspaken om norsk språk, dets historie og egenart, fremme toleranse og gjensidig respekt i forholdet mellom alle språkgrupper i folket og verne om den enkeltes rettigheter når det gjelder bruken av språket.

b. følge utviklingen av talemålet i bygd og by og skriftspråket i presse og litteratur, og på fritt grunnlag fremme et naturlig samarbeide i dyrkingen og normeringen av våre to skriftspråk».

I tilrådingi finst ei utseng som hev vorte fylgt langt for danskætta mål, men ikkje for det norskætta skriftmålet: Enhver rettskriving vil måtte treffe et valg mellom forskjellige former som ofte hver for seg er meget brukt, men prinsipielt er det uheldig at former som både har tradisjon i skriftspråket og er levende i litteratur og tale, utelukkes fra den offisielle rettskriving.

Vogt-nemndi slær fast at 1938-brigdet var «mer enn en rettskrivingsreform; den var en målreform», noko nynorske målreformistar hev havt vanskar med å skyna til i dag. Inngrepi var sterkast i nynorsk både i 1938 og 1959, båe gonger var det tale um målbrigde, og når våre målreformistar hev havt uvilje mot å sanna dette, kjem det kanskje av di nynorskgreini i nemndene i 1938 og 1959 so tydeleg gjekk utanum mandatet sitt. Dette rimer sers dårleg med den målreformistiske orsakingi for at dei nynorske målvitskapsmennene var «usamde i mandatet», må vita!

Tilrådingi frå Vogt-nemndi førde til at Norsk språkråd avløyste Norsk språkråd 1. februar 1972. Norsk språkråd vart skipa ved serskild lov - Lov om Norsk språkråd 28. mai 1971, vedteki av Odelstinget 9. juni 1971.

Lovi held seg i mangt til tilrådingi frå Vogt-nemndi, men under punkt b hev det kome inn eit brigde som Norsk språkråd einsidugt hev nytta til å halda tradisjonelle norske målformer burte frå skule og styringsverk. Etter punkt b skal Rådet

b. følge utviklingen i norsk skriftspråk og talespråk og på dette grunnlag fremme samarbeid i dyrkingen og normeringen av våre to målformer, og støtte opp om naturlige utviklingstendenser som på lengre sikt fører målformene nærmere sammen.

Dette punktet, ein leivning frå samrørande velmaktsdagane, hev fleirtalet i språkrådet nærast lyft upp til hovudnorm for det norskrøtte målet, men sett fullkomeleg til sides for det danskrøtte.

Vedtektene for samansetnad, skipnad og verksemd til Norsk språkråd vart fastsette av Kongen 29. oktober 1971, med nokre seinare brigde. Rådet hev alt i samansetnaden målpolitisk slagside, med di Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur hev tvo rådsmenn, medan den tilsvarande nynorske skipnaden, Norsk Måldyrkingslag, berre hev ein. Til jamføring er Norsk Måldyrkingslag den eldste og lengst innarbeidde skipnaden av dei tvo. Dei samskipnadene som lyfter fram Ivar Aasen-målet, Vestlandske Mållag og Ivar Aasen-sambandet, hev ikkje utsendingsrett i det heile. Riksmaktene hev sagt nei til å retta på denne tydelege diskrimineringi.

Rådet vart slik samansett:
Norske universiteter og høgskular ved Det norske universitetsråd (Nynorsk 3, Bokmål 3)
Grunnskulerådet, Gymnasrådet, Lærarskulerådet (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Grunnskulen ved sin lærarsamskipnad (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Den v.g.skulen, folkehøgskulen og lærarhøgskulen med sine lærarsamskipnader (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Den norske Forfatterforening (Nynorsk 2, Bokmål 2)
Den norske Forleggerforening (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Norsk Presseforbund (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Norsk Rikskringkasting ved styret (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Riksmålforbundet (Bokmål 2)
Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur (Bokmål 2)
Noregs Mållag (Nynorsk 2)
Det Norske Samlaget (Nynorsk 1)
Norsk Måldyrkingslag (Nynorsk 1)
Landslaget for språkleg samling (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Norsk Skuespillerforbund (Nynorsk 1, Bokmål 1)
Stortinget (Nynorsk 4, Bokmål 4)

I 1983 fekk Norsk Faglitterær Forfatterforening uppnemningsrett til tvo rådsmedlemer i staden for det som no vert kalla Grunnskulerådet, Rådet for vidaregåande opplæring og Lærarutdaningsrådet. Ved same tid gav Stortinget avkall på sin uppnemningsrett til Rådet. Då Ivar Aasen-sambandet vinteren 1986 søkte um utsendingsrett til Norsk språkråd, kom det avslag frå Kultur- og vitskapsdepartementet dagsett 2. mai 1986. I svaret frå departementet heiter det at ein ikkje hev planar um å auka talet på radsmedlemer, snarare um det motsette, men dette hindra ikkje at kring eit år etterpå fekk umsetjarane utsendingsrett til Språkrådet med tvo rådsmedlemer, ein for kvart mål.

Målbrigde etter Norsk språkråd kom (1972)

Straks Norsk språkråd kom i verksemd, var rådslemene brennsnare til å opna kanalane attende til det danske upphavet for det offisielle bokmålet. Det dei kalla «dana» talemål vart atter norm.

Det fyrste som kom frå Språkrådet var «liberaliseringsvedtaket for bokmål». Etter dette vedtaket kann det norskdanske bokmålet brukast mykje godt utan a-ending for hok.ord eintal, utan a-ending for inkjek.-ord fleirtal, utan a-bøygning for gjerningsord. Det vil i rønydi segja at dei sernorske bøygningane kann haldast ute. Samstundes vart bruk av tviljodar mykje nedminka. Og ei rad danskrøtte honnør-ord. kom inn att.

I det store og heile fekk den rørsla som til då gjerne var kalla riksmålsstrevet sin vilje fullt ut. At velnøgjet på denne kanten er stort, er ikkje meir enn rimeleg. Berre nokre veike og fåtalde pip av misnøgje kann serhendes høyrast og lesast i lesarinnleg på høgre språklege utfront. Trygve Bratteli sa i 1970 at ingen i vedkomande umråde hadde høyrt um slikt ver som «sne fra syd innover Hardangervidden», og som sume nok hugsar vart det i si tid rettssak mot «den avskyelege snemannen» i NRK. Etter den tid hev «snemennene» dukka upp både her og der, rengjing av stadnamn er ikkje uvanleg, og jamvel noko so framandt og fossilt i norsk som ø-en talar sume um (dei meiner øya eller øyi).

Slik hev Norsk språkråd for bokmål «støtta opp om naturlige utviklingstendenser som på lengre slikt fører målformene nærmere sammen».

For det norske skriftmålet praktiserer Norsk språkråd sine eigne vedtekter stikk motsett. Her vert ingen smålege umsyn tekne for å verna um vår norskrøtte kulturarv; her er ingen blanko-vedtak som «liberaliserer» bruken av våre klassiske norske skriftmålsformer. Nei, i hovudsak stengjer språkrådsforbodi for norsk tilfang, men ikkje for framandt.

Den likvidering av det nynorske skriftmålet som tok til i 1938 og gjorde eit nytt steg i 1959, hev halde fram i Norsk språkråd. Hopetal med ord av framandt upphav, som gjerne bryt med norske målreglar og norsk målsystem, hev kome inn i skulemålet med utestengjing av tilsvarande norskrøtte ord til fylgd. Yversyn yver språkrådsvedtak finn lesarane i årsmeldingane frå Norsk språkråd, i vår samanheng hev årsmeldingane på 1980-talet mest å fortelja. Slusone er opne for an-be-ge-het-ordi som ein tidlegare på ålment grunnlag var sers varsam med å sleppa for sterkt inn i nynorsk skriftmål heilt frå dette skriftmålet såg dagsens ljos. Serleg fordi an-be-ge-het-ordi bryt med målsystemet, avløyser stundom, kvart ord for seg, ei rad norske ord, og stengjer dessutan for måldyrking/ordavleiding/språkleg nyskaping med norsk rotfeste. Truleg med bakgrunn i den medvitslause lina til språkrådsfleirtalet hev endåtil else-ord vorte upptekne i nynorsk skrift, endå desse ordi høyrer til ei ordgruppe som i lange tider hev vore på veg ned og ut i det norskdanske bokmålet. Sume samrøringsfolk vil so gjerne vera moderne og i pakt med tidi, men - ? Rett skal vera rett. Eit lite tal-else-ord vil nok verja sin plass i norsk skriftmål/norsk talemål. Dei vert helst bruka i inkjek., ofte i kvardagstale og helst med ei viss sertyding/ein viss snert - som spøkjelse, hendelse, bakelse, skapelse, og nokre til (med eit skapelse er meint ein komisk eller uvanleg skipnad, eit liknelse). Typisk nok vedtok Språkrådet i 1981 å brigda den offentlege endingi på ordet røykjelse frå -et til -en!

Frå 1984 hev Språkrådet kome med ei årleg lista yver ord som fleirtalet i Rådet vil ha inn i nynorske ordlistor. Desse ordi kjem i tillegg til den rettskrivingi som Språkrådet elles hev putla med, og det gjeld ord som tidlegare hev vore uglesedde i skriftmålet. Alt i alt vilde språkrådsvedtaki fylla mange sidor, og me tek berre med nokre lauslege døme som syner merki etter den offentlege bjøllekui:

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-22T21:00:58Z

Jackson Crawford: Hev halde fram.

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-21T18:37:26Z

Jackson Crawford: Hev halde fram.

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-20T19:04:15Z

Jackson Crawford: Hev halde fram.

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-05-19T23:58:12Z

Jackson Crawford: Hev halde fram.

Mål og vanmæle 9 Offentleg mål etter 1959

2013-04-28T19:54:03Z

Jackson Crawford: Hev byrja med å skriva av teksten i denne kapittelen beint frå boki (med korrigeringar av nokre prentefeil i boki, der det står stundom t.d. «ikke» for «ikkje»). Skal halda fram.

Mål og vanmæle 8 Etterkrigstid og målblanding

2013-03-29T23:55:23Z

Jackson Crawford: Hev retta deg eg kunde, og freista gjera sida lettare leseleg. Skal halda fram.

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av sette åttande (mv51.tiff - mv58.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

VIII Etterkrigstid og målblanding

Varsel um pedagogisk-politisk mållaging

Borgfreden millom dei nasjonale fridomskreftene i målvegen i krigstidi, var ein borgfred som ikkje var fri for slagsida. Det var ein fred der målfolk oftast heldt munn, medan bokmålsyvertaket fritt rådde.

Då det vart fred våren 1945, stod målreisingskreftene veikte jamført med millomkrigstidi. Målsamskipnadene låg nede. Sjølve målarbeidet hadde stogga upp. Målpressa var vengjeskoti. Framsynte og trurøkne leidarar var burte, Gustav Indrebø, Lars Eskeland, Nikolaus Gjeisvik, folk med godt gangsyn og stor offervilje, som vog tungt fagleg.

Ein serskild mann tok eit umframt lyft i arbeidet med å byggja upp att målrørsla i etterkrigstidi. Det var sunnmøringen Hans Aarnes (1886-1960) som reiste Fonna Forlag, Nynorsk Vekeblad, Framskulane og andre tiltak, som gav ut det største nynorske leksikon hittil - og det fyrste, Norsk Allkunnebok. Han drog land og strand rundt og tinga burt nynorske bøker samstundes som han skipa mållag i hopetal. Framgangsmåten til Aarnes var at han kalla i hop nokre utvalde vyrde bygdefolk som fekk sett ned ei fyrebuingsnemnd, eit millombels styre, som var i verksemd til det vart halde formelt lagsmøte.

På den andre sida fylka Riksmålsforbundet seg under Arnulf Overland alt i 1947, og gav ut si eigi ordlista i 1952. I 1953 greidde dei blåsa kraft i Foreldreaksjonen mot samnorsk, og same året skipa dei Det Norske Akademi for Sprog og Litteratur der upptaksmenn var Overland, Sigurd Hoe!, Francis Bul! og Andreas H. Winsnes. Den store verksemdi på norskdansk hald hadde fyrst og fremst si drivkraft i misnøgja med 1938-rettskrivingi, serleg med norsk hok.bøygning og med norskboygde a-gjerningsord. Riksmålsakademiet vilde motarbeida all kunstig eller påtvinga tilnærming millorn dei tvo målformene i landet, og fremja ei fri målutivkling som med studnad i litterær tradisjon kunde halda uppe samanhengen i kulturlivet, heitte det.

Både på målsida og på norskdansksida var frontane kløyvde i tvo vengar. På bokmålssida vilde den vengen som nett er umtala riksmålsvengen, som elles avviste ordet bokmål med stor kraft - halda på eit prestisjemerkt, tradisjonelt skriftmål, riksmål, so danskfarga og yverklassefarga som råd. Den andre norskdanske vengen, bokmålsvengen, vilde ha uppnorsking av skriftmålet i ymsande mun. Urn desse tvo vengane er det rett og dekkjande å bruka ordi språkkonservative og språkradikale. Meir tvilsamt er det kor desse ordi, konservativ og radikal, høver for vengane på målsida; og ordbruken er skiftande. I alle høve stod hovudskiljet for desse vengane millom norsk målreising og norskdansk målblanding, og Gustav Indrebø bruka ordet norskradikal um dei som vilde ha målreising. Samnorske hornblåsarar i etterkrigstidi var serleg Sigmund Skard og Alf Hellevik, med ein talrik skare sekundantar.

Samnorske luftspeglingar var framleis eit seglmerke, synte det seg, både for sume politikarar og for sume pedagogar med målmakarambisjonar. I desse dagar var ikkje fåe yvertydde um at norskfilologi og norsklingvistgikk nærast kvalifiserte til mållaging, ei syrgjeleg mistyding. Kor som er, sidan det hadde gjenge partipolitikk i rnålspursmålet, ordet partipolitikk her bruka i verste tyding, fekk nok partisamhald og partiumsyn stundom meir å segja, er det rimeleg å tru, enn godt var. Samstundes fanga bordet. Eller sagt onnorleis, den øyresprengjande samnorskpropagandaen frå lyre krigen steig no mot nye høgder og yvertydde med kvart dei fleste, eller i alle høve sers mange, meir og mindre, serleg på målsida, der utfallet sistpå til vederlag vart mest øydeleggjande - yvertydde meir og meir um den grenselause folkelukka som skulde openberrast i eit samnorsk tvangsmål. I tillegg til sine andre velsigningar skulde samnorsken frelsa nynorsken, hauka del frå mange kantar. I all propagandaen rausa den nynorske skulemålsprosenten vedvarande same vegen. Nemningi massesuggesjon vert til tider misbruka, men i dette høvet er nemningi råkande.

No vantar det ikkje på åtvarande røyster, so visst ikkje millom målfolk. Men dei som I hev uppdaga Sanningi med stor S, er til vanleg lite mottakelege for ettertankar. Gapet millorn hildresynene og jordflata vert so stort at ingen veg fører attende; luftferdi må halda fram til ein beisk slutt, og lenger. Stoda var ei onnor på riksmålssida. Der hadde dei meir folk, meir pengar og større pressa; der kunde dei mobilisera sterke motkrefter. Og stundom hadde dei lett spel, for ikkje alle på den kanten var utan teft, og dei slo visshøvt ned på veike punkt hjå motparten. Med det keivelege samnorske rnålmakeriet var det elles ikkje vanskeleg å finna talande døme i skulebøker på skortande målsans, skortande stilkjensla og uhjelpeleg målbruk.

Arbeidet med å få godkjend ei norskbok med tradisjonelle former for skulen, ei parallell i-målsbok, vart teke upp på ny etter krigen. Frå Vestlandske Mållag drog Hallvard Framnes saman med andre til statsråd Lars Moen. Men det vart nytt avslag. Alt i 1948 hadde departementet sett ned eit utval som skulde koma med framlegg um ein ny og fastare læreboknorrnal. I utvalet sat Ragnar Forsund, Sverre Engebrethsen og Annar Folstad. Utsegni frå utvalet gjekk til ei bokmålsnemnd samansett av Didrik A. Seip, Bjarne Berulfsen og Torgeir Krogsrud. Dei kom med merknader i juni 1950, men då hadde departementet fenge i seg tanken um ei språknemnd som skulde vera kronisk, og merknadene vart burtlagde. 1948-nernndi hadde elles ikkje gjenge upåakta framum Arnulf Overland, som, bitande som vanleg, gav denne attesten: «Der sitter allerede en departemental komité og griser med sproget og skal lage en «læreboknormal» - atter et sprog!» Som me veit hadde det i 1948 gjenge knappe 10 år sidan 1938-målet kom.

Språknemndi

Den 31. mars 1949 peika departementet ut ei nemnd som skulde koma med framlegg til faste vedtekter for den påtenkte språknemndi. I denne fyrebuingsnemndi var desse med: ordboksredaktørAlf Hellevik, fyrstearkivar Ingeborg Hoff, forfattaren Gunnar Larsen, professor Alf Sommerfelt, professor Eirik Vandvik, forfattaren Tarjei Vesaas.

I juli same året kom nemndi med ei tilråding til departementet. Ingeborg Hoff hadde ei sterk serutsegn, og ho tala i 1949 på Årsmøtet i Vestlandske Mållag, der ho gjorde greida for ankemåli mot fleirtalstilrådingi. Ho sette fingeren både på den udemokratiske uppnemningsmåten av nemndmedlemene og det bundne mandatet til nemndi. Staten vilde ikkje berre gjera seg til herre yver vitskapen, men peika ut på fyrehand kva slutning vitskapen skulde draga. Årsmøtet gjekk i eit samrøystes vedtak sterkt imot at det vart skipa ei språknemnd etter dei tilrådde vedtektene, der det var fyresetnaden at framtidige nemndmedlemer alt fyreåt måtte godkjenna det statsstempla synet på «samarbeid millom dei tvo riksmåli i landet» (dvs. målblandingi). Ei slik einsretting kann på ingen måte sameinast med den fridomen som vitskapsmenn og andre må ha, heiter det i fråsegni frå årsmøtet til Vestlandske Mållag.

I Noregs Mållag vart det med kvart strid um laget skulde mana til målreising eller målblanding. Hans Eidsnes vart ny formann etter Knut Markhus som hadde stade i umbodet sidan fyre krigen, og no ynskte avløysing. Dei mest framskotne namni på målreisingssida var Knut Robberstad, Einar Stavang, Eivind Vågslid, Hans Aarnes, Ingeborg Hoff, Marius Evjeberg, Fridtjov Sørbø, Sigurd Kolsrud og vestmennene Hallvard Framnes, Ludvig Jerdal, Severin Eskeland, Sigurd Sandvik, Sigurd Eskeland ofl. Utgreidingi til Fridtjov Sørbø på landsmøtet i 1950, er prenta i Vestmannen nr. 7/1990.

Me skal ikkje her koma strre inn på stridane i Noregs Mållag og studentmållagsrørsla i Oslo i 1950-åra, men den som var student i desse åri veit at tonen kunde vera hard og usakleg. Alt i 1949 var det på årsmøtet i Noregs Mållag framme ei uppmoding til målfolk, «Bladmenn og andre som nytta nynorsk at dei tek omsyn til gjeldande rettskriving, så dei kan vera med å gjera upplæringsmålet levande for skuleungdomen». Uppmodingi vart burtlagd og aldri vedteki, og 1938-målet fekk ingi mållagsgodkjenning; dette målet vart, som me veit, påtvinga mot viljen til målfolksfleirtalet. På den andre sida studde ikkje Nores Mållag ope kravet frå serleg vestmennene um skulebøker på i-mål.

Eit par ord trengst kanskje um sarnnorskbodskapen i desse etterkrigsåri. Berre a-målet kunde samla landet, hevda målreformistane. I fyrstningi. Men med tid og stunder tok dei til å sky all tale um sjølve målet som pesten; målet skaut dei frå seg til offentlege nemnder, seinare til offentlege råd. Um målfolk våga seg til å ha ei meining um mål, målreglar og skrivemåtar, vart det fast vane å skjella dei ut for å driva bokstavstrid, reine bannordet for samnorsktalsmennene som var plent imot at målfolk skulde ha nokor meining um det skriftmålet dei sa seg vilja reisa. Sjølvsagt hadde dei rett, på ein måte. Striden stod um bokstavar. Men korleis eit skriftmål skal reisast utan bokstavar, er derimot gåtefullt. Det er nett bokstavar og bokstavbruk det gjeld. Kolbrennartrui på at staten veit mest og best um rettskriving, minner um ei onnor tru på det offentlege, ei skræmande tru med skræmande utslag både her og der.

Me skal ikkje skildra bylgjone i målsamskipnadene - i Noregs Mållag, Vestlandske Mållag, Vestmannalaget, Studentmållagi og seinare Ivar Aasen-sambandet og Norsk Målungdom.

Norsk Språknemnd vart skipa ved stortingsvedtak 14. desember 1951. Nemndi fekk rådgjevande makt. Den umstridde luten av framlegget til fyremålsparagraf lydde:

Norsk Språknemnd er eit rådgjevande organ. På grunnlag av vitskapleg gransking skal ho gje styremaktene og ålmenta råd og rettleiing i språkspørsmål og i dette arbeidet fremja tilnærming mellom dei to skriftmåla på norsk folkemåls grunn.

Stortingsvedtaket vart gjort med 95 mot 24 røyster. Dei som røysta imot var Høgre pluss tvo frå Arbeidarpartiet. 31 stortingsmenn var fråverande.

Språknemndi fekk 30 medlemer, like mange frå kvart mål, utnemnde for tri år um gongen av Kongen etter tilråding frå Kyrkje og skuledepartementet og etter framlegg frå Universitetet i Oslo, Universitetet i Bergen, Noregs lærarhøgskule, Det Norske Samlaget, forfattarforeiningi, Norsk Presseforbund, NRK, lærarsamskipnadene for lærarskule, realskule, gymnas, folkehøgskule, framhaldsskule og folkeskule.

Då språknemndi skipa seg, vart Didrik A. Seip fyrste formann, Alf Hellevik vart varaformann. Bokmålssekretær var Einar Lundeby, nynorsksekretær Ingvald Torvik.

Framlegget til ny målumbot

I brev av 30. april 1952 bad departementet Norsk språknemnd «utarbeida ein læreboknormal» snarast råd. Men det gjekk ikkje so fort med nemndarbeidet som tanken var, og medan den nye normalen let venta på seg, dreiv samnorskfolk på målsida ein sers høgrøysta agitasjon. Samstundes som dei sat med den offentlege makti og dirigerte ikkje berre målpolitikken, men det framtidige statsautoriserte nynorske skriftmålet, medan skulemålsprosenten stupna undanbakke som eit jordskred - samstundes kunngjorde dei ustanseleg frå talarstolar og skrivebord kor signingsrik samnorsken var for det norske målet. Kor freistande det so er, skal me ikkje bruka mange ord på denne agitasjonsbylgja som klårt nok bar i seg kimen - det hev ettertidi openberra - til sitt eige fall. Du kann ikkje i det endelause tala um måldemokrati, når meiningi er statsvelde. Du kann ikkje ustraffa knusa trui på det skriftmålet du sjølv i neste umgang byd fram i meir utvatna form på torget. Du kann ikkje tala, skotfritt, um verdet av dei norske målføri og i same stund telja folk til å ofra dei klåraste sermerki i dei same målføri. Du kann ikkje i all framtid utan løn for umaken dylja eller rengja sanningi um norsk målsoga av di sume bokmålsbrukarar ikkje måtte lika denne sanningi. Du kann ikkje i lengdi narra folk til å tru på ein fonetisk samanheng millom skrift og tale som ikkje finst og som heller aldri hev funnest. Folk skynar betre enn som so. Du kann med andre ord ikkje saga av den greini du sjølv sit på, og venta at du ikkje skal falla ned.

Når dette no fyrst er skrive, kann det like godt skrivast at dei målblandande samnorsfolki etter alt å døma var i god tru. Dei var ærleg yvertydde um det dei sa. Den gongen. Dei fleste. At sluket millom draum og røynd i slike tider kann verta til ein avgrunn, er ei onnor sak; det hev me alt ymta um. Me skal heller ikkje gløyma at nett i desse åri var tilliti til staten, ålment, større enn denne bokskrivaren hev upplevt både tidlegare og seinare. Staten det er me, sa folk. Eller dei sa eitkvart liknande. Og meinte det. Einevelde og embetsvelde høyrde soga til. Trudde dei. Det nye byråkratiet og det nye teknokratiet var ikkje retteleg uppdaga enno.

Ja, den måtelause etterkrigstrui på etterkrigsstatens makt og etterkrigsstatens visdom, kunde vera verd ei gjesting for seg. Kanskje hadde det noko med krig og krigsverknader å gjera. Noreg var nedslite, utartma og forsømt. Staten laut koma i brennpunktet for folk flest, for statsuppgåvone var uhorveleg store, med krigsuppgjer, atterreising, utbyggjing, nyskaping, forsyningar -. Og etterkrigsstaten var ein etterlengta og kjærkomen avløysar for det avstygde NS-styret. Etterkrigsstaten stod alt i startgropi sterkt i folks tankar, kjenslor og umdøme, og det må i tillegg segjast at etterkrigsstaten med sitt styringstillegg og sitt statsberande parti - eit ord visst yverteke frå NSterminologien - sette i verk mange sosiale, kulturelle og økonomiske framsteg, gagnlege for folk flest. Det synest ikkje urimeleg å ha denne stoda i minne um ein vil freista skyna den sermerkte norske statstrui tidsavgrensa, synte det seg - som jamvel meinte statsmakti utrigga med innsyn, evnor og eigenskapar til å konstruera eit nytt skriftmål, når me til yvermål alt hadde tvo skriftmål med millomliggjande gråsonor.

Men dette forklårar korkje alt eller halvt. Sjølvsagt ikkje.

Det var sått tankekorn som grodde fyre krigen, og som no, etter ufred og ufridom, bar sitt tvilsame foil. Framleis fanst det norskmålsfolk, samnorskfolk, som - trass i at røyndomen sa det motsette fantaserte um ein nynorsk samnorsk. Og dei rekna med, fåfengt, at sidan det norske skriftmålet tidlegare hadde tent utetter på alle målbrigde, so måtte det gå sameleis no. Ein ny læreboknormal måtte føra til ny framgang. Eit grotesk døme på skilnaden millom offentleg liv og lære kom i departementspåbodet um ny teljemåte i 1951, som midt i ein flaum av talemålsromantikk - regelfeste ein teljemåte som ikkje hadde tæret av grunnlag i norsk talemål og norsk folkemål. Den nye teljemåten hadde ikkje grunnlag i dansk heller, og visst ikkje i færøysk eller islandsk. Men derimot i svensk. På gamalnorsk skulde visst båe teljemåtane finnast, so for den skuld - ja, dette er ikkje skrive for eller imot nokon av teljemåtane.

Dei som med mest kraft og størst midlar gjekk hardast ut mot den offentlege målpolitikken, var riksmålsfolket med Overland i brodden. Dei vann yverveldande sigrar i skulen og andre stader. Når Oslo skulestyre i 1954 umgjorde sitt 15-år gamle vedtak um radikalt bokmål i Oslo-skulen, var eit signal som vart høyrt like mykje ut yver landet som det upphavlege vedtaket i si tid hadde vorte høyrt.

Fyrst i 1957 kom framlegget frå Norsk språknemnd um ny læreboknormal. Dei nynorske målsakkunnige professor Sigurd Kolsrud og dosent Per Thorson la fram ei semtgreiding der dei på viktuge punkt gjekk imot tilrådingi. Dei frårådde at statsmaktene sette den fleirtalstilrådde nynorske læreboknormalen i verk, og dei drog seg i ettertidi ut or språknemndi. Dei vilde ikkje ha noko andsvar for det som no skulde gjerast med det offisielle skriftmålet.

Dette er namni på dei andre nynorskmedlemene i Norsk språknemnd, som var til stades på møtet der framlegget vart sluttført: Hans Eidsnes, Gurid Fagnastøl, Alf Hellevik, Hartvig Kiran, 0lav Kolltveit (varamann for Ragnvald Skrede), Kristian Langlo, Magne Oftedal, Ingvald Raknem (varamann for Magne Skodvin), Ludvig Selnes, Sigmund Skard, Håvard Skirbekk, Bjarne Svare (varamann for Jobs. A. Dale), Halldis Moren Vesaas.

Um sjølve framlegget er å segja at no som i 1938 skar det djupast inn i det nynorske skriftmålet. Det var, no som i 1938, norsken som skulde ofrast. Ingolf Kvamen analyserte dei tilrådde målbrigdi og gav ut analysen i eit hefte, der han tydeleg provfester skeivskapen millom dei tvo måli. For nynorsk var det ikkje no heller tale um nokon ny læreboknormal; det var eit meir inngripande nytt målbrigde.

Jamvel nynorskfleirtalet i språknemndi medgav, urmveges, at det bylgjedraget som tidleg på 1900-talet tok til med uppnorsking, no hadde vorte til avnorsking. Nynorskfleirtalet klaga seg: «Vi er leie for at bokmålsgruppa på si side ikkje har kunna gå lenger i tilnærming enn tilfellet er. Som tilrådinga syner, blir det i bokmålet nære på status quo».

Endå bokmålsbrigdi var minst, vart framlegget avdømt på det sterkaste av heile den pressa som sokna til riksmålet. Minst like sterkt vart det avdømt av dei som arbeidde for norsk målreising. Dei som låg imillom - meir og mindre norskvenlege bokmålsfolk og nynorskbrukande målblandarar - helsa og framlegget med takkord som var halvlunka um ikkje kalde.

Framlegget var soleis å rekna for eit antiklimaks. Og ikkje det siste. Fallet frå dei store høgder mot den nakne jordflata hadde teke til. Den kunstig framdrivne skriftmålssamrøringi hadde spela fallitt.

Riksstyret godkjende framlegget den 28. februar 1958, og sende so framlegget til Stortinget i Stortingsmelding nr. 50 same år. Kyrkje- og skulenemndi gjorde seg ferdig med fyrehavingi den 12. juni 1958, og nemndi kløyvde seg i tri fraksjonar:

Eit fleirtal på sju frå Arbeidarpartiet og Einar Hovdhaugen frå Bondepartiet tilrådde å godkjenna framlegget, med atterhald um revidering.

Olav Hordvik frå Vinstre og Hans Ommedal frå Kristeleg Folkeparti var misnøgde med tilnærmingsumbøtene i nynorsk som ikkje hadde teke umsyn til mandatet um at dei skulde vera på norsk folkemåls grunn.

Dei tri medlemene frå Høgre var glade fordi framlegget tok umsyn til tradisjonelt bokmål, men avviste tanken um planfast tilnærming av skriftmåli. Dei gjekk imot framlegget.

Stortinget vedtok tilrådingi med 114 mot 31 røyster. Imot var Høgre og tvo frå Kristeleg Folkeparti.

Per Lønning gjekk hardt ut mot den offisielle målpolitikken. Han vilde ha avskipa Norsk språknemnd og ynskte at riksstyret snarast råd gjorde framlegg um eit vitskapleg arbeidsorgan som, utan fyrehandsbunden konklusjon, trygda for fri vitskapleg gransking av grunnleggjande spursmål knytte til norsk målvokster.

Den reviderete utgåva av læreboknormalen kom den 10. februar 1959. Hovudrevideringi var at supinumsformene på -i i bokmål var strokne (kommi, sovi). Målumbotene vart sette i verk frå hausten same året.

I røyndi vart dette slutten for Norsk språknemnd. Nemndi eksisterte heilt fram til 1. februar 1972, då ho vart avløyst av Norsk språkråd, men i åri etter 1959 hadde Norsk språknemnd lite å segja. Dei politiske riksmaktene var komne til ettertanke og hadde fenge kalde føter.

Um samnorsktruande målfolk hadde tenkt seg ny framgang etter iui1lurnhoti i 1959, kunde dei ikkje rekna meir gale. Det hadde vore vanleg å venta nynorskframgang i skulen ved kvar ny offentleg målumbot, men no var det slutt. Nynorsknedgangen i skulemålsstatistikken vara ved, og det finst ikkje spor i statistikken av noko tildrag i motsett leid då 1959-brigdet kom. Det blaffet som Gustav Indrebø venta fyre krigen, hadde no longe blafra frå seg. Ja, skulemålsprosenten for nynorsk i 1959 var komen langt under prosenten i 1939, 23,3% i 1959 mot 29.5% i 1939. Året etter, i 1960, kom skulemålsprosenten ned på 22,7%.

Det kann vera grunn til å sjå korleis Gustav Indrebø i 1938 umdømde den offentlege målpolitikken som no hadde rent seg i sokk. I utgreidingi til Indrebø den 10. februar 1938 heiter det:

Desse fire faktorane til saman trur eg hev drive fram målbrigderørsla mot nynorsk i den form ho hev fenge: Trøyttleiken, misvoni hjå mange målfolk um at me kann nå fram til det store strålande endemålet som nynorskreisingi fyrst sette seg; utolugskapen og atterslaget hjå ymse sterkmælte krinsar som fyrr ikkje hev havt noko bry med målsaki, men no hev fenge henne innpå seg for ålvor; den aukande makti og maktkjensla på sentrumsstadene, som meir og meir vil setja «dei kringbuande» utanfyre, og som fyller mange kringbuande med svær age - «sosiale umsyn» kaller dei dette - innverknaden frå den tendensiøse agitasjonen åt den norsk-danske målvitskapen. - Det at talemålet i bygdene på den eine sida og i bystroki på hi, krev ein ny nynorsk, er i røyndi meir framleita grunnar, som tener til å dekkja yver kva som er dei røynlege drivkraftene. Endå um mange brukar påskotet um talemålet i god tru. Dei røynlege drivkraftene er av det slaget at målfolk ikkje kan godtaka deim, etter mi syn.

Gjev målreisingi seg på rek med straumen dit som desse drivkraftene fører, so gjeng den nynorske målreisingi til grunnar; - det skal koma nye målbrigde sidan i same leid som det frå 1938, veit me.

Nynorsken vert uppløyst innanfrå, um han gjeng fram utvertes ei stund til. Det vert ulogisk og urettkome å halda uppe ei serskild nynorsk målreising. For resultatet me driv imot, kann me nå likso godt med å taka utgangsstøde i norskdansk og pusla med noko «uppnorsking» der.

Sameleis kann det vera grunn til å sjå korleis Nikolaus Gjeisvik umdømde den ofentlege målblandingslina i 1938, i boki «Von og veg»:

Ein kann trygt segja at det norske folket kjem aldri fram til eit norsk mål på den tilnærmingslina som no er vald. Av dei linune det kunde vera tale um, er dette den låkaste. Det kann segjast utan all tvil og tviking. Og ho skapar ikkje målfred. Tvert um. Kvar gong ei ny «tilnærming» skal gjerast, er det ein stridbrand som vert utkasta i folket.

Men ho hev den fyremunen at det er her trenevane i båe mållæger hev lettast for å finna ei arbeidsmark som høver for dei. Difor kann ein kalla denne lina for trenevelina. Dei sjølve kallar henne den «samnorske» lina. Men det er eit namn som kann mistydast.

Medan offentlege makter programmatisk løyste upp det offentlege målet innanfrå, vart målet og måltanken i det ytre slegne attende vedvarande og regelfast, frå usiger til usiger, i uppnorskingssamanheng og i skule og styringsverk.

1959-målet

Me skal ikkje bruka tid og plass på å finsikta 1959-målet. Me tek med nokre hovuddrag. Didrik A. Seips ord um dilettantisme i 1938 høver minst like sterkt i 1959, og sumt av petimetersnurrepiperiet i 1959-målet I hev vorte umgjort seinare.

Serdanske ord: Utan mandatgrunnlag tok 1959-målet inn ein flokk serdanske ord, m.a. lege, ågerkar, spyd, gidda, dyd, hjørne, viss (hvis), verken, fyrelekken, unn-, ofl.

Veikte tviljodar: Dei norske tviljodane vart veikte. Hør, kjøra, trøst, trøtt vart atter jamstelte. Andre monoftongformer kom inn, m.a. dø, døv, nød, øre (øyra), flom, torn (taum). Skrivemåten løk vart tillaten I 1959 og jamstelt 29 år etterpå, i 1988, eit hende som eit visst slag målfolk trudde var ein siger for norsk mål. Ordet løk tyder på norsk bekk, eit ord og ei tyding som med offentleg hjelp truleg vert gløymt.

e-i: Sume bokmålsord med e som tidlegare hadde vore tillatne, vart no jamstelte, som ekorn, teppe, vett. Norskformer var ikorn, lippe, vit. Høvde det betre med bokmålet, gjekk rettskrivarane derimot andre vegen, frå e til i, med å tillata ordformer som gi, fikk, gikk, -lig.

e-æ: 1959-målet braut ned endå meir av det vesle som var att av systematikken etter Aasen i skrivemåte e eller æ. Saklege og vitskaplege grunnar vantar frå nynorskgreini i denne nemndi som skulde arbeida nett «på grunnlag av vitskapleg gransking», noko av di slike grunnar ikkje fanst, noko truleg av di dei fleste som var att i nemndi etter Kolsrud og Thorson drog eg ut, knapt brydde seg serleg um vitskapleg gransking. No vart m.a. bræda (knytt til brå), gjæta, sæter, spræk nedstøytte til klammerformer og dermed utestengde i det offentlege bruksmålet, medan gjæv og hæv fekk vera eineformer som tidlegare, alt av grunnar som i det minste ikkje set norskmålet i høgsætet.

Motsett veg - frå skrivemåte med e til æ - gjekk 1959-rettskrivarane for å få riva ned hovudregelen frå Ivar Aasen um e framfor r med grunnlag i gamal stutt e. Undantaki hjå Aasen var sers få - (fiske)vær, (jord)bær, ær (sårmerke) - men for å fylgja dansken braut ein no ned indre samanheng i målet med rd. hovudskrivemåte med & i ordet hær (ein) som er skyldt herja og hernad. Mykje merkande i skrift vart lærebokform med æ for tilvand og språkleg grunngjeven ei ord som serleg, sen, serskild.

y-ø: Her kom rettskrivarane med eit framlegg som hadde vaska seg. Alle vanskar skulde løysast med at nynorsk gjekk yver til ø i dei fleste ord målet hadde sams med bokmål, og der bokmål hadde tilvand skrivemåte med ø. Slikt sette desse målrøktarane på prent i eit framlegg som dei visstnok meinte både var vitskapleg grunnfesta og til vern for det norske målet. Av innlysande grunnar laut - og lyt - y-formene få vera tillatne former, i nokre høve jamstelte. Skriftmålet vart soleis i svingingi millom desse tvo vokalane méd endå meir regellaust og upprive enn tidlegare: bølgje (bylgja), følgje (fylgia), sørgje (syrgja) osb. osb. Endåtil i høve der bokmålsskrivande var åt å taka etter dei innarbeidde nynorske skrivemåtane med y, greidde dette offentlege nemndfleirtalet å skjemma ut - t.d. for ordi vyrda, vyrdnad, vyrdsla, stytta som no skulde påtvingast ø. Uskynleg er det kvifor ø-formene skulde inn i ord som gløtt, gløtta, sølv, sølje, løgn. Sistnemnde skriftord bryt med ei heil ordrekkja, ljuga/lyga, lyg, lygen ofl. Same ordet kunde få upptil tri skrivemåtar, som tunne-tynne-tønne der den tradisjonelle formi tunna berre var tillati og soleis utestengd or skulen.

o-u: Sumt av det som er sagt um u-ø kann segjast um o-u. Tilvande skrivemåtar med u fekk klammerstatus og vart dermed forbodne i det offentlege målet - fomla (fumla), somla (sumla), somme (sume), sommar (surnar) ofl.

I eitt tilfelle vart tilvandt u-skrivemåte i namnet jamstelt, men sidan hev statsmakter, fylkesmakter og jamvel heradsmakter syn for einrydeleg diskriminering av den upphavlege eineformi i nynorsk skriftmål; det gjeld ordet skute. Men i talemålet blømer skule like friskt som nokon gong.

I det heile skipla 1959-rettskrivarane mykje godt alt som fanst av innarbeidt nynorsk vokalverk. Når det høyde med bokmålet, skifte dei i nynorsk frå u til y (hovudform tynn for tunn), frå o til a (avund for ovund), frå o til ø (røde for rode), frå u til ø (tørr for turr og sønna for sunnan) osb. Derimot våga ikkje nemndi å røyva gamle norske stadnamn som Sunnmøre, Sunnfjord, Sunnhordland ofl., endå dette skulde vera den logiske fylgja. Men logikken vart aldri til synleg plage for denne nemndi.

Nernneforrn (infinitiv): her tok nemndi med rubb og stubb; a-infinitiv og e-infinitiv vart jamstelte, medan kløyvd infinitiv vart tillati klammerform (å fara, men å kaste). Det segjer seg sjølv at skule og styringsverk hev kjæla for nemneform på e som fell saman med den danske nemneformi i bokmål, medan den norskrøtte nemneformi på a hev vorte mykje utstøytt til liks med den kløyvde nemneformi som må reknast for ein avvikande sernorsk renning i surne luter av landet - her høver ordet dialektform. Den avstumpa refieksive nemneformi på -as (finnas), fekk vedvarande ha sin tillatne sideformstatus;. formi vart tillati sideform i 1917, men hev aldri vekt nokon stor jubel.

Skulemålsbøygningi av linne gjerningsord vart so upprivi som det nær sagt var råd å få det til. Nemndfleirtalet tyktest halda det for viktugt å riva grunnen under a-bøyningi, den mest sermerkte norske bøygningsmåten. Onnorleis er det vanskeleg å tolka den nye skrivebordsregelen um at tilvande a-verb med parallell e-verbsboygning, som tvila med parallell tvilte/tvilt, ved e-verbsbruk obligatorisk skulde draga -er etter seg i notid (tviler). Desse gjerningsordi er det mange av, dei kan teljast i hundradtal, og medan 1959-rettskrivarane var sers romslege med å opna for skrivemåtar og ordformer i nynorsk som bokmål hadde frå dansk, var dei snarare enn snare til å setja stengslor den andre vegen, mot norske sermerke. For um ei rad gjerningsord med fortidsendingar som tvila/tvilte nok finst rundt um i heile landet, stundom vaklande millom tvila og tvilte i same målforet, so er notidsendingi -ar slett ikkje knytt berre til a-bøygningi. Ei liberalisering som tok umsyn til denne røynlege talemålsstoda, vilde kanskje kjennast lettande for sume som lyt bruka det offentlege målet. Men ei liberalisering som samstundes set krav i strid med talemålet um ein petimeterkonsekvens i eit reint målteknokratisk uppkonstruert serhøve innanfor eit konsekvenslaust regelverk, kann berre verta til amp og moda. Folk hev heller ikkje brytt seg serleg um dette påfunnet, ikkje eingong dei som skulde vera nøydde til det.

Gjerningsord av døma-rekkja fekk i fortid sideform på -te, dømte for dømde. Samstundes vart slike gjerningsord med einfeld m i roti nedstøytte til klammerform (døma), medan bokmålsformi med tvifeld mm i infinitiv vart hovudform (dømma). Denne yvergangen til tvifeld mm drog eit utal ord og skrivevariantar med seg, både namnord (dom(m)ar, rom(m)et), gjerningsord (dom(m)a, rom(m)a og eigenskapsord (framand/fremmend). I ei lista frå rettskrivningsnemndi 1959 er kring 40 slike ord uppførde.

Liknande uppløysing av innarbeidde reglar var prøvd tidlegare for andre konsonantar enn berre m, og uppløysingi vart førd lenger i 1959 - dan(n)a, gis(s)en, glis(s)en, krot(t)er osb. Men regelfast kunde ikkje nemndfleirtalet i 1959 vera i dette høvet heller, innlysande nok. Medan til dømes døma vart klammerform, laut nemndfleirtalet godkjenna søma til jamstelt parallellform. Kanskje hadde dei ein mistanke um at noko anna vilde vera usømeleg.

Eit anna luftsprang i 1959 var at linne gjerningsord med stomnutgang på -l og -r, som tola og føra, i motstrid med Aasen, skriftvanar og sers mange gode målføre, no skulde ha obligatorisk -te i fortid (tolte, førte). Denne uppkonstruerte uregelen, sett i verk av eit nemndfleirtal som hev vunne seg herostratisk frægd, vart langt um lenge for grov jamvel for dei seinare so samrorande nynorskfleirtalet i Språkrådet. Vedtaket vart avskipa i 1987. Ja, fyrst i 1987, etter at ein heil ættled målskrivande hadde vorte påtvinga denne dårskapen i den offentlege skulen!

Det avskipande språkrådsvedtaket i 1987 hadde ålmenn karakter for r-ord, her vart fortidsformene -de og -te jamstelte (førde/førte, lærde/lærte). Den ålmenne karakteren vanta for l-ord, her fekk berre tola jamstelt fortidsform tolde/tolte. Rett nok stend -de veikare i l-ord enn i r-ord, men fortidsformi er mykje skiftande i landet, og i minsto kvilde plar fylgja tolde,

Skriftformene med -j etter g og k vart nedminka i 1959, og langt på veg hev det her vorte ei utsnøyding av eit norsk målmerke. Sameleis heldt mishøvet frå 1938 fram med fastlæste regelbrot som tenkja-tenking, bryggja-brygging, tekkja-tekking, sløkkja-sløkking osb. Skal dette halda fram ubøtt, vil det venteleg tyna den j-merkte norske segjemåten, m.a. sidan det ikkje vert råd å sjå uttaleskilnad på ord som flekkjing og flekking, rekkjing og rekking. Dette peikar Kolsrud og Thorson på i 1959, og tilskeivingi etterpå syner meir enn tydeleg at dei såg rett.

Sume einstaka sermerkte norske ord som ikkje alt var utkasta (som skirtorsdag og fleirtalsordet næter), vart I 1959 nedstoytte til klammerord - nôt/neter, skirseld ålmenn o.fl.

Mål og vanmæle 7 Tilhøvi 1938-1945

2013-03-29T17:26:03Z

Jackson Crawford: Retta det eg kunde, og freista gjera sida betre leseleg.

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av sette sjuande (mv48.tiff - mv51.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.
VII Tilhøvi 1938-1945
Krig og hersetjing
No etterpå må det sannast at målbrigdet i 1938 i seg sjølv var provoserande, og makthavarane sette det i verk på ein provoserande måte, einsynt og firkanta, yver hovudet på folk, i strid med fleirtalssynet i målsamskipnadene, i strid med fleirtalet av medvitne målfolk elles, i strid med den målsakkunna som då var. Dei som dreiv fram 1938-umboti prøvde sigla under ein demokratisk dekkfarge som dei på hin kanten rekna for falsk eller i beste fall mistydd. Med demokratisk meinte målreformistane fyrst og fremst at det umbrigda skriftmålet skulde liggja nærare talemålet til ein større part av folket enn tidlegare. Dette var no slett ikkje alltid tilfelle, og i reknestykket var dessutan utegløymt visse grunnleggjande serkjenne på - og skilnader millom - talemål og skriftmål. Til Ijodnær attgjeving av talemålet trongst fonetiske teikn, og eit slikt fonetisk skriftmål vilde for det fyrste ikkje vera brukande, og for det andre vilde det slett ikkje dekkja noko fleirtalstalemål.

Ein annan ting som låg i grunnmuren under 1938-brigdet, var at når dei no med makt vilde tvinga i hop til eitt mål dei tvo skriftmål som fanst og som kvar for seg hadde ein viss indre valfridom for nynorsk med ABC-parallellar på i-mål og a-mål - når dei vilde tvinga i hop med makt til eitt dette målmangfeldet, kunde det ferdige kunstmålet aldri skriftdekkja so vel og so mykje av det røynlege talemålsmangfeldet i folket som tvo skriftmål hadde dekt.

Hovudsiktemålet for målrevisjonistane var, dømt frå vår sida, å brytja nynorsken yver til bokmål. Påropa dei seg folkemålsformer i målbrigdesamanheng, var det tale urn å skifta ut sume folkemålsformer med andre, då slik at dei utvalde formene låg nærare bokmål. Dei utstøytte norske folkemålsformene var i hovudsak formene til den luten av folket som hadde teke nynorsken i bruk i skulen. Formi hev notid av ha(va) - var talemålsform i ein stor part av det nynorske målvaldet, og er det enno; ho vart forbodi. Det same vart millom, gjenom, yver, burt, so osb.

Det demokratiske innhaldet i 1938-brigdet - det same som stundom vert kalla det sosiale grunnlaget - var soleis, som me vonleg hev sétt, mykje godt ein frasebundel. Med tidi vart dette tydeleg for fleire og fleire, men eit påskot trongst for målreformistane, kor tafsut det so var. Men det ligg ikkje i dette at dei ikkje skulde vera i god tru.

Den formelle sida av målbrigdet vil eg kalla det stikk motsette av demokratisk. Det som røynleg hende kring 1938 var eit maktpolitisk spel med skriftmålet. Sagt reinska for pynt og umskrivingar, so handplukka rådande politikarar den vesle nemndi som skulde skipla tvo skriftmål og laga eitt nytt. Um lag soleis fall ordi ope frå målreforrnistisk hald, jamvel i Stortinget.

Medvitne målfolk hev alltid rekna målreisingi for demokratisk og nasjonal; i dette siste ligg at målreisingi er knytt til den norske soga og heile det norske folket. Indrebø sa på umfrarntårsmøtet i Noregs Mållag 13. februar 1938: «I eit demokratisk folk skal fyrst og fremst fridomen råda i kulturelle og åndelege saker. Retten for alle meiningsflokkar til å koma reideleg til ords. Kulturelt diktatur er aldri ideelt demokrati, um det kjem aldri so mykje i fleirtalet sitt namn.» Det fleirtalet Indrebo tenkte på, var samansett av bokmålsfolk pluss nokre målmenn, imot fleirtalet av målmannsflokken i landet. Dei dikterte kor nynorsken skulde vera. (Attgjeve etter Fram daa, Frendar, 1957.)

Målbrigdet vart godkjent i kongeleg resolusjon den 7. januar 1938. I upplæringi kom ikkje rettskrivingi nemnande i bruk fyrr skuleåret etterpå. Harmen varde ved mot det mange rekna for eit yvergrep. Skulestyret i Oslo gjorde vedtak um at Oslo-skulen skulde halda seg til dei norskaste bokmålsformene, dei tillatne sideformene. Men når målfolk vilde ha lærebøker på dei norskaste nynorskformene, dei tradisjonelle klammerformene, so fekk dei nei. 1938-rettskrivingi var enno på innføringssteget då krigen kom. Landet vart hersett frå våren 1940, og målordskiftet kom mykje i bakgrunnen.

1941 -rettskrivingi

Det tysk-kontrollerte NS-riksstyret stod bak ei revidert rettskriving i 1941. Ved den tidi stod Gulbrand Lunde for det departementet som då vart kalla Kultur og Folkeopplysningsdepartementet. Rettskrivingi 1941 skar ned på sideformer og gjekk stort sétt i tradisjonell leid for båe mål. I nynorsk vart i-mål og a-mål jamstelt, og former som um og upp vart jamstelte. Endå bokmålet vart noko uppdanska, fekk det ein viss norsk dåm med di nokre norske ordformer med stor bruksfrekvens vart eineformer, som hogg, dogg, heim, fram, etter; farge, torg, bru, snø, no.

1941-rettskrivingi vart nytta i pressa og bøker, og rettskrivingsreglar og ordlistor vart sende til skulane. Synleg motvilje mot rettskrivingi kom knapt fram, noko, truleg, av di NS-makthavarane ikkje vilde ha målordskifte, noko av di misnøgjet med 1938-målbrigdet nok framleis var levande. NS-propagandaen kunde vinna lettkjøpte poeng med utfall mot «det Kohtske knot», men på målsida vara ein seg vel for å gå i nokor fella; målsamskipnadsene vart nedlagde eller gjekk under jordi for å halda NS ute. Millom lærarane var det sterk motvilje og mistru til alt som kom frå NS-styremaktene, og kor mykje 1941-rettskriviingi kom i bruk i upplæringi, skilde seg truleg frå skule til skule. Gulbrand Lunde drukna i Romsdalen i 1942, og NS-spissane fekk med kvart anna å tenkja på enn skule og skulemål.

Når sume hev kalla 1941-rettskrivingi for ei nazirettskriving, er det i grunnen misvisande. Politikk klabbar ikkje til skrivemåtar, ikkje eingong NS-politikk. Alt i alt var 1941-rettskrivingi knapt ring. Tvert urn. Det kunde under andre umstende ha vore ei brukande og tenleg rettskriving. Som det no var, so måtte 1941-rettskrivingi reknast for eit nazipålegg som dermed alt fyreåt var utskjemt. Etter krigen vart rettskrivingi stilitegjande burtlagd.

Stoda for nynorsk

Då der kom skulemålsbrigde i 1901, 1907 og 1917, kom det til stor framgang for norsk skriftmål i skulen. Målfolk kunde agirera med at del som fyrst tok nynorsk i bruk, dei hadde gjort eit målval ein gong for alle. Bokmålet laut tøygja seg etter norsk; i det målet, bokmålet, laut det jamt og samt verta nye rettskrivingsskifte; umboti i 1907 galdt berre bokmål, som me veit. Nynorsken var derimot norsk. Dette skriftmålet skulde stå fast. Her var folk trygge. Ja, folk skyna både bakgrunnen og logikken; synsmåtane til målfolket var yvertydande for mange, dei. Agitasjonen bar frukt - so lenge han var sann.

Fyre 1938 var det målfolk som bruka same ordleggjingar som med full rett var bruka i 1907 og med stor rett i 1917. Men i 1938 vart slik agitasjon, medvite eller umedvite, nærast falskspel. Det var ikkje trygt lenger å gå yver til nynorsk, slik Gustav Indrebø sa det på det ofte nemnde landsmøtet i Noregs Mållag den 13. februar 1938. Sanningstru som Indrebo var, undra det han at «ein klok mann professor Liestøl» kunde freista med den gamle agitasjonsmåten offentleg um at den som valde nynorsk, var heime med det same, «og heime for alle tider».

Det var framgang for nynorsk i skulekrinsane kring 1938. For siste gong etter eit rettskrivingsbrigde, skulde det syna seg. I 1959 rausa det jamt andre vegen, utan at målbrigdet gav seg statistiske utslag i skulemålsmiséren i det heile. Urett, misvisande og villeiande agitasjon hemner seg oftast til slutt.

På årsmøtet i Noregs Mållag i Gol i 1937 var det høgflygande samnorskfolk, tydeleg løyste frå jordflata og røyndomen, som tala um ein komande framgang på 2000 krinsar. Året etter kom Gustav Indrebø inn på same emnet, og han venta at det vart eit blaff.

Kven fekk rett? Indrebo eller målreformistane?

Ja, den røynlege framgangen for nynorske skulekrinsar var 821 krinsar, sers hogt rekna, for heile tidbolken 1935-1945. Framgangen var med andre ord mykje under halvparten av det målreformistane tenkte seg, og når me no etterpå veit um skredet som tok til å losna alt i 1945/1946, er det ikkje anna ord enn nett blaff som høver. Målblandarane på den norske sida vann sin einaste siger ute i folket kring 1938, og det var ein pyrhossiger.

Norsk skriftmål (nynorsk) i skulen 1930-1945 i prosent:

1930 19.5%
1935 19,9%
1938 22,0%
1939 29,5%
1940 31,5%

1941 31,9%
1942 33,2%
1943 33,6%
1944 34,1%
1945 33,2%

Nynorsk skulemål hadde ein markant framgang i krigstidi, med det statistiske høgdepunktet ved slutten av krigen. Skulemålsprosenten 1944/1945 var, som statistikken syner, 34,1%, det høgaste som i det heile nokosinne er talfest for nynorsk i folkeskulen. Det nynorske krinstalet i 1945 var på 2.980 skulekrinsar. Me kann undrast på kvifor målframgangen varde ved gjenom krigstidi, men noko fullvisst svar hev ingen. Likevel er det ikkje urimeleg å tenkja seg at del sterke nasjonale og patriotiske straumdrag i folket kunde spela inn. I «Striden for nynorsk bruksmål» av Olaf Almenningen og Åsmund Lien er det påymta at statistikken frå krigstidi er noko mangelfull og at dette kann ha ført til for høg nynorskprosent. Til dette er å segja at all statistikk er påhefta tenkjelege lyte, og ingenting er nemnt som skulde tyda på at tenkt misvising trong føra til for hog nynorskprosent; misvisingi kunde like gjerne gå andre vegen. Me må her som elles lesa or statistikken det som faktisk stend der. Og ser me heile statistikken i samanheng, er det reint ingenting som tyder på at nett talet for 1944 skulde vera rangt. Sjå skulemålsstatistikken bak i denne boki.

Me tek med eit lite døme frå Nord-Noreg som kanskje fortel litt um kva ans folk ålment hadde for det norske nasjonalmålet i krigstidi og den nære etterkrigstidi. Då det nynorske ungdomsbladet Midnattsol vart uppatt-teke i 1946 i Bostad i Vesterålen med Marius Evjeberg til bladstyrar, hadde bladet eit upplagstal på 8000 etter upplysningar i Norsk Allkunnebok. Og Evjeberg dreiv samstundes mange år frametter med nynorsk bokutgjeving i Nord-Noreg i etter måten stor stil.

Det er ikkje rettkome å taka 1938-målet til eintydeleg grunnlag for målframgangen i krigstidi. Den nynorsken folk såg på prent var 1941-rettskrivingi. Skal nokor rettskriving fyrst rilskrivast grunn for framgangen - for min part trur eg ikkje ei slik tilskriving er rimeleg - lyt ein halda seg til den rettskriving som røynleg galdt, og som vart innførd so stillsamt at knapt mange merka det.

NS-makthavarane var elles sanneleg ikkje til framhjelp for norsk mål. Tvert imot. Viktuge målblad stogga tidleg under framandstyret av di dei ikkje vilde gå på akkord med dei som no hadde makti, ma. Gula Tidend. I den målblanda pressa som fanst att, fløymde bokmålet yver alle demningar. I målbruken til dei offentlege maktene var bokmålet framimot einerådande, ofte eit mykje tyskskjemt bokmål, serleg um det hadde vore innum det tyske maktapparatet. Men etter krigen gjorde riksmaktene lite og ingenting for å kvitta seg med målvanane frå det slegne framandveldet.

I krigstidi leid målreisingskreftene tunge tap av eit anna slag då Gustav Indrebo og Lars Eskeland fall burt, båe i 1942. Ludvigjerdal var i tukthuset i Fuhlsbuttel i Hamburg då han fekk syrgjemeldingi seinhausten 1942 av ein ny norsk medfange. Jerdal fortel um det i minnestykket urn Hallvard Framnes i soga til Vestlandske Mållag; det var ein tung bodskap. Målprofessor i rettslæra, Nikolaus Gjelsvik, som ruska so upp i rettsmålet at det enno er godt synleg, noko av ein Ivar Aasen for norsk rettsmal, han fall burr alt fyre krigen, i 1938, 72 år gamal. Gustav Indrebø vart 52 år gamal, Lars Eskeland var 75 år då han døydde.

Mål og vanmæle 6 Målstriden løyst denne ættleden

2013-03-27T00:47:28Z

Jackson Crawford: Eg hev retta det eg kunde i desse sidone og freista gjera deim betre leselege.

VI Målstriden løyst denne ættleden pedagogikk, partipolitikk og målteknokrati

Dei kreftene som tykte at skriftmåli I 1917 hadde gjort for lite av si atsemjing til kvarandre - det vil segja at det hadde vorte for lite målblanding- desse kreftene heldt utetter i millomkrigstidi fram med ein ideologisk agitasjon som stundom kunde vera både stikkande, støytande og ikkje lite personleg. Samstundes la dei minor under det skriftgrunnlaget som kom i 1917. I dette siste hadde dei stundom fleirtalet av målfolket med seg, rett nok på ulikt grunnlag; sume ynskte å få burt dei mest grinande sideformene.

Dei nednorskingskreftene som me her talar um, målreformistane, fekk, noko grovmoska sagt, tilsig frå skulefolk i den høgre skulen, partipolitikarar, byråkratar og det me fær kalla målteknokratar. Denne sameiningi av partipolitikk, pedagogikk, byråkrati og språkteknokrati skulde land og folk verta vél kjende med seinare. Mor Noreg fekk seg istappa den trui, venteleg einsleg millom verdsens land, at eit lite fåment og offentleg utpeika mannskap serleg av filologar kunde kallast til å laga eit nytt skriftmål, um ikkje kvart år, so ikkje langt ifrå. Kjernen i denne trui, ikkje å segja merkelege grilla, måtte vera at filologar skulde vera fagfolk på mållaging. Dette er, som filologar flest visseleg veit, ei mistyding. Utvilsleg finst det filologar som er store målskaparar, men målskapingsevnor er ingi naturgjevi fylgd av innpugga kunnskap i lingvistikk. Skriftmålsreisarar er i det store og heile mykje sjeldsynte fuglar, og ingen skriftmålsreisar i vår nære grannekrins hev vore fagfilolog - ikkje Ivar Aasen, ikkje Martin Luther, ikkje Michael Agricola, ikkje Bende Bendsen, ikkje V. U. Hammershaimb. Dermed er ingenting gale sagt um filologien.

Atter hev me kome utanum fylgd og tidfylgd. Maktkreftene i millomkrigstidi var, som alle veit og slik me hev vore inne på, dei som med eigen ordbruk kalla seg talemålsfolk, folkemålsfolk, sosiale målfolk, samnorskfolk osb. Namnelappen på flaska fortel lite um innhaldet. Slett ikkje ordet samnorsk er eintydeieg, same um den eine flokken, målreformistane, til sjuande og sist greidde å lurva ordet so til at det i synleg framtid knapt vert brukande i nokon samanheng.

På den norskdanske sida er dei mest namnspurde forfedrane til samnorskideologien slike folk som Knud Knudsen, Moltke Moe og Didrik Arup Seip. På den nynorske sida er Halvdan Koht den mest ruvande, med versonen Sigmund Skard og Alf Hellevik til arvtakarar. Medan Seip synte teikn til ettertanke og kursjusteringsvilje då frukti av samnorskstrevet tok til å mognast, hev ikkje det same vorte sagt av nokon på hin kanten. Det skal endå segjast at dei alle visseleg hev vore velmeinande nok.

Ett mål i Norge - Målstriden avgjort denne generasjonen? skreiv Didrid A. Seip i 1917. Seinare kom andre med nærskylde tankar - på målsida. I 1920 skreiv Koht etter uppmoding frå Centralkomiteen i Arbeidarpartiet eit hefte um målrørsla og arbeidarrørsla, Arbeidarreising og målspørsmål. Dansk var yverklassemålet i Noreg; striden for det norske folkemålet høyrde med til klassereisingi, skreiv Koht. Han vilde sameina dei nasjonale og sosiale drivkreftene: «Aller mest var det om å gjera å få Arbeidarpartiet for målreisinga. Eg torer vel seia at arbeidet mitt for dette sette merke etter seg i heile tenkemåten innanfor Arbeidarpartiet, så det ikkje lenger berre støyrte frå seg den borgarlege nasjonalismen, men sjølv eigna til seg dei nasjonale tankane», skreiv Koht i 1951 (artgjeve etter Einar Haugen).

Hans Vogt, seinare professor i romanske mål og universitetsrektor, skreiv eit hefte i 1932, Målstrid og klassekamp, der han synte til Stalin og rosa bolsjevikane sitt arbeid for nasjonalmåli i det stalinistiske Sovjetsamveldet. Det skal heller ikkje løynast at Koht såg tvilsame luftspeglingar av godsidone i det stalinistiske riket. Ja, ja. Som me veit kom både ein og hin seinare til andre resultat. Men det fær leggjast til at i vårt store austlege granneland fekk dei mange nasjonalmåli i alle høve i namnet friare og betre tilhøve under Stalin enn dei hadde under tsaren. I heftet Arbeidarreising og målreising av Harald Kolltveit og Olav Rytter (3. uppl. Oslo 1939) lyder dei manande sluttordi: Målstriden kyst denne ættleden. Fram til eitt norsk mål!

Sermerkjande for dei kreftene som me her hev kalla målreformistane, er det at dei per definisjon rekna seg for radikale, progressive, framstegvenlege og meir slikt. Synsmåtane deira var gjerne, umedvite eller meir og mindre medvite, ispedde nokre dropar av eit slag marxisme, i vinden den gongen, ei avart av historiskmaterialistisk filosofi som meinte seg ha uppdaga ein flik av dei ævelege sanningar um verdsens upphav og endemål, og som soleis i si blygsemd gjorde krav på å kunna uttyda alle tenkjelege og utenkjelege løyndomar ved tungemålet. Målet var ein sosial reiskap, sa dei. Og dermed var alt sagt. Trudde dei. Med tidi fekk dette ei litt onnor form. Målet er eit kommunikasjonsmiddei, var slagordet. Lenge. Eit slagord som ikkje var beint usant, men som i beste fall berre drog fram ein tått av sanningi um målet, slik talemåtar um klassegrunnlaget for målstriden berre drog fram ein rått av det samla grunnlaget for målstriden. Det kunde vera freistande å gå dei nemnde slagordi nøgnare etter både i saumane og i djupni, men me let det vera her. Slagordi var flate, men knapt flatare enn sumt som vart frambore frå hin kanten, riksmålskanten, som osa av sosialt ovmod og språkleg snobbeskap av plattaste slag då, og kanskje endå sterkare i etterkrigstidi. Folkemålsgjørme, grautmål, fjøsmål var karakteristikkar på sjølve målet frå slike eleverte krinsar, som samstundes i like urbane og høgt eleverte ordeiag gjorde narr av dei gruppone som bruka målet, av di dei t.d. var fødde under ein skinnfeld med a i enden. Gruppehets, gruppemobbing og språkleg sjikanering er ord som ligg nær å bruka um dette.

Det sosiale tilsvaret frå dei som vart krossfararar for samnorsk, var i røyndi både skynleg og naturleg. Ja, for målrørsla var det framimot eit livsvilkår å gjeva eit klårt sosialt tilsvar. Men dette var ikkje nytt; slik hadde det alltid vore; alt frå ungdomen av hadde det gjort Aasen vondt når «velklædt Uvidenhed» krenkte og gjorde narr av det norske folkemålet. Med tidi vart det lagnadstungt, skulde det syna seg, at dei samnorsktruande i si sosiale grunngjeving um ikkje avnekta, so mismætte og usynleggjorde det nasjonale draget i målstriden. Det vart noko nær brot på hovisk framferd, for sume, å leggja hovudvekti på det som i alle høve var minst halve krafti i målstrevet, truleg mykje meir enn halve krafti - den historiske samanhengen og uppreisingi av det norske nasjonalmålet. På reint sosialt grunnlag kunde og kann den norske målreisingi knapt verta anna enn ei målførereising (dialektreising), med dei avgrensa siktemål som ei målførereising lyt ha. Dei som derimot kjendest ved det nasjonale underlaget for norsk målreising, godtok samstundes dei sosiale drivkreftene. For dei var det tale um tvo sidor av same sak.

Dette fær vera nok her, med spreidde tankar um drivkrefter og ordbruk i ein tilkvesst målstrid. Tankar som ligg i utkanten av emnet vårt, og som venteleg er so usystematisk framsette at dei ikkje syner rettvise til nokon kant. Men det svarar seg å hugsa at heile målstriden norsk mot dansk, folk mot herrevelde - er eit naturleg utslag av den lange norske soga. Når det hev vorte sagt at målstrevet hev sitt grunnlag i bondereisingi på 1800-talet, so kann me nok tyggja tja og ja til dette. Men bondereisingi på 1800-talet gjev knapt serleg levande framkraft kring år 2000, og det spørst um ikkje sume heller vil segja at målreisingi hev sin fyresetnad i den nasjonale frigjeringi i 1814. Bondereisingar hev det vore i mange land, men dei hev ikkje allstad løyst ut nasjonal målstrid.

Kor som er, dei som tala mest um det sosiale grunnlaget for målstriden, fekk etter kvart meir og meir kolsvidartru på at riksmaktene gjenom ei handfull utplukka rettskrivarar skulde få råda og rikja med skriftmålet nærast etter eige godtykkje. Til yverstelt siktemål hadde dei målblanding. Det var slett ikkje folket som fekk slik språkleg allmakt. Dei utvalde hev kome frå dei velståande lagi som rett nok i vårt hundradår hev fenge aukande tilsig frå arbeidarkrinsar og bondestand, men utan at dette tilsiget alltid hev synt slik att i målvegen som ventande kanskje kunde vera. Dei tok ikkje alltid målet med seg. Det er atter verdt å koma i hug Ivar Aasen som med utruleg framsyn sa nei både til ei formell embetsutdaning og til å skilja seg frå det samfunnslaget han kom ifrå. Klassesvikar var eit ord som kom noko i bruk ut på 1900-talet, men det ordet med fekk stundom ein partipolitisk vridnad som til tider mykje godt gjorde ordet til ei flagrande og innhaldslaus tomagne, løyst frå royndomenn. Aasen såg kvar det kunde enda.

Arbeidarpartiet hev vore nemnt, men det tyder slett ikkje at det partiet hadde eineandsvar for den målpolitikken som sistpå ikkje berre vart prøvd, men førd til sin beiske slutt, samnorskpolitikken. Millompartii studde stort sétt same politikken som Arbeidarpartiet, men med avvikande røyster båe stader. Høgre gjekk oftast imot, stundom med ei avvikande røyst, men det er vanskeleg å ettervisa at umsynet til norsk mål vog avgjerande tungt.

Dei som vilde halda det norske skriftmålet nokolunde i same faret som det til no hadde fylgt i heller stor fridom, var i yverveldande fleirtal både i målrørsla og millom nynorske målvitskapsfolk. Dei bygde på det tankeunderlaget - den ideologien - som målstrevet i røyndi alltid hadde bygt på, endåtil Fjørtoft - ei nasjonal målreising på folkeleg grunn. Eller som Gustav Indrebø skreiv det i Idé-grunnlaget for målreisingi (1934):

«Kva er då den berande djupast aktive idéen i målreisingi? Det er den nasjonale reisings- og sjølvhevdingstanken. Og truskapstanken. Det er ein ting me ikkje kan få med norskdansken, men berre kan få gjenom nynorsken: Det er eit norsk mål. Der er nynorsken eit uettergjevande, naudsynlegt vilkår.»

Dei såg fårane som nærma seg, og difor skipa dei, nokre, Norsk Måldyrkingslag i 1928, eit norsk akademi til motvekt mot dei kreftene som skulde verta eit verre trugsmål mot norsk mål enn riksmålsstrevet hadde vore. Måldyrkingslagsmennene som sette namni sine underskriftet «Skal me reisa det norske målet... » I 1936, var Lars Eskeland, Severin Eskeland, Nikolaus Gjelsvik, Anders Hovden og Inge Krokan. Ein kjend målvitskapsmann på same sida var Sigurd Kolsrud attåt Gustav Indrebo.

«Genialt klårsyn»

Det er fortalt lenger framme at i åri nærast etter 1917 gjekk 440 nye skulekrinsar yver til å bruka norsk skriftmål. Fyrst frå 1930 finst skulemålsstatistikk, og i 1930 hadde 19,5% av folkeskuleelevane dette skriftmålet i skulen. I 1935 var målprosenten 19,9%. I 1938 22%. Framgangen i millomkrigsåri var soleis ikkje serleg sterk, men jamn etter statistikken kom.

I 1929 fekk skriftmåli nye offisielle namn - nynorsk og bokmål. Tidlegare var det ikkje uvanleg å bruka namni landsmål og riksmål. Det fortel litt um målskynet den gongen at i Stortinget vart dei nye namni vedtekne i sterk tevling med norsk og norskdansk.

Korleis var tilhovet i norskmålskrinsane millom i-mål og a-mål?

Samla yversyn for heile landet er ikkje tilgjengeleg, men det ligg lyre yversyn for Bjørgvin bispedøme for 1929 (Vaagland 1982). Mest heile Hordaland hadde i-mål: 48 herad i-mål, 2 herad a-mål, 2 herad hadde nokre krinsar med i-mål og nokre krinsar med a-mål.

Storparten av Sogn og Fjordane hadde i-mål: 27 herad i-mål, 6 herad a-mål, 4 herad hadde nokre krinsar med i-mål, nokre med a-mål.

Ein stor part av Sunnmøre hadde i-mål: 8 herad i-mål, 12 herad amål, 4 herad hadde nokre krinsar med i-mål, nokre med a-mål.

Stoda i dei andre landslutane kann me berre gissa oss til. Men det er rimeleg å rekna med at i-målet stod sterkt i målbygdene i Rogaland, Agder-fylki, Telemark og Oppland.

Me ser soleis at i-målet heldt seg sers godt imot eit aukande press frå sume skulefolk i den høgre skulen, truleg heller fåtalde, og frå eit pågåande mindretal millom mållagsfolket. I pressa var det sume av desse som gjorde det til ei livsuppgåva å stikka etter i-mål og i -målsfolk, ei gjerd som på den kanten skulde reknast til god folkeskikk i lange tider, visst nok av umsut for sams sak. «Me held ikkje ut dette gnaget lenger,» sa Gustav Indrebø på umframtårsmotet i Noregs Mållag i 1938, og han kom nærare inn på spursmålet: «Tenk um me no eingong kunde gå fram jamsides i god fred, i målsmenn og a-målsmenn. Og unna kvarandre framgangen me kann få, kvar på vår kant. Ja, meir enn det: Gledast for framgangen åt kvarandre! Eg tenkjer det då skulde lata seg gjera å finna måtar for samlivet millom i-mål og a-mål! Det er ikkje den ting i og for seg at der er tvo former, med i og a, som valdar vanskar. Det er utolsemdi millom målfolket, den ymsesiduge irritasjonen som dei driv og el upp, han valdar vanskane. Eg sagde det her for tvo år sidan, eg vil få lov å segja det i dag, for eg hev arbeidt for det heile tidi: Me skal tola kvarandre!»

Til døme på stikkingi og det gnaget som Indrebo talar um, nemner me ei melding som Kåre Fostervoll hadde i Arbeiderbladet 16. februar 1932 um artikkelsamlingi Nynorsk og bokmål av Gustav Indrebo. Um provføringi til Indrebo helter det i artikkelen at ho var lærd og lang, men utan interesse. Indrebø synte i røyndi - som andre hev synt - at imål fanst att i ord som skåla, sak, saga i mange norske målføre. J-en kjem fram i dativ, skålinje, sakjine, sagjine, og i bundi form etter g og k, sakja (sakje), sagja (sagje). Etter Fostervoll smaka dette «so mykje av filologisk ordkløyving, at vanlege folk rekna det for tullsnakk.»

Kåre Fostervoll var filolog og skyna meir enn han let med. Han freista vinna billege poeng med usakleg skriving mot betre vitande. Mot villeidande skriving som lettvint ynskjer å dylja sanningi eller gjera sanningi til lått, nyttar det lite å leggja fram saklege grunnar. Ein annan riddar for same sak synte seg i bladet Den l7de Mai t.d. i ein artikkel um Olav Dunn, skriven av Arne Falk:

«Med genialt klårsyn har han (Duun) vist vegen vi har å gå, og på den vegen blir det vi ein dag vinn fram. Det blir ein 7. junidag som kjem tilå samle heile folket - undanteke nokre få som heller vilde havt ein i eller eit ben eller ein sten.»

Denne «stikkingi etter arbeidsbrør», som Indrebø sa, vara til langt upp i etterkrigstidi. No er det ikkje meiningi her å segja noko gale um Olav Duun eller målet hans; Duun var ein stor diktar og ein stor stilist som skreiv på sitt trøndske målgrunnlag. Det er heller ikkje meiningi å segja serleg gale um Kåre Fostervoll og Arne Falk og deira ferd; i den munbokskrivaren kjenner noko til dei, var dei å rekna for gjæve folk.

Men Arne Falks «geniale klårsyn» kann det vera rimeleg grunn til å tenkja litt på, serleg sidan dette «klårsynet» vart leidestjerna for den «utviklingi» som skulde samla heile folket i målvegen. Med «utvikling» er her meint den tvangsumforming av skriftmålet som riksmaktene sette i verk og som Falk trudde skulde føra til ein so jubelrik 7. junidag.

Gustav Indrebø, Nikolaus Gjeisvik, Sigurd Kolsrud og andre analyserte stoda på onnor vis. Dei spådde det motsette; dei varsla på fyrehand kva som måtte koma. Og som me longe veit, gjekk deira spådom i uppfylling; deira analyse var rett, og den lova 7. junidagen kom aldri. So kann me spyrja kven som hadde ein slump av det Falk kalla «genialt klårsyn».

Den departementale rettskrivingsnemndi

Det er tidlegare påymta at sume krinsar i skulen var med på å klekkja ut tankane um ei ny rettskriving i millomkrigstidi. Me strekar under tume krinsar. Frå lærarstemna på Austlandet kom det I 1928 ei utsegn som ynskte ny rettskriving i båe måli, med meir rom for austlandsformer.

Ei slik utsegn kann synast rimeleg nok, serskilt for seg, og ho er berre ein drope. Men slike utsegner er gjerne fyrehandstinga av einkvan, eller dei er brikkor i eit spel. Vert dropane mange nok, vert dei til eit fløde som strøymer sine eigne vegar, ubundne av upphavsmennene. Hendingane kann koma til å fylgja sin eigen innebygde logikk. Austlandsformer kann verta tolka til bokmålsformer.

I 1933 vedtok Stortinget at sidemålsstilen til artium kunde vera av lett resonnerande slag, noko som fyresette større krav enn tidlegare til målkunnskap. I tilrådingi frå kyrkjekomiteen sa fleirtalet at strengare målkrav kunde rydja veg for eit sams skriftmål i Noreg, og dei bad departementet peika ut ei fåment departemental nemnd som skulde sjå på rettskrivingi. Dei som stod bak var Lars Moen (A), Olav Steinnes (A), Thy. Svendsen (B). Tanken var at dei tvo skriftmåli for skule og styringsverk skulde tilnærmast og dei tillatne sideformene skjerast ned.

Framlegget vart vraka i valåret 1933. Arbeidarpartiet vann ein stor valsiger, og året etter la kyrkje- og skuleriksråden Knut Liestøl (V) fram proposisjon um rettskrivingsnemnd. Nemnd; skulde ha dette hovudmantatet:

1. Tilnærming på norsk folkemåls grunn millom dei tvo måli i rettskriving, ordformer og bøyningsformer.

2. Ei avgrensing av den store mengdi dobbelformer (obligatoriske - valfrie) som no finst i båe mål.

Mandatet vart nøgnare utdjupa:

Tilnærmingi millom dei tvo måli bør, sovidt råd er, skje i samband med avgrensingi av valfridomen. Ordformer og bøygningsendingar som hev eit breidt folkemålsgrunnlag (fleirtalsformer) vert gjenomforde som dei einaste i båe måli so langt dei høver med vedkomande måls indre samanheng og struktur, og der tradisjonelle umsyn ikkje legg altfor store hindringar i vegen.

Den departementale rettskrivingsnemndi hadde desse med: Professor Ragnvald Iversen (formann), lektor og politikar Gustav Natvig Pedersen, forfattaren Johan Bojer, professor Halvdan Koht (historikar), folkehøgskulestyrar Martin Birkeland, dosent (seinare professor) Arne Bergsgård. Dei tri sistnemnde skulde vera talsmenn for nynorsk.

Dei fremste innan den norske målsakkunna den gongen, Gustav Indrebø og Sigurd Kolsrud, var medvite haldne utanfor nemndi. Seinare hev det vorte sagt at dei sjølve ikkje vilde vera med, men det er utan grunnlag. Gustav Indrebø vilde venta med å seg ja noko til han vart spurd. Men spurd vart han aldri. Kolsrud hadde rett nok ingen hug til å vera med, men han vilde heller ikkje draga seg undan og slett ikkje til finsiktingi av nemndframlegget - det skreiv Koisrud i brev til Indrebo I 1938 (sjå bladet Vestmannen nr. 9/1987).

At dei målsakkunnige laut setjast utanfor av di det var kjent fyreåt at dei var «usamde i mandatet», er eit påskot, høveleg til målpolitisk røykleggjing, som Knut Liestol bruka i innlegg i Studentmållaget i Oslo den 22. februar 1936. Sidan hev andre bruka det. For det fyrste fanst det ingen presedens for at nemndmedlemer skulde vera fullt ut samde i nemndmandatet. Tvert um. Marius Hægstad var med i 1917-nemndi, men han skreiv sjølv at han var usamd i mandatet. Og mandatet i 1934 var kløyvt, sprikjande til kvar sin kant. Det er tvilsamt um målmennene utpeika til nemndi var samde i meir enn den eine mandathalvparten - den halvparten som vilde ha tilnærming. Den andre halvparten var både Indrebo og Kolsrud samde i - um å skjera ned på dobbelformene. Det var elles mykje godt naturgjeve at nemndmedlemene, kvar for seg, vanskeleg kunde vera samde i meir enn den eine mandathalvparten, slik mandatet lydde, for i grunnen var dei tvo mandathelvtene innbyrdes motstridande. Dette stadfeste nemndmennene sjølve med arbeidet sitt, i minsto målmennene; dei tok umsyn berre til fyrste bolken i mandatet, som rimeleg kann vera, sidan det var nett dét dei sat der for.

Den som i ettertid veit kva langvarande og lagnadstung innverknad dei tri nemndmennene gjenom statlege maktråder fekk på det offisielle skriftmålet, kan berre falla i undring yver den sernorske medferdi av landsens eige mål. Det var ingen norskfilolog millom dei tri. No meiner ikkje denne bokskrivaren at norskfilologi kvalifiserer til offentleg mållaging. Men kvalifiserte mållagarar var ingen i nemndi, og i eit slikt høve skulde vel ikkje norskfilologi vera beinveges diskvalifiserande heller. Som det no vart, fekk tvo historikarar og ein folkehøgskulestyrar nærast avgjerande makt yver det norske skriftmålet.

På det nemnde møtet i Studentmållaget kom Knut Liestøl med eit verjemål for nemndi. Han kningsiglar kritikken av nemndi med å visa til formannen, professor Ragnvald Iversen, som er «professor i norsk og forfattar av lærebøker både i grammatikk og i stil». Men det var den nynorske luten av nemndi kritikken galdt. Um dei nynorske nemndmennene sa Liestøl: «Koht og Bergsgård hev båe eit stort forfattarskap i nynorsk attum seg, og hev gjenom lang tid vore aktivt med i dryftingi av målformi. Birkeland hev vore lærar i nynorsk på ein folkehøgskule i Hordaland, og hev havt å gjera med ungdom frå heile Vestlandet. Bergsgård som er austlending, var i fleire år lærar i norsk på ein lærarskule på Vestlandet.»

Dei handplukka nynorske nemndmennene hadde berre eit lite mindretal av målfolket bak seg. Arne Bergsgård som var med i Noregs Mållag, hadde det store fleirtalet imot seg der. Martin Birkeland var med i Vestlandske Mållag, men synsmåtane hans var stikk i strid med grunnsynet til laget. Halvdan Koht var medlem i Norsk Måldyrkingslag, men der hadde synet hans ingen studnad.

Gustav Indrebo ordla seg hardt, til han å vera, um nemndsamansetjingi: Nemndi hadde målpolitisk slagsida, og i-målfolket var utestengde. Det var eit spel i strid med elementære demokratiske prinsipp.

Ved desse tider møter me for fyrste gong sume namn som skulde gå att i samnorskøsingi etter krigen: Sigmund Skard, Helge Sivertsen, Alf Hellevik.

Tilråding og revisjon

Tilrådingi frå den departementale rettskrivingsnemndi vart kunngjord den 8. januar 1936. Stormkasti tok straks til å piska mot tilrådingi, og dei kom, som ventande var, sterkast frå målfolket som hadde størst grunn til misnøgje. Målbrigdi skjekte mykje meir på nynorsken enn på bokmålet, ja, det hev vorte sagt upptil dobbelt so mykje. Jamvel Knut Liestøl kom med ei heller hard umdoming av nemndarbeidet.

Noregs Mållag sette ned ei nemnd som skulde saumfara tilrådingi, og i denne nemndi finn me: Sigurd Kolsrud, Einar Breidsvoll, Halvor Floden, Leiv Heggstad, Gustav Indrebø, Olav Midttun, Sven Moren, Martin Sivertsen, Hans Svean, Lars Søreide.

Vestlandske Mållag sette ned eit aksjonsutval der desse var med: Fink Hirth, Olav Hoprekstad og Gustav Indrebø.

Norsk Måldyrkingslag hadde og ei nemnd, som er umtala lenger framme.

Alle desse lagi avviste det meste av det som galdt nynorske målbrigde i den departementale nemndtilrådingi. I Vestlandske Mållag vilde ein ikkje ha so store målbrigde at lærebokbyte trongst, ein vilde halda uppe jamstellingi millom i-mål og a-mål, og ein vilde ha jamstelt slike former som hadde fast tradisjon i målet, som gjenge/gått,fenge/fått, hev/har, han/honom, me/vi; derimot ynskte ein kasta ut dei mest uhepne valfrie formene (øst, strøm, høre, kastes ol.).

Leiv Heggstad skreiv Skal storverket til Ivar Aasen øydeieggjast? Gustav Indrebø sa m.a. dette i Um målbrigdet: «Me fær køyra med tvo mål i tevling framleides ei god stund. Og me fær gjeva nynorsken ein ærleg sjanse i norsk riksliv, det hev han til denne dag ikkje fenge. Det kostar å køyra med tvo mål! segjer dei. Ja, det kostar for eit folk som hev fenge eit slikt brot i sin historiske vokster som vårt, å få bøtt det. Den kostnaden fær me taka, - både politikarane og folket! Me kjem ikkje til nokor god løysing på listige snarvegar.»

Det var i minsto eitt lite mållag som studde det departementale rettskrivingsframlegget. Det var Studentmållaget i Oslo - Der sette dei ned ei nemnd som strådde sand på det meste i den offentlege tilrådingi av di dei la «stor vekt på det reint praktiske: at nynorsk skal bli lett å læra - ogso for dei som ikkje har ein sokalla god dialekt.» Det er freistande å leggja til med ein viss etterpåklokskap at med det nedbrotne indre målsystemet hev ordlistenynorsken etter 1938 i alle høve ikkje vorte lettare å læra enn det gamle målet var. Men millom dei som var med i nemndi finn me Helge Sivertsen og Alf Hellevik.

Etter den knusande kritikken kom den departementale nemndi med ei tilleggstilråding ut på året. For nynorsk jenka denne tilleggstilrådingi på sumt, ma. vart me (vi) og i-målet som frå fyrst av var heilt stroke, no uppført med sideformsstatus. For bokmålet førde tilleggstilr' ingi upp nokre fleire hok.ord med a-ending i bundi form.

I Stortinget gjekk saki igjenom med den fyresetnad at ei revisjonsnemnd skulde saumfara rettskrivingstilrådingi. Det kom framlegg um utsetjing, men framlegget vart nedrøysta. Heile Arbeidarpartigruppa røysta imot, heile høgregruppa for. 11 frå Vinstre og 7 frå Bondepartiet gjekk saman med Arbeidarpartiet; 11 pluss 11 frå dei same partii vilde ha utsetjing. I den endelege røystingi um sjølve nemndtilrådingi vart denne vedteki med 112 mot 37 røyster. Mindretalet var 35 frå Høgre, 1 frå Bondepartiet og 1 frå Samfundspartiet. Ein høgremann røysta saman med fleirtalet.

Det er verdt å leggja merke til at i revisjonsnemndi kom der tvo bokmålsmenn og ein nynorskmann. Medlemene var Ragnvald Iversen (frå den gamle nemndi), Torgeir Krogsrud og Knut Liestøl.

Det hadde i millomtidi kome ny kyrkje- og skulestatsråd, Nils Hjelmtveit, og Liestøl hadde vendt attende til folkeminni. Kor rimeleg det var at Liestøl no skulde revidera arbeidet til den nemndi han hadde vore med å peika ut, kann vera eit spursmål. Sume hev nemnt det. Visst er det at same um meiningi til Liestøl var den beste, fekk han eit stort andsvar for den ulukka som målbrigdet i 1938 førde til for det nynorske skriftmålet. Jamvel lenge etter Liestøl hev samnorske talsmenn vanskeleg uppdaga dei grunnleggjande motsetnadene i den samnorske agitasjonen: dei tala um demokratisering og mangfelde, men arbeidde i røyndi for å knusa målsleg avbrigderikdom; dei vilde ikkje laga noko kunstmål, sa dei, men det var nett det dei prøvde på; dei tala um kor verdfulle målføri var, men den samnorske utflatingi kunde på ingen måte vera til framhjelp for målføri; dei vilde lite høyra tale um målnasjonalitet, norsk og dansk, men samstundes søkte dei å høvla burt nett dei sernorske måldragi.

Desse inkonsekvensane vart sers mykje tydelegare ut i etterkrigstidi. Men sume som på nynorskhald hev stade i brodden for eit samnorskstrev som hev enda i rein avnorsking, synest framleis dauve for dei skjerande motsetnadene i eigen lokkesong. Severin Eskeland (1880-1964) skreiv i ein artikkel som stend i soga um Vestlandske Mållag 1904-1954, utkomi til 50-årshøgtida i 1954:

«Det som eg vil streka under, det er at det er inkje «vestmennene» som krir for sitt, og vil stengja dei andre ute frå innverknad på målet. Det er stikk motsett. Uniformitet gjev sakta det norske målet ein fyremun utetter, i tevlingi med norskdansken. Men den indre styrken gjev meir, i lengdi. Og den veks best når formverket er so fjerre romslegt at kvar landslut i størst mogleg mun kan få leggja sin tone inn i det store nasjonale samspel. Trui på fri vokster, innanfor rimelege grensor, trur eg ein kan kalla ein arv frå deim som fyrst tok upp målsaki her på Vestlandet.»

I revisjonsnemndi freista Liestøl å retta på det han tykte var verste veilone i det nynorske målbrigdeframlegget. Indrebø gav han mykje ros for dette arbeidet; Indrebø hadde då som elles stor evne og stor vilje til å finna gode sidor på det personlege plan hjå sine medmenneske, og i høve der den saklege meiningsskilnaden måtte vera sterk, hadde han lag til å finna fram til dei rosverdige eigenskapane. I revisjonsnemndi hadde ikkje Liestøl det lett. Revideringsmennene var usamde, Liestøl stod åleine mot dei tvo norskdanske talsmennene, og partane kom med kvar sitt framlegg til departementet. Og ikkje nok med det. Tett fyre årsskiftet 1937/1938 sende professor Iversen og rektor Krogsrud (Den som bruka i-mål bøygde eigenskapsord av typen open etter i -målsreglane: ein open båt, ei opi kran, eit ope hus).
Supinums-i og samhøyrande adjektivitiske i-system for inkjek. bøygning var det Knut Liestøl som fekk inn. Han vilde ha denne bøygningi til eineform, for i grunnen stend formi sterkt i talemålet, serleg på Austlandet. No vart den tradisjonelle e-formi tillati likevel (eit fullvakse tre, det er skrive, lese, bunde), og i dette høvet synte det seg uråd å halda klammerformi ute. I 1959 var -e og -i jamstelt.

I 1938 vart endingi -ent godkjend til sideform for eigenskapsord (kristent, opent). Derimot vart det forbode å bruka t-ending i inkjek. I ord på -leg, -ig, -ug (eit fælsleg syn, eit rettferdig ord). Valfridom til å bruka t hadde kanskje vore ei meir gjenomtenkt umbot. Mest unaturleg kjennest t-forbodet etter -ug: tolug mod!

I talordi kom forbod mot tvo, trettan, fjortan osb. tjuge, hundrad, tusund og fjore. Eineformer vart to, tjue, hundre, tusen, fjerde, tretten, fjorten osb. Talordet tri vart nedsett til klammerform. I det minste braut dette ein naturleg samanheng i skriftmålet millom tvo/tvi, fjorde/fjordung, tjuge/tjug, tretten/trettande, fjortan/fjortande osb. Sameleis stengde brigdet for tusund/tusunde, hundrad/hundrade. (Gode tjuge år seinare, i 1951, gjorde kontorius og papyrius ordi er lånte frå Arnulf Overland - sitt største varp i si syrgjelege soga, med di språkteknokratiet til framhjelp for norsk folkemål dikterte den nye teljemåten og dei nye brøknemningane som ikkje den ringaste heimstadrett åtte i nett norsk folkemål. Teljemåten treng me ikkje koma inn på, men i broken kunde ein heretter bruka grunntal både i teljar og nemnar - fem sekspartar eller fem sjettepartar. Sidan diktati ikkje hev vunne fullt og eintydeleg gjenomslag kring 1990, er det tvilsamt um dei gjer det, for alt hev si tid, som me veit, og nådetidi hev sine grensor).

Av varaord (pronomen) vart me, hennes, deires, annen tillatne sideformer. Hennes og annen vart jamstelte i 1959, men atter nedstøytte til klammerformer i 1985. Ordet me vart jarnstelt att i 1983 etter 45 års utlegd. Deires er framleis klammerform. Noen, noa, noe, noen kom inn i nynorsk skriftmål i 1938 med ein sideformstatus som denne formi framleis hev. Det same gjorde hokken (kva for ein). Ordi kem og ka vart tillatne i 1938, men vart burttekne i 1959 av di ingen bruka dei i skrift.

Einfelt//tvifelt konsonant: Formene med tvifelt medjod vart styrkte i 1938. Fattig, tømmer, kjønn, suppe, tinn vart eineformer. Andre vegen gjekk det derimot når dette høvde betre med bokmålet, t.d. kom det forbod mot den mållogisk og målsystematisk rette formi kann (notid av kunna), som upphavleg var einerådande i det norske nyreiste skriftmålet og som var jamstelt i tidi 1917-1938.

o til u: Ei rad ord med innarbeidd skrivemåte med u skulde heretter ha o av umsyn til bokmål. Me tek med nokre ord med stor brukfrekvens, som gav sterkt umskifte i måltonen: bort, krone (konge-), mon, om, omme, opp, oppe, trone (tidligare burt, krune, mun, um, umme, upp, uppe, trune - nokre av desse ordi hadde sideformer med o frå 1917).

y til ø: 1938-rettskrivingi førde med seg meir yvergang, usystematisk og rotut, av skrivemåte med y til ø i ei mengd ord. 1917-målet hadde i ein viss mun opna for dette, men helst varsamt og med hjelp av sideformer. Lista her er ikkje fullstendig: drøfta, før, føre, kjønn, krøpling, mørk, mørje, pølse, skjøna, spørja, spørsmål, sølgje (-y-), sølv (-y-). (Tradisjonelle skrivemåtar: dryfta, fyrre, fyre kyn, krypling, myrk, mytje, pylse, skyna, spyrja, spursmål, sylgje, sylv). I 1959 gjekk dei lenger på same vegen. Dei jamstelte formene sylgje, sylv vart klammerformer, og det same vart andre y-former, t.d. bylgja, fylgja.

Andre sjølvljodsskifte (vokalskifte): Ei lang rekkja ord med innarbeidde skrivemåtar skifte vokal, utan språkleg samanheng, etter fyrebilete frå bokmål. Yver vart no forbode, over vart eineform; ordi hadde tidlegare vore jamstelte; forbodne vart sameleis onnorleis, annarleis, ålmuge, ålvor, fåre, fårleg, brudlaup (men derimot trongst og trengst enno brud og brudgom!), sputta, vitnesburd studnad o.m. fl. Open i-ljod fekk i mange høve skrivemåte med e, ei umleggjing som tok til i 1917 (bil vart til bel, vike til veke mm.) Det grenselause rotet syner seg t.d. i at skjærtorsdag var hovudform, men derimot heitte det skirseld, endå fyrelekken i båe høve kjem av det norske gjerningsordet skira (reinsa). I 1959 vart dei danske formene hovudformer, og dei er det framleis.

Til ettertanke tek me med at landsnamnet som frå 1917 i vårt mål kunde heita Norig eller Noreg, jamstelt, frå 1938 fekk Noreg til eineform. Det vart gjort, skriv Nikolaus Gjelsvik i «Von og veg», «i den visse von at bokmålsfolket då skulde taka Noreg i sitt mål og, so landsnamnet vart eitt og det same i båe måli». Gjelsvik meinte at Norig vart den gildaste og mest klangfulle formi; og at formi er mest klangfull er det vel ingen tvil um. Aasen bruka Norig, men både Noreg og Norig hadde grunnlag i gamalnorsk, og vanleg meining no er vel at Noreg-formi etymologisk er rettast. Men tidi hev synt at Gjelsvik dømde rett når han kalla «den visse voni» um Noreg i bokmål for ein barnsleg tanke.

Tviljodar (diftongar): Frå 1938 vart nokre tviljodsord eineformer, som i 1917 fekk monoftongord attmed seg: draum, flaum, haust, saum, straum, drøyma, gløyma, gøyma, røyst, strøyma, aust. Sideformer i 1938 vart høra, kjøra, trett, trøst. Nye monoftongformer kom inn att i 1959, men ikkje monoftongordi høst, øst. Burtkast av d: Skrivemåte med d vart kasta i mange ord som hadde stungen d frå gamalt. Millom andre fekk no dei ordi amputert skrivemåte som Liestøl greidde ut um i 1917: breid, breida, greid, greida, keid, leid, reida. I praksis hev den amputerte skrivemåten ført til at mange vanlege avleidningar ikkje vert nytta lenger: breidna, breidsle, greidsle, greidnad, leidnad, leidsle, leidleg, lidarende osb. I mange høve hev fråstandet til bokmål auka med di bokmålet held på danske monoftongformer med d: lede (leia), rede (reia), brede (breia), kjede (keia), spreder (spreiar) osb. Norske d-frie tviljodsord hev ikkje vunne seg inn i bokmålet, slik tanken var, frårekna nokre fåtalde ord, som grei, hei, snau.

Fylgjebrot i skrivemåte grin alle i møte som skal bruka 1938 målet: li men tid; støe men stoda; sva men stad; snau men aud, troe men trøde osv. Eit ikkje uvanleg ord som ledmus (små muskelrykk) hev figurert i ordlistor sidan 1938 med eineformi lemus, truleg fullkomeleg uskynleg for dei aller fleste nynorskbrukarar.

Nokon konsekvens i skrivemåtane her fær nynorsk skulemål aldri fyrr d kjem inn att i dei aller fleste slike ord, idet minste som valfri hovudform. Konsekvent d-fri skrivemåte er utenkjeleg sidan d korkje kann kastast i alle slike ord eller er påtenkt kasta.

Sundrivne gjerningsord: Det kom forbod mot å bruka dei historiske rette formene i nemneform (infinitiv) og notid, påkravde for halde uppe språkleg samanheng, for desse gjerningsordi; bøygja, smøygja, tøygja, nøgja, pløgja, slegja, segja, tegja. Ordi skulde no skrivast: bøya, smøya, tøya, nøya, pløya, iløya, seia, teia. Aasen hadde med dei fleste av desse formene i ordboki, dei var og er sume stader uttaleformer, og det hadde knapt gjort nemnande skade um dei vart tillatne i skulen. Men forbodet mot dei rette formene braut for det fyrste bøygningssamanhengen, for den g-en som var utkasta i nemneform og notid, laut inn att i fortid og fortids partisipp; og for det andre braut dette forbodet samanhengen med ei mengd ord som bygde på same rot: bøyg, smøygd, tøyg, tøygsla, nøgd, (ei) nøgd, plog, slog, segn, togn.

Forbodne verbalformer: Dei tradisjonelle bøygningsformene hev, havt, gjeng, gjenge, stend, stade vart forbodne; dei hadde so langt vore jamstelte. (Standa, stend, stade og ganga, gjeng, gjenge var rett nok tillatne i «poetisk stil», kor mykje trong det no måtte vera for slik stil i skulen og på offentlege kontor!)

Avstytte verbalformer: Dei avstytte gjerningsordi vart litt styrkte med målbrigdet i 1938. Sume tillatne former frå 1917 vart no jamstelte - som be(da), dra(ga). Um dei avstytte formene er det kanskje ymse meiningar, men dei er knapt ei avnorsking.

Vilja, skulla, kunna: Av gåtefulle grunnar fekk vilja, skulla, kunna ny fortidsending med 1938-målet. Endingi braut med all verbalbøygning i norsk, for den vanlege de-endingi i fortid vart no forbodi. No skulde det i fortid heita ville, skulle, kunne, men ikkje ei sjel hadde sett fram ynskje um den nye endingi, ikkje ei sjel hadde havt vanskar med den gamle.

I Danmark førde dei inn same ending i dansk skriftmål i 1948, men då på eit rimelegare og meir sakleg grunnlag. For i dansk høyrest ingen d i talemålet, og former utan d hev havt eit lag til å syna seg i dansk skriftbruk. I norske målføre er d derimot stundom svært tydeieg den dag i dag, serleg i skulde og vilde (når skulde ikkje då vert avstytt til sku).

Rettskrivarane i 1938 fastsette kan til einform (notid av kunna). Frå 1917 hadde det vore valfritt kan/kann, men upphavleg heitte det berre kann som var det mållogisk rette. Nemneformi hev dobbel n (kunna), og notidsformi fylgjer nemneformi i andre tilsvarande ord, som finna, spinna, vinna, renna osb. I tillegg hev ordet kan stutt vokal og lengd kvantitet på konsonanten, og i samsvar med den «utvikling» som samnorskarar elles gjerne hev påkalla, skulde det i eit slikt høve vera dobbel grunn til dobbel konsonant!

Skrivemåten kann, vilde, skulde, kunde høyrer kanskje ikkje inn under dei store sakene, men dei er påofra litt umfram plass her av di dei er symptomatiske. 1938-rettskrivarane, som av Didrik A. Seip umveges fekk den attesten at dei var dilettantar, strauk elles d og skreiv h og nn i ei rad slumpesame ord: fell, snelle, snill, brann, funn, grann. (Andre ord av liknande slag fekk derimot ha sin tilvande skrivemåte; som land, rand, lund, stund, eld, velde, mild). Notidsformi fær (av få) vart forbodi, og nokre serskilde ord, mykje nytta og som difor synte mykje att, fekk ny og einerådande skrivemåte: so, fatig, gjenom, millom, næter (fleirtal av natt, tidlegare jamstelt med netter) vart til så, fattig, gjennom, mellom, netter. Det same galdt for mange andre ord som ikkje vert medtekne her.

Rådi frå Gustav Indrebø

Mange hev vore usamde i meiningane til Didrik A. Seip men knapt nokon hev drege i tvil den faglege sakkunna hans. Som me hev nemnt, kom Seip med ein hard dom yver arbeidet til rettskrivarane, som han umveges kalla dilettantisk. Domen til Seip fall serleg yver dei nynorske nemndmennene, for han tala um hæve historikarar og utifrå folkeminnegranskarar, og desse fagfolki fanst i den nynorske nemndgreini.

I den tidlegare umtala utgreidingi til Gustav Indrebø på årsmøtet i Noregs Mållag den 13. februar 1938, kom Indrebø inn på framtidi. Han sa um det nye skulemålet: «I det praktiske vil eg nemna tvo ting, som eg meiner me bør gjera for å få lagt eit noko anna grunnlag enn det som no er lagt. For det fyrste: I dei høve då ein stend fritt, bør alle som ynskjer ein meir sermerkt norsk og ein tenlegare skrivemåte enn den vedtekne offisielle normalen, halda fram med å skriva som dei hev gjort. Dette er ikkje illojalt. Det hev ikkje vore rekna for illojalt til dessar i dei krinsar som no brukar ordi illojalitet og sabotasje, å vika av frå den offisielle normalen burtimot norskdansk, og det til og med i offentlege dokument. Det fær vera like lovlegt her i landet å skriva meir sernorsk enn det offisielle, som å vika av burtimot norskdansk. Og det er ikkje fåfengt.»

Fram på hausten same året, den 25. september 1938, gjorde Gustav Indrebø, upptak til at det vart skipa ein Aasen-ring. Lagsmennene i ringen lova at når dei var nøydde til å bruka skulemålet, skulde dei skriva so nær upp til Aasen-målet som det var offisielt høve til. Når dei stod fritt, vilde dei skriva like norsk som dei gjorde fyrr rettskrivingi 1938 kom, eller norskare. I munnleg tale offentleg vilde dei bera fram det norske målet i ei vyrdeleg form. Ringen dreiv ikkje vanleg lagsarbeid, men fekk med kvart mange hundrad medlemer. Millom dei som vart med er kjende namn som Gustav Indrebø, Lars og Severin Eskeland, sokneprest Alfr. Andersson-Rysst, skuledirektør Olav Vevle, Eirik Hirth, Andreas Barsnes, Rolf R. Skre, Gerh. Garatun Tjeldstø, Olav Hoptekstad, Søren Ve, Anders Thuen Seim, Agnar Skeidsvoll, A. Skásheim, Konrad Nerheim, Ludvig Jerdal, Per Thorsen, Jarle Bondevik, Olaug Titlestad, Eigil Lehmann, Oddvar Nes.

So romsleg og demokratisk tilstilt som Gustav Indrebø var, hadde han venteleg ikkje tenkt at det skulde vera serleg vanskeleg å få ut hjelpetilfang og lærebøker med i-former og fleirtalsformer som visor. Men dei som no snart skulde råda det språklege romet, var korkje so romslege eller demokratiske i målvegen som dei gav seg ut for. Meir enn femti år etter 1938 er det framleis ikkje vunne gjenomslag for lærebøker på tradisjonelt norsk skriftmål.

Derimot skulde Aasen-ringen verta i verksemd lenge, og mange hev fylgt rådi frå Gustav Indrebo um å blåsa i det offentlege skriftmålet og skriva so norsk som dei evnar. Um me atter ser på tidi femti år etter 1938, so er det tradisjonelle målet i vokster, og det hev ikkje vore fåfengt å gjera rådi frå Indrebø til rettesnor.

Mål og vanmæle 5 Mot umboti i 1917

2013-03-27T00:42:51Z

Jackson Crawford: Retta det eg kunde.

Mot umboti i 1917

Uppnorskingsvilje og samnorsktankar

På riksmålssida var det sume som ynskte meir uppnorsking etter 1907, um det nok dertil var tildrag andre vegen. I 1907 lovfeste Stortinget skriftleg prøva i den høgre skulen i båe mål sidemålsstilen. Dei som var imot sidemålsstilen, freista alt den gongen, som i alle år seinare, å påvisa den skriftlege sidemålsupplærings serskilt skadelege verknad på ungdomen!

Til dei sterke kreftene i Riksmålsforbundet som såg med ein viss velvilje på uppnorskingi, høyrde Hans P. Lødrup, lagsskrivaren i riksmålssamskipnaden og ei tid styrar for Riksmaalsbladet. Andre kjende namn på same kanten var professor Alf Torp (1853-1916), professor Hjalmar Falk (1859-1928), båe målgranskarar, og Fridtjof Nansen (1861-1930), polfararen. Riksmålsforbundet sette ned ei nemnd som skulde koma med framlegg til uppnorsking, og umframt Torp og Falk sat Ivar Alnæs, Hans Eitrem og August Western i nemndi, alle skulefolk. Tilrådingi frå denne nernndi vart ikkje godteki av riksmålssamskipnaden, men mange av framleggi frå nemndi kom med i den seinare rettskriving 1917.

På målsida var det, grovt rekna, innbyrdes fredeleg, i alle høve samanlikna med dei mest stridfulle bolkane. Men det var ymse meiningar urn trongen for ny landsmålsrettskriving. Sume var beint imot all tanke på ny rettskriving no att, som Vestlandske Mållag, skipa i 1904. I 1916 vart østlandsk Reisning skipa. I brodden stod Eivind Berggrav-Jensen (1884-1959), skulestyrar på Fetsund, seinare bisp, Didrik Arup Seip og historikaren Halvdan Koht (1873-1965). Dei vilde ha meir norsk i norskdansken og meir austlandsk i norsken. Målfolk hadde ikkje serleg imot at østlandsk Reisning vilde norska upp det danskrøtte målet. Men ikkje alle var like nøgde med utfalli mot det norske skriftmålet.

Berggrav og Seip var i fyrstningi målvener; dei vart etter kvart noko halvhjarta og nærma seg snart dei samnorskfarga tankane og synsmåtane til Moltke Moe. Sidan minka det visst med slike tankar og. Østlandsk Reisning var ikkje berre velsedd millom målfolk, ikkje i Austmannalaget heller som hadde vorte skipa i 1899 og arbeidde for målreising på Austlandet. Sume kalla østlandsk Reisning eit k/myvingslag. Hovudtankane til østlandsk Reisning vart, i det minste på papiret, uppfylte med 1917-rettskrivingi. Ut på tjugetalet slokna laget burt.

Den innebygde motsetnaden i målrørsla millom etymologi og ortofoni, freista sume gjeva ein geografisk vridnad. Dette var ikkje nytt. Denne vridnaden var tydeleg anti-vestlandsk og anti-innlandsk. Med tidi kom dei ortofonistane eller arvtakarane deira til å tala svært so vanvyrdeleg um vestlandsmålet og målet i utkantane og avdalane.

Me skal no gjera eit heller langt sprang fram i tidi. Um geografisk servridne talsmenn - folkemålstalsmenn, som dei med kvart gjerne kalla seg - upphavleg stundom sa seg vilja tena norsk folkemål i og kring Oslo - eller kanskje rettare, den ekte grunnkjernen i dette målet, vikamålet - so kom denne grunnhåtten med åri til å skifta karakter.

Frå 1950-åri eller tidlegare, og med vissa so seint som i 1980-åri, hev det i målrørsla funnest ein trivlande flokk målblandingsfolk, gjerne med den sjolvpåklistra merkjelappen progressive eller framstegsvenlege (og kven reknar seg ikkje fer dét?). Meir og meir hev dei enda i rådlaus bakevja, for alle deira framtidstankar og spådomar um målet alle hev svikta. Denne vegville og minkande herflokken eller fyregangarane deira - var ein gong dei stolte vimpelberarane for ein statleg produsera og med statshjelp framdriven samnorsk, det heim avla målteknokratiske underverket. Um dei i si tid heldt fram austlandsmålet eller den norskrøtte luten av vikamålet til skriftmålsmynster, hev dette longe skift. No er det bokmålet. Bokmålet er moderne. Målfolk skal skriva so likt bokmål som råd er. Norsk er arkaisk. Dette var rettesnori for fleirtalet i Norsk språknemnd og 1959-målet, og det kann seg sjåast at fleirtalet i Norsk språkråd hev fylgt med på same ferdi so langt, med vedvarande forbod i nynorsk skulemål mot å skriva for norsk, men liberalisering av nynorsken mot bokmål og liberalisering av bokmålet mot dansk.

Tilstemna byrja rimeleg, kanskje, men kverna frå lovsong for folkemål til målføre til klassemål til fleirtalsmål til austlandsmål til oslomål til samnorsk til statsautorisera mål til - skiftevis eller samstundes alt saman, etter tid, stad og høve. Det enda upp med å setja danskrøtt bokmål til fyrebilete for den norskmålsreisingi som skulde vera eit alternativ til det danskrøtte bokmålet. Sumt av dette er sett på spissen, men det er snaudt usant. Ordet samnorsk hev vorte so utskjemt at det er ubrukande til agn.

Ja, dette var eit sprang utanum tidsfylgd. I det andre tiåret av vårt hundradår kunde ingen vita det me no veit. Serleg ikkje dei som var fyrebod for ein målveng, samnorskvengen, som aldri merka seg ut med stort framsyn i målvegen. Dét er det lovleg å skriva i dag, med etterpåklokskap.

Riksmålsforbundet sette ned ei rettskrivingsnemnd i 1912, men tilrådingi frå denne nemndi vart burtlagd året etterpå, slik me hev høyrt; tilrådingi gjekk for langt i uppnorsking. I riksstyringi var det sameleis uppe tankar um ny rettskriving, og same året som Riksmålsforbundet sette ned si nemnd, bad filologane i Undervisningsrådet riksstyret um at det måtte peikast ut ei rettskrivingsnemnd. Namni på dei som gjorde dette upptaket var: Marius Hægstad, Knut Olai Brekke (1855-1938), Anton Henrik Ræder (1855-1941), Peter N. Østbye (1855-1943). Rådsmedlemene vilde serleg ha burt uturvande ulikskap i skrivemåte for dei tvo måli, slik at ord med same segjemåte skulde få same skrivemåte; men dei vilde ikkje binda ei rettskrivingsnemnd berre til dette mandatet.

Kyrkjedepartementet sette året etterpå, i 1913, ned ei nemnd som skulde arbeida med dette siktemålet: «Den størst mulige tilnærmelse mellem vort lands to skriftsprog gjennem en sund, naturlig og lovmæssig utvikling av dem begge. Det er selvfølgelig ikke meningen at ville fremtvinge en kunstig sprogenhet; men komiteen maa altid ha for gie at den skal aapne for en utvikling frem imot national samling på grundlag av folkets virkelige talesprog.»

Halvdan Koht fortalde sidan at det var han som fekk ordi «folkets virkelige talesprog» inn i mandatet. Um Didrik A. Seips synsmåtar desse åri fortel det noko at han i 1917 sende ut heftet Ett mål i Norge - Målstriden avgjort denne generasjonen? Millom norske vimpelord som mange ynskte i den norskdanske rettskrivingi var den gongen hard, kald, mye, låg, gammal, fram, hok.bøygning på -a og - a-bøygde gjerningsord. Som me veit slo det antinorske bakstrevet til for fullt då Seip aldrast.

Den departementale nemndi, utpeika i 1913, hadde like mange talsmenn for kvart mål. Nemndi var slik samansett: professor Alf Torp, formann; skulemann og målgranskar frå Fredrikstad Ivar Alnæs; jurist, pressemann og forfattar Haakon Løken (18591923); folkehøgskulestyrar og lærebokskrivar Lars Eskeland (1867-1942); dosent Knut Liestøl (1881-1952); forfattar og skulemann Jens Tvedt (1857-1935).

Nemndformannen Alf Torp døydde i 1916, midt i fyrste verdskrigen. Resten av nemndi gjorde ingenting, og grunnen til dette skulde vera at nemndmennene skyna at uppgåva i mandatet var uløyseleg (etter Einar Haugen som heimfester dette til stortingsmann A. Hoe!, 1919).

Ny nemnd, ny rettskriving, stort hastverk

Departementet peika ut ei ny nemnd, mindre mangsideleg samansett enn Torp-nemndi og utan den same jamvekt millom måli. Nemndi var på fem mann, og berre tvo var målfolk: professor Hjalmar Falk, formann; nyutnemnd riksmålsprofessor Didrik Arup Seip; Ivar Alnæs (som og var med i Torp-nemndi); professor Marius Hægstad; Knut Liestøl (som hadde vore med i Torp-nemndi).

Det hev vore ålment medrekna at Didrik A. Seip var drivkrafti i nemndi, og hovudmannen for det framlagde arbeidet. Marius Hægstad, meister for 1901-normalen, fekk nok vanskeleg gjenomslag både mot den pågåande Seip, fleirtalet i nemndi og dei mest høgmælte utanfor. Det var ikkje tid no, skulde det syna seg, for finhendt og gjenomtenkt målarbeid, men snarare for kraftreformisme og dundrande slagord.

Um Marius Hægstads medverknad til 1917-målet veit me elles at han la fram eit servotum i det endelege nemndframlegget. I servotumet skreiv han klårt at han var usamd med nemndfleirtalet i sumt i framlegget, både i ymse motiveringar og i resultat. Men Hægstad som stod so fast i 1901, bøygde seg i 1917 - eller vart nøydd å bøygja seg.

Nemndi kom med tilrådingi si den 12. desember 1917. Tilrådingi vart godkjend i brennhast med kongeleg resolusjon alt den 21. desember same året. Denne framgangsmåten og dette hastverket vart snart sterkt avdømt. Eit usømeleg og grovt brot på demokratiske prinsipp, skreiv Riksmaalsbladet. Som sant var.

Den lettvinte framgangsmåten til riksstyret i ei so viktug kultursak, utan høyringar, utan ålment ordskifte um tilrådingi, var som skreddarsydd til å reisa den stormen um saki som riksstyret tydeleg nok trudde dei skulde lura seg ifrå med dette framskunda vedtaket. Kanskje vona dei at rettskrivingi skulde drukna i fyrejolskavet. Men lastordi tok til å hagla. Og med rette.

Motstanden reiste seg, på norsk bald og endå sterkare på norskdansk. Arnulf Overland let høyra frå seg alt den gongen. Hamsun ottast «Sproget i fare». Nils Kjær laga nemningi «Sjøliesproget» etter stortingsmann Knut Sjølie, sosialdemokrat, som etter uppmoding frå Seip heilt på tampen kom til å stydja den nye rettskrivingi i ei avgjerande stund. Sume på den norskdanske ytterkanten spela på språkleg vankunna, antinorsk botnslagg og fordomar av ymist slag; og sosial snobbeskap gav verknad både no og i den nye flodbyglja som brusa upp ein god mannsalder etterpå.

Til riksmaktene fløymde utsegner både for og imot rettskrivingi. I Stortinget kom saki upp i april 1918 då skulebudsjettet vart dryfta, og sidan i august same året i samanheng med tilrådingi frå protokollkomiteen. Saki kom upp att i Stortinget på breidare grunnlag den 1. april 1919, då tinget hadde uppe ein interpellasjon frå Carl Joachim Hambro, Høgre, um kva departementet vilde gjera for å koma i møte den sterke folkemeiningi mot rettskrivingi. Ordskiftet vara i dagevis og skal vera det hardaste i den parlamentariske luten av målsoga, hev det vorte sagt.

I Stortinget kom det upp tri framlegg. Hambro, Ole Gausdal, sosialdemokrat, og og nokre andre stortingsmenn vilde at den kongelege resolusjonen skulde avlysast og rettskrivingsumboti utdrygjast til ei kunnig nemnd hadde sett på saki og Stortinget sagt si meining. Carl Stousland, ubunden, vilde at riksstyret skulde venta med å setja den kongelege resolusjonen i verk til Stortinget hadde sagt si meining um rettskrivingi. Johan Gjøstein, sosialdemokrat, vilde skulane skulde fara fram med lempe når dei tok den nye rettskriving i bruk. Dette siste framlegget studde i røyndi riksstyret og rettskrivingi.

I avrøystingi fall fyrst framlegget frå Gausdal, med 58 mot 68 røyster. Deretter vart dei tvo andre framleggi sette mot kvarandre, og rikssstyret sigra so knapt som det let seg gjera - med 63 mot 63 røyster, men der stortingspresidenten Anders Buen, sosialdemokrat, fekk vekti til å vippa. Det var i denne avrøystingi Knut Sjølie studde riksstyret.

Gruppa til Vinstre, som hadde gjenge sterkt ned ved valet i 1918, studde riksstyret samla. Høgre gjekk imot - minus ein mann. Sosialdemokratane var kløyvde nokolunde på midten (8 for og 10 mot). Dette var fyrste gongen Stortinget gav seg i kast med målnormering. Sumt i rettskrivingi vart noko avslipt fyrr 1917-målet gjekk inn i lærebøker, ordlistor og skular. Ei nemnd for kvart mål gav rettleiding um korleis målbruken i lærebøker skulde vera, og i målnemndi sat lærar og målrettar Olav Brekke frå Sogn, Lars Eskeland og Halvdan Kokt. Utsegni frå denne nemndi vart prenta med tittel Rettleiding um rettskrivingi i lærebøker på landsmål, og denne rettleidingi bægde av for største inngrepet i skriftmålet. Koht ynskte større målbrigde, men han sat i mindretal.

Endå um det frå norskdansk hald vart piska upp mykje dumbe kring 1917, var vel tankane til folk flest at det var rimeleg å føra det norskdanske bokmålet nærare norsken. Målbrigdet og uppstyret kring målbrigdet styrkte trui på at det norske målet var framtidsmålet, og no som i 1907 var det yvergang til nynorsk i skulen. Kring 440 krinsar skifte upplæringsmål i 1910/1920, og etter Peder Hovdan gjekk straumen berre ein veg.

I 1901 meinte Hægstad, Garborg og Flo i nemndtilrådingi si at «I det heile kann det ikkje vera tale um noko slags aatsemje (med det andre målet) som gjer norsken mindre norsk» Det var ingen tvil um at umbøter i skriftmålet måtte ha sine grunnar i målet sjølv. Same tankar låg bak dei varsame skriftmålsuppmykjingane i 1910.

Låg liknande grunnsetnader bak 1917-rettskrivingi? Alle er vel ikkje samde um det, og det kann vanskeleg lesast eintydeleg ut or den vedtekne rettskrivingi. I tilrådingi i 1917 er det likevel stundom synleg ein vilje til sakleg grunnfaring av sjølve målet som kanskje vart mindre synleg hjå offentlege utval med makt yver skulemålet seinare. Med dette er meint at i 1917 var det gjerne ein naturleg og skynleg samanheng millom indre språklege addendar og sluttsum. Som t.d. når det vert tilrådt å taka burt t i inkjek. av eigenskapsord (adjektiv) på leg, men derimot ikkje på -ig: 'Rm (riksmål) sløyfer t etter endelsen ig, men her holder mange bygdemaal fast ved t og sløyfer snarere gen (rektigt). Man kan derfor ikke foreta nogen forandring i lm (landsmål).' 20 år seinare fanst ingen slike smålege sakumsyn att; då kom det forbod mot t i inkjek. jamvel etter -ug der knapt nokon, 50 år etterpå, fær seg til å skriva t-fritt (tolugt mod). Det røynlege grunnlaget for t i inkjek. etter -ig og -leg er elles nokolunde det same kring 1990 som det var kring 1917.

Dette var eit heller lausleg utplukka døme. I andre høve kann det verta meir polemik enn saklege grunngjevingar i 1917-tilrådingi. Um skrivemåte med d heiter det (s. 43) at når ein hev tillate hi (for hide), må ein og kunna tillata li. Det d-lause ordet hi kom inn i skulemålet saman med nokre fåe einstaka andre ord i 1901, (dei mest ålgjengde er hi, mei, sau, sei, (ei) skei, (ski), og etter tankegangen til tilrådingsskrivaren i 1917 bør eit einstaka brot på ein ålmenn regel draga med seg regelbrot i fleng. Liestøl skreiv ei magnate utgreiding um daud d i rettleidingi for lærebokskrivarar i 1919, og i endelykti gjekk det ikkje so ille for denne tilvande og etymologisk botnfaste skrivemåten som det fyrst såg ut til. Men lettsynlege brot på endefram fylgd vart verande att - og er der enno - som t.d. snau/snøya jamsides aud/øyda.

Skrivaren tok munnen hoste full når det heiter i tilråding: «Det rm. (riksmål) som bru kerde tillatte sideformer, vil komme til at staa meget nær det lm. (landsmål) som bruker de for dette tillatte sideformer. Denne radikalere retskriving, som staarfolkesproget nærmere, vil til at begynde med særlig være paa sin plads ifolkeskolen i by og land, og vil derfra med en naturlovs nødvendighet arbeide sig oppover i samfundet.»

Alle røynslor etterpå stadfester at ein bør vera meir varsam med å tala um ei naturlovs tilnøydsla.

Det kom mange jamstelte sideformer i 1917, i båe mål. Denne setningi rå grunngjevingi vitnar både um ein viss jordnær sans og eit visst målvit: «Som hovedvinding ved dobbeltformer kan man saaledes fastslaa at de gjør reformene mindre haardhændte og sikrer de mest livskraftige former seiren, idet valget overlates fremtiden.»

1917-målet

Dette yversynet er ikkje fulldekkjande. Her er berre nemnt brigde som må reknast for viktuge, og som etter måten ofte synst att i skrift.

Formverk

Bundi form av sterke hok.ord eintal og bundi form av inkjk.ord fleirtal fekk valfritt -i eller a: soli-sola; husi-husa. Det er dette som vanleg vert kalla i-mål og amål.Eigenskapsord (advjektiv) og partisipp på -en fylgde namnordi i hok.soleis at dei i ubundi form i a-mål fekk endingi -en (ei vaksen gjenta), i i-mål fekk den endingi -i (ei vaksi gjenta). Denne endingi for eigenskapsord i a-målet er i røyndi hank.endingi. Endingi i hok. er i målføri vanleg -a (ei vaksa gjenta).

Denne jamstellingi av i-mål og a-mål kravde parallellutgåvor av sume norskbøker, serleg ABC-bøker. Krinsane sjølve avgjorde kva utgåva dei ynskte. Det var, som langt kjent, ein skipnad som verka sers godt til det i 1938 kom røynleg forbod mot i-målet i skulen.

Namnord i bunde fleirtal kasta ut r (som og var utkasta i bokmål) (karane/kvinnone)

Linne hok ord fekk valfritt -e eller -a i ubundi form eintal (ei vise/ei visa). I fleirtal fekk linne hok.ord valfri ending på -or/one eller -er/ene (visor/visone eller viser/visene). Midlandsmålsformi -ur/une (visur/visune) vart forbodi i skulen.

Nemneformforgjerningsord (infinitiv) vart verande trikløyvd med ending på -a eller -e eller ei blanding av -a og -e (med grunnlag i sume målføre). Refleksiv nemneform fekk -s jamsides -st (finnas(t)). Linne gjerningsord i 2. klassa fekk valfritt -de eller -te i fortid etter l, n, r: kvilde/kvilte; brende/brente; førde/førte.

Notidsformene slår, får, står, går, har vart tilsleppte attåt slær, fær, stend, gjeng, hev (dei tri sistnemnde ordpari var elles innkomne i skriftmålet fyrr).

27 gjerningsord fekk stuttformer attåt dei vanlege formene med d i innljod (ending): be/beda; bla/blada; grø/grøda osb.

Andre stuttformer vart tillatne, som ta(ka), dra(ga), la(ta).

Slike stuttformer kom inn i bokmålet med, og dei kann, um ein vil, reknast for ei sernorsk skriftform.

Ljodverk/skrivemåtar

Mange ord fekk ny sjølvljod (vokal) som gav same skrivemåte som i det andre målet. I nokre høve hev bokstavskiftet dertil grunnlag i eit visst tvidrag i talemålet og målføri, og som stundom syner seg i skriftmålet og kann sporast attende til Ivar Aasen. Tvidraget kjem fram i gnidingi serleg millom i/e, millom y/ø, millom u/o. Det låg ikkje for Aasen å freista seg med kvasivitskap; han godtok den språklege røyndomen, og der han såg grunn til, det førde han upp i Norsk ordbog viktuge avbrigde av ordi, på alfabetisk plass, utan rangering, men med tilvising til det ordavbrigdet der Aasen, venteleg av språkhistoriske umsyn, tok med tydingar, historiske upplysningar mm. Upplysningar um ordet somar finn me soleis under sumar.

-æ ti le: 40-50 ord skifte skrivemåte æ til e I 1917: bilete, hevd, embete, fornem, lekfolk, nepa, redd, sjel, slep, slepa, streva, (hand)veska osb. Serleg misnøgje hev det vore med at samanhengen æ-å vart broten i eit par ord: ekre (av åker); (klokke)slett/(eit) slette (av slå).

-i til e: Kring 50 ord med open e-ljod fekk skrivemåte med e mot tidlegare i: andlet, bek, drev, grep, kje, lekam, let, leva, skred, skreda, steg, strekm osb. Sers mange av desse ordi er uppførde med alternativ e hjå Aasen. Millom-mellom vart jamstelte, men læreboknemndi fastsette millom til einaste lærebokform. Det er òg einaste Aasen-form for dette ordet.

-y til ø: 15-20 ord med uttale millom open y og ø fekk fast skrivemåte med ø. For nær sagt alle hev Aasen upplyst um ø-formi: børsa, dønning, føl, (ein) høl, høvring, høvel, kløv, mønster, røslyng, skjørbuk, støvel, vørter, møk, spør, spøt, spøta, bør (undanvind), søre, ca/røyk (varmedisma).

-Eit tjug ord fekk valfri skrivemåte med y eller ø, likevel slik at dei fleste y-ordi vart lærebokformer: dyn/dønn;kyn/kjønn; myrje/mørje; fyrr/førr; fyre/føre; gyrme/gjørme; myrk/ mørk; myrker/mørker; skyn/skjønn; stydja/stø osb. Hjå Aasen finn me for desse ordi med, stort sétt, upplysning um tvidrag i uttale.
Læreboknemndi fastsette jamstelling for studnad-stenad, men frå 1938 hev fyrstnemnde ord vorte kasta ut orondlistone, endå båe ord er levande framimot år 2000, stundom med litt ulik tyding.

-o til å: Skrivemåte med å mot tidlegare o fekk desse ordi: (ein) båe (bode), skåna, skånsel, vånd, årsak. Sideformer vart ma. fråde, nå, så (frode, no, so). Nå kom sterkare att i skriftmålet etter 1959, men knapt i talemålet. Så vart eineform i skulemålet etter 1938 trass i o-yvervekt i målføri (i alle høve der nynorsk er hovudmal) og trass i at o-skrivemåte høver betre til samnemnar - um ein dies ynskjer ei eineform (men so hev ingen bakgrunn i norskdansk, og då so).

-u til o: Ei rad ord fekk valfri skrivemåte med u eller o: burte/ borte fumla/fomla krune/krone lumme/lomme lut/lott mun/monn muna/monna skut/skott smult/smolt stue/stove sumar/sommar sume/somme sumla/somla trune/trone trumme/tromme tume/tomme tumsut/tomsut ukse/okse um(me)/om(me) upp/opp uppe/oppe.

I lærebøker var u påboden i dei fleste ord, frårekna dei valfrie lut/ lott, skut/skott, og dei obligatoriske o-ordi smolt, stove, trone, krone (pengestykket). Sameleis var (spreng)bombe obligatorisk o-ord, medan u var obligatorisk i (konge)krune.

Ikkje fåe av desse ordi er uppførde med det skriftlege tvidraget u og o hjå Aasen, m.a. ordi um/om, upp/opp som det ofte er bruk for og som syner mykje att i skrift. Sume ord hadde alt i gamalnorsk båe slag skrivemåte, i alle høve lut og mum og skuta. Med ei so lang valfridomssoga bak seg, utan kjend skade, hadde nok sume ord som er nemnde i denne bolken tok valfridomen nokre hundradår til. Men, som me veit, fekk sume i nett vårt hundradår den grilla at dei på ein ættled skulde tvangsfullføra den målevolusjonen som siste tusundåret ikkje hev fullført, og som i botn og grunn, so langt det er råd å sjå, snaudt kann fullførast i det heile, um ikkje livsens gang skal stoggast. Um det gjekk tolleg bra i 1917, laga det seg slik at i 1938 og 1959 vart sume av dei mest tilvande skrivemåtane, umrødde framanfor, utestengde or skulemålet eller nedstøytte til sideformer - som hev vorte jamgodt med utestengjing.

Tviljodar: Ei rad skriveformer med einfelt sjølvljod (monoftong) vart uppsette jamsides former med tviljod (diftong). I lærebøkene fekk tviljodane likevel stort sétt vera. Dei einerådande monoftongformene hadde god grunn for seg: del, c/cIa, øre (pengestykket). Røyst-røst vart valfritt i lærebøker, det òg kanskje med ein viss grunn. (Den gamalnorske formi var raust). Ykt-øykt-økt var alle godkjende og jamstelte; sidan vart ykt-øykt utan påviseleg språkleg grunn forbodne, men økt vart verande att åleine, truleg av di dette høvde best for norskdansk.

Mange av dei ordi som i 1917 fekk sideform med monoftong, var mykje bruka ord, både åleine og i samansetjingar: aust/øst draum/drøm flaum/flom haust/høst naud/nød saum/søm straum/strøm taum/tom deil/del deila/dela peika/peka drøyma/drømma fløyma/ flømma fløyte/fløte gløyma/glømma høyra/høra køyra/kjøra røyr/rør røyst/ røst søyle/søle trøyst/ trøst trøytt/trøtt øykt/ykt/økt øyra/øre øyre/øre (penge)

Tviljodsordi deil-deila, jamstelte i 1917, vart forbodne i skulemålet frå 1938. Dei er lite og inkje i bruk, og rekna isolert var vel ikkje dette verste utslaget av offentleg målverksemd. Ordi kunne enda ha ei upplysande gjerning i ordlistone; dei vilde syna samanhengen med det avleidde ordet deild som berre finst med tviljod og som ikkje lenger hev innlysande tyding for alle, men som i det minste trengst i visse sernemningar (t.d. deildestein og markdeild), og som difor med rette er ordlisteført.

Tviljodsordet søyla (vassdam, vassdepel) som fekk vedvarande jamstelling i 1917, vart sameleis forbode i 1938 - utan synleg grunn i det norske målet. Slik det er nemnt, vart øykt-ykt og strokne i 1938. Sume monoftongord frå 1917 vart på hi sida burttekne i 1938. Nokre kom inn att i skulemålet i 1959, men ikkje øst og høst.

-jo/ju til y: Ei rad parallellformer med y for jo eller ju kom inn i 1910, ord som bjoda/by(da), bljug/blyg, brjota/bryta osb. I 1917 kom det nokre til: lys, lysna, lys-ter, romme (attåt ljoS, Ijos-na, ljos-ter, rjome). Av desse vart ljos, ljos-na, rjome, lys-ter lærebokformer. Det hev ikkje hendt noko større med desse ordi sidan frårekna at rjome i 1959 vart nedstøytt til sideform og fekk dermed eit verknadsfullt forbod mot å koma til synes i offisiell skriftbruk.

-gt til kt: Gamal skrivemåte med gt vart avløyst med kt i båe skriftmåli for mange låneord: akt, akta, flukt, jakt, makt, vekt, viktug osb. Men gt vart ståande framfor bøygningsendingi t der det var g i ordroti, t.d. trygg/trygt, gløgg/gløgt. Skrivebrigdet slo fort igjenom og må vel reknast for vellukka, men sume set spursmålsteikn ved burtkastet av logisk gg i dømi framanfor (tryggt, snøggt).

Tvifelt medljod (dobbelkonsonant)

-Tvifelt ll utijod fall burt i endingi -al (tidlegare -alt): atal, gamal, vågal, apal o.fl.

-Jamstelt skriveform for notid av kunna - kan/kann. Men i lærebøker skulde kann brukast. Frå 1938 hev den fylgjerette skrivemåten kann vore utestengd i skulen.

-Ei lista på 30-40 ord fekk sideformer med dobbelkonsonant, «mest etter austlandsk og trøndsk talemål» helter det i grunngjevingi. Me tek med nokre av dei mest tidgjengde ordi - som alle fekk einfelt medijod i lærebøkene: bos/boss brot/brott fok/fokk kyn/kjønn kjøt/kjøtt kot/kott krit/kritt krut/krutt lok/lokk lut/lott mun/monn møk/møkk not/nøtt skin/skinn set/sett (sjå) skot/skott skut/skott skyn/skjønn tin/tinn ven/venn vit/vett.

Det vart godkjent sideformer i fleirtal av nokre ord: fot-føter/fetter; gås- gjæser/gjæsser; rot-røter/røtter; natt-næter/netter. Formene med tvifelt konsonant vart burttekne i 1938 - med rette. Men det forbodne fleirtalsordet næter hev grunnlag frå gamalnorsk og i målføri. Dei fleste av ordi i lista ovanfor brytst framleis mot kvarandre både i talemålet og i skulemålet.

I nokre ord vart den tradisjonelle skrivemåten med einfelt konsonant utkasta i 1938: kyn, set, skyn, tin. I andre ord vart den tvifelte konsonanten burtteken: krit, krut, skin (solskin).

Kring 30 ord fekk godkjend sideform med tvifelt m - mm - attåt den innarbeidde formi med einfelt konsonant: blom/blomme domen/dommen draumen/ drømmen flaumen/flommen fløyma/ flømma gamal/gammal hamar/ hammar hamen/hammen koma/komma lame/ lamme lemer/lemmer lomen/lommen rjome/rømme røma/rømma same/samme sauma/sømma saumen/sømmen strama / stramma straumen/strømmen strimel/strimmel strøyma/strømma sumar/sommar sume/somme tame/ tamme tume/tomme tøma/tømma

Sume av formene med dubbel konsonant hev falle heilt ut or skulemålet, noko dei fleste visseleg meiner er rimeleg: blomme, hammen, samme. Formi med einfelt m, strimel, vart av ukjende grunnar kasta ut or skulemålet i 1938. Dei andre ordformene slitst stort sétt mot kvarandre ute i det røynlege livet, men det er knapt gagnleg for norsk målreising at former som romet, tema, røma er nedstøytte til sideformer. Ordformi komma fall ut i 1938, men kom inn att i 1959, då som jamstelt lærebokform.

For mb kom det i 1917 inn mm eller m: t.d. kam, lam, yam, kjemma, lamma attåt kamb, lamb, vomb, kjemba, lamba. Dei godkjende dessutan tommer/tømra; men det hev ført til at frå 1938 hev det meir upphavlege og framleis levande timbra/timber vorte bannlyst i skulemålet.

Etter g og gg reglane um j etter g og k korn dét brigdet at i trygg lei staving skulde j kastast i desse hovi:

1. I hank fleirtal av ord som bekk, belg, dreng osb
Desse ordi fekk no fleirtalsformene bekker, belger, drenger osb. mot Aasen-formene bekkjer, belgjer, drengjer. (I midlandsmålet heitte fleirtalsordi bekkir, belgir, drengir). Same bøygning fekk hok.ordet seng-senger.

2. I inkjek.ord på -ge, -ke, -ske: hygge, tekke, ynske osb. Aasen var noko prøvande her; i ordboki finn me både t.d. ynske, stykke og ynskje, stykkje. I fleirtal fekk slike ord i 1917 tilaten -j fyre -a: merkja, tekkja. Sameleis fall -j burt i ord på -ende: kvikende, likende. (Det lite bruka og lite kjende ordet høgjende (pute) fekk i 1917 den tvilsame formi høyende som sidan hev gjenge att i ordlistone).

I rettskrivingsreglane gjorde nemndi serskilt merksam på at ein skulde skriva: ikkje, inkje, korgje, korkje, mykje, byggja-byggjer-byggjing, tenkja-tenkjer-tenkjing. Like eins bøygjeleg, fylgjeleg.

Daud d

Tidlegare hev me vore inne på at nokre få ord med stungen d i gamalnorsk, vart skriven utan d frå hundradårsskiftet (m.a. sau, mei, hi, sei, (ei) skei. ski). I rettskrivingi 1917 kom det nokre d-lause ord til, M.a.: bu båe flu glo groe hei hia seg li lee rei ri skrei snau snei snøya stø støtt sva så (ei) tiare/tiast titt.

Rettskrivingsnemndi vilde gå lenger på denne vegen, men læreboknemndi bægde av. I tilrådingi si hadde dei med ei utgreiding frå Knut Liestøl som sette upp desse ordformene til lærebokbruk: breid/breida, greid/greida/greide, leid/leida, keid, leid, reid.

26 gjerningsord med d i innljod fekk godkjende stuttformer utan d.

Valfridomen gjeld framleis i 1990 for dei fleste ordi, ein valfridom som knapt hev vore til skade: beda/be føda/f bjoda/by gjøda/gjø blada/bla gleda/gle bløda/blø glida/gli bræde/bræ gløda/glø floda/flo gnida/gni grøda/grø klæda/klæ lada/ la røda/rø råda/rå skada/ska speda/spe steda/ste støda/stø (stydja) svida/svi træda/træ vrida/vri

Dei fullskrivne formene speda og stoda hev vore forbodne i skulemålet frå 1938 til liks med formi stydja. Kvifor nett desse ordi vart utvalde til systembrot, er ikkje godt å vita. I 1938 skifte dei dessutan frå klæda/klæ til kleda/kle, eit nøytralt og på sett og vis harmlaust umskifte, burtsett frå at det var utan visleg årsak og braut både med alle norderlendske mål og med tradisjonen frå gamalnorsk. 50 år etter skrivebrigdet ser ein framleis æ-ordet i bøker og blad, som t.d. i marknadsføring. Eit nærast utruleg offentleg iverksett skrivepåfunn. Meir fyre seg hadde det å godkjenna formi byda jamsides by i 1959.

D-ordi lid, sted, hundrad, tusund o.a. fekk leva eit jamstelt liv fram til 1938. Då var det slutt. I utgreidingi si um ord med daud d hermer Knut Liestøl etter rektor Peder Blix i Norsk pædagogisk tidskrift II s. 67: «Daud d i slutten av ord og millom vokalar er og eit vanskelegt umkverve. Der har det gått ut yver landsmålet. Frå norsk stoda er det ikkje stort meir grunn til å skriva li og ri enn um ein vilde taka til å skriva go, ti, rau, hu, bli, sine.»

Fylgjor hadde sitt

I utgreidingi si um daud d skreiv Knut Liestøl at ved målbrigde tidlegare hadde det vore teke umsyn til slikt som sjølve den norske målorganismen syntest å krevja. Ved den nye målumboti hadde ein derimot bøygt seg for krav som kom utanfrå.

Det som Liestøl peika på, var noko nytt i det som sume mykje seinare tok til å kalla offentleg målplanleggjing, eit ord som i denne samanhengen er både vanhoveleg og misvisande. Burtsétt frå at det burde få nokon kvar til å frysa langs ryggen. Heilt visst i 1990. Offentleg målplanleggjing hev, dømt i ettertid, køyrt seg dundrande i grøfti og stend att som eit skræmsel ved vegkanten. Men frå 1917 - ja, tildragi er nok synlege i 1909 i utgreidingi frå Hans Eitrem, Amund B. Larsen og Steinar Schjott - frå denne tidi tek dei offentlege rettskrivaraneut på si sigersferd som likevel sistpå skulde møta sitt Stalingrad. No vart det etter kvart tale um at målfolk skulde ofra målet for at det same målet skulde vinna landet. Ja, ikkje ofra heile målet med ein gong, sant nok; berre stykke for stykke, litt etter litt. Frå hi sida vart det sagt at desse offermennene på ingen måte hadde eigedomsrett eller rådvaldsrett yver det målet dei slik vilde ofra.

Det kann vera verdt å skriva nokre ord um Knut Liestøl og den noko tvitydelege rolla han spela. Knut Liestøl (1881-1952) var fødd i Aseral, skreiv ei doktoravhandling um folkevisor, vart professor i folkeminnevitskap, og han grunnla Norsk Folkeminnesamling som han styrde til 1951. Han var med i rettskrivingsnemndi som kom med tilråding um 1917-målet, men han skreiv og ei utgreiding som jenka på og bægde av for sumt som stod i den same tilrådingi.

Det syner tydeleg nok at andre enn Liestøl hadde vore den rådrike krafti i nemndi. At dette var D. A. Seip, er det vel ålmenn semja um. I l930-åri var Liestøl kyrkje- og skulestatsråd 1933-1935, og han var andsvarleg for utnemningi av rettskrivingsnemndi då. Sidan kom han med i revideringsnemndi der han hadde vektuge motlegg mot dei verste målbrigdi som denne nemndi kom med og som han sjølv i grunnen var andsvarleg for. Han nådde ikkje fram med alt. Når Liestøl ikkje vilde ha med Seip i rettskrivingsnemndi då han sat i riksstyret, er det ikkje urimeleg å gissa på at røynslone med Seip i 1917-nemndi å segja. Liestol var innvald i Norsk Måldyrkingslag; ingen hev sagt anna enn at han hadde djup umsut for norsk mål, men han var stundom med på å løysa ut krefter, venteleg, som han sidan ikkje meistra.

I 1917 vart ikkje skriftmålet so upprive, korso, som sume hadde ottast. Lærebokmålet heldt nokolunde uppe hovudtyngdi av den vesle måltradisjonen som det sers unge skriftmålet åtte - ja, målet hadde ikkje meir enn gode 25 års skriftspråkleg bakgrunn, formelt, i skulen. Og i romfang var denne bakgrunnen liten, serleg i fyrstningi; det var ingen stor prosent av krinsane som hadde teke ved det norske skriftmålet.

Uppstyret kring målbrigdet i 1917 førde til framgang for norsk i skulen. Kring 440 krinsar skifte mål ved dette leitet, noko samnorskfolk både då og seinare hev teke som eit prov på velsigningi i samnorskpolitikken. Endå det motsette etter alt å døma er den røynlege samanhengen. Det kann me segja no. Ikkje ein einaste krins førde samnorsk inn i skulen; folk førde inn i skulen den nynorsken som del trudde bokmålet skulde tøygja seg etter. Når samnorskvengen med politikken sin fekk syna allverdi at denne trui bygde på tome ord, talemåtar, språkleg vankunna og hildringar, gjekk folk andre vegen. Som rimeleg er.

I den høgre skulen kom det, motsett i folkeskulen, sume stader til uppløysingsfreistnader for det norske skriftmålet. Rundt um på sume skular laga dei seg sernormalar i nynorsk med bakgrunn i sideformene, medan dei same skulane tok det på ei heilt onnor vis med norskdansken. Dette vart teke upp i ei utgreiding frå Norsk Måldyrkingslag i 1936, Skal me reisa det norske målet eller riva det sunder?

Millom dei som kom med åtvaringar, finn me (etter Kjell Venås, 1984) Olav Midttun og Knut Liestøl. For det veikaste av dei tvo skriftmåli, nynorsken, var det god grunn til å ottast fåre. I den vanstoda som tok til å syna seg, skreiv professor Gustav Indrebø (1889-1942) den kjende uppmodingi si til målfolket um Einskap i rettskriving, fyrst prenta i Firda Folkeblad 1929, nr. 74, 77, 79 og 80. Gustav Indrebo synte her til at fyresetnadene frå 1917 hadde broste. Dei som laga målsrettskrivingi i 1917, og heile flokken deira, fylgde ikkje gjenom dei valfrie formene brui yver til norsken. Tvertimot var det konsolidering kring dei danskaste hovudformene. I denne stoda mana Indrebø målfolk til å samla seg um sine hovudformer, dei formene som hadde ført målet fram dit det den gongen var kome. Det var ei utmaning til friviljug indre disiplin.
Språklege tvangsbod hev aldri stade sterkt på denne vengen, ikkje då og endå mindre seinare. Utmaningi var knapt fåfengd. Målet i målpressa var, so langt synsviddi rekk, tolleg bra, serleg samanlikna med det som seinare skulde koma. Det er heller ikkje kjent at parallellutgåvone på i-mål og a-mål av grunnleggjande norskbøker i skulen førde til større knirking.

Den indre striden loga upp med ny kraft etter 1917, mindre for målumbøtene, truleg, enn for ideologien bak umbøtene. Med stor brennhug søkte eit mykje doktrinært mindretal av målfolket under demokratisk røykleggjing å vinna ei alt anna enn demokratisk makt yver sjølve skriftmålet.

På landsmøtet i Noregs Mållag den 13. februar 1938 kunde Gustav Indrebø setja upp denne sluttsummen for verknaden av 1917-umbøtene for bokmål: «Dei norske ord og ordformer som vart innførde då (i 1917), hev slege tolleg godt igjenom. Men dei norske bøygjingsformene som resolusjonen 1917 tok upp, hev næmast falle daude til jordi i bokmålet. I 1917 vart fyrst vedteke obligatorisk ein 150-200 hokynsord med norsk bøygjing, og nokre verb av kasta-klassa med norsk fortidsending. Men det hev mislukkast reint å få desse bøygjingane til å trivast i bokmålet, det stridde for mykje mot målkjensla åt deim som br bokmålet og hev det til morsmål».

Med tanke på det norske skriftmålet spurde Indrebø ved same høve um nynorsken skulde vera ein nokolunde trygg målgrunn å flytja yver til, eller ikkje. Vilde Noregs Mållag no ha målreising eller målblanding? Etter upprit i Fram daa, Frendar, Oslo 1957, svara Indrebø klårt at han ynskte front mot ei tilsikta og framskuva målblanding i norskdansk leid, og han var for sjølvstendig norsk målreising. Det same sa utsendingane på landsmøtet med 2/3-partars fleirtal. Men då hev me i denne skildringi hoppa litt for langt fram i tidi.

Mål og vanmæle 4 Varsam landsmålsumbot i 1910

2013-03-27T00:38:39Z

Jackson Crawford: Retta det eg kunde.

Varsam landsmålsumbot i 1910

Fyrespelet

1907-rettskrivingi hadde ingenting med det norske skriftmålet å gjera. Det var ei umbot berre for norskdansken, ei umbot som hadde vore venta og påkravd lenge. Utpå 1800-talet kom det ørsmå rettskrivingsbrigde inn i norskdansken ved at nyutgåvor av rettskrivingslæra til J. Aars gjorde små vridnader på ein og annan bokstaven, soleis i 1870, 1877 og 1885. Bokstaven x vart t.d. utskrift med ks, og fleirtalsbøygningi av gjerningsord vart burtteki. I 1892 kom det ei litt større umbot i skulemålet med Nordahi Rolfsens lesebok, noko som førde til ein viss liten målsieg valfridom for elevane. Ein viss valfridom hev det vore her i landet sidan, allvisst i namnet - i båe skriftmål. Og soleis som norsk målstoda hev tett seg på 1900-talet, rykkjest det uråd å tenkja seg at valfridom skulde verta uturvande i nokor synleg framtid.

Kanskje hadde den nasjonalt vonfulle unionsuppløysingi i 1905 samanheng med rettskrivingsbrigdi i norskdansk i 1907, som alle var små steg i uppnorskande leid. I 1906 vart Noregs Mållag skipa. I 1909 fylka dei seg på hi sida i Riksmålsforbundet; rettskrivingsumboti i 1907 vekte motkrefter. Frå 1904 til 1910 gjekk kring 600-700 skulekrinsar yver til norsk, og ymse krefter drog nok her saman: dei nasjonale straumdragi kring unionsbrotet, framtaksviljen millom målfolk og den nye norskdanske rettskrivingi som i røyndi styrkte trui i båe læger på framtidi for det norske målet.

Med stortingsvedtaket um sidemålsstilen i 1907 kom nynorsken for ålvor inn i den høgre skulen. Sidan 1896 hadde elevar i den høgre skulen som ynskte det, havt formelt høve til å skriva uppgåvor på norsk, men i 1907 vart denne retten utvida til obligatorisk skriftleg prøve i båe mål. Striden mot den sokalla sidemålsstilen, i røyndi ein strid mot norsk mål, tok til samstundes med stortingsvedtaket og hev, i bylgjegang, vara ved sidan. Eit attervendande stridsinnkast er at det norske målet skal hjelpast fram, med - i motsetnad til alle andre fag - å støytast ut or skriftleg upplæring. På Elverum var det eit målskeid for lærarar i 1908, der dei tok fyre seg skuletilhøvi. Professor Marius Hægstad leidde dette skeidet. Dei som var med, sa seg i ei fråsegn leide for den tilkvesste målstriden, dei ynskte eit visst samarbeid millom dei tvo skriftmåli.

Målumboti 1910

Tankane på Elverum-samlingi fekk sumt å segja. Alt same året, i 1908, sette departementet ned ei nemnd som skulde freista tiljamna skilnader i skrivemåtar for dei tvo måli der ordtilfanget var sams. Den norskdanske skriftmålsgreini hadde med tvo mann i nemndi, skulemannen Hans Eitrem (1871-1937) og målføregranskaren Amund B. Larsen (1849-1928). Den nynorske greini hadde berre ein nemndmann, Steinar Schjøtt, som kom ut med Dansk-norsk Ordbog i 1910, med Norsk Ordbog i 1914, og som gjorde seg serleg kjend tidlegare med di han fylgde Fjørtoft i striden mot Aasen-målet.

Sekretærane i denne nemndi var studentar den gongen. Seinare vart dei båe professorar, med ulikt målsyn. Det var Sigurd Kolsrud og Didrik A. Seip.

Nemndi kom 20. februar 1909 med ei utgreiding som vedrørde skrivemåtar i båe mål, og i seinare tiders offentlege målbrigde vart synsmåtane til nemndi sette i verk. Men fyrebels fekk det meste kvila. Sidan norskdansken so nyleg hadde havt ei rettskrivingsumbot (1907), vart ingenting gjort med dette skriftmålet no. For det norskrotte skriftmålet kom det derimot ein kongeleg resolusjon den 10. juni 1910 som, med bakgrunn i utgreidingi, godkjende nokre skriftmålsumbrigde som skulde sleppa til i skulen, men ikkje i lærebøkene.

Desse tillatne umbrigdi var:

i. Ending -e kunde nyttast jamsides -a i ubundi form av linne hok.ord eintal: ei vise, gjente, gate jamsides visa, gjenta, gata. (Den upphavlege formi på -a vart heilt forbodi i 1938, men i 1983 godkjende Norsk språkråd atter den ubundne endingi -a til sideform i offentleg mål).

2. Låneord av type -era (studera) vart valfrie er-gjerningsord, mot tidlegare berre a-bøygning. (Etter 1938 hev a-bøygningi vore forbodi i offentleg skriftmål).

3. I den bundne fleirtalsbøygningi for namnord hok. og hank. kunde r utelatast: kvinnone/kvinnore, karane/kararne (mot tidlegare berre kvinnorne, kararne).

4. Ei rekkja ord med jo/ju-former fekk alternativ skrivemåte med y/ø: brjota/bryta, Ijuga/lyga, rjome/røme o.a.
Noko uppstyr vart det ikkje etter denne varsame umboti der ingen gamle skrivemåtar vart forbodne, og ingen nye påbodne. Men millom målfolk var nok meniningane sprikjande. På eit møte i Oslo Maallag i 1912 vilde Olav Midtrun at sideformene frå 1910 skulde verta hovudformer, og Halvdan Koht tala for a-mål og vilde kasta ut daude medljodar. Andre målfolk såg onnorleis på det, og nokor ny umbot kom ikkje no.

Etterspel

Umboti i 1910 førde berre med seg at den skriftlege valfridomen vart utvida. Det var ei liti umbot, den minste og mest finhendte i den sernorske målbrigdingssoga, og når me ofrar nokre ord umframt på denne umboti, er det nett fordi umbot og fylgjor er so yversynlege. Dei fleste medvitne målfolk tykte nok at dei nytilsleppte skrivemåtane i 1910 hadde gode grunnar for seg, at dei gjorde skriftmålet lettare og mindre alderdomsleg og knytte det nærare til talemålet. Um sideformene frå 1910 ikkje skulde vera lærebokformer, hadde Lars Eskeland alt i 1913 teke i bruk sumt frå denne umboti (bunde fleirtal hank. og hok. utan r - karane/kvinnone).

Me skal fylgja kvart brigde for seg:

-Det er alt umtala at den ubundne endingi -a i eintal av linne hok.ord (ei visa, gjenta, gata) vart heilt forbodi i 1938, men korn inn att i 1983, då på sideformsplass. Ein treng ikkje tvila på at umbøtarane i 1983 hadde uppdaga at endings-a stod mykje sterkare i rnålføri, m.a. i NordNoreg, enn tidlegare var tenkt.

-Låneord på -era (studera) vart valfrie -er-gjerningsord i 1910 jamsides a-bøygning. Sidan 1938 hev den upphavlege a-bøygningi vore forbodi, men a-bøygningi er framleis å sjå i skrift, og sume krev henne inn att i målet.

-Umbøtarane i 1910 trudde nok jo/ju-formene var på veg ut. Seinare kom det målbrigdarar som synte mindre måtehald enn i 1910; dei sette forbod mot sume jo/ju-ord. Og eit og anna slikt ord tykkjest uvanleg, kanskje, fram mot år 2000 (som skrjona). Men sume andre jo/ju-ord hev halde seg uventa sterkt, som hjupa, ljos, Ijuga, rjome, rjupa, stjorn, stjorna.

Me skal sjå litt nøgnare på noko so avhendes som bunden fleirtals-r i hok.ord og hank.ord. (kvinnorne, kararne). I norskdansk opna dei for r-frie former i 1907, og i 1917 vart r-frie former einerådande i båe mål. Det hev aldri reist seg noko ynskje um å få inn att r-en som stort sétt var ute or talemålet lenge fyre dette hundradåret. Alt midlandsnormalen hadde r-frie former, og Lars Eskeland tok r-frie former i bruk i mållæra si, slik me hev sétt, fyrr formene i grunnen skulde brukast i lærebøker. Gustav Indrebø, ein mann med ans for historisk samanheng, klaga heller ikkje på r-en. R-burtkastet hev vore rekna for ei rimeleg og rettkomi umbot som, truleg, gjorde skriftmålet lettare og naturlegare for dei fleste. Og for å hindra mistyding: denne bokskrivaren ynskjer ikkje å slå noko slag for r-en.

Men ein mann som Eigil Lehhmann hev heile tidi bruka r i dei umrødde fleirtalsformene, endå ikkje Lehmann heller hev gjort meir for r-en enn nett å bruka han sjølv. Um det soleis knapt er grunn til å setja upp denne r-en på ei ynskjelista for framtidsskriftmålet er det like lite eintydeleg innlysande at det var rettast å kasta ut r-en so lenge han høyrde til folks skriftvanar. R-en hev vore med frå gamalnorsken av. Og r-fri skrivemåte bryt med systematikken i målet, etter di i nokre umljodsord trengst i vedvarande, m.a. i klo/klørne, krå/krærne, rå/rærne, tå/tærne. Burtkastet av r bryt dessutan samanhengen i fleirtalsbøygningi, for i ubundi form er det bruk for r, same um han i mange målføre slett ikkje er høyrande her heller. Den r-frie skrivemåten i bunde fleirtal er sameleis eit brot med fleirtalsbøygningi i alle andre norderlendske mål - svensk, dansk, islendsk, færøysk.

Nemndmennene som skreiv under utgreidingi si den 20. februar 1909, var visst nok tvisynte når det galdt den r-frie bundne fleirtalsformi. Det helter at «der maaske kan være tvil» um kor god formi er.

Dette fær vera nok um burtkastet av bunden fleirtals-r. Ei umbot som kalla på tvil i 1910, som vart obligatorisk knappe 10 år etterpå, og som hev vorte framimot samtonande godteki i ettertid. I eit høve som dette hev brukarane av båe måli vore hjartans samde, er det likt til, og so fær me kanskje kosta på oss litt sjølvironi og hengja dei r-frie bundne fleirtalsformene på flaggstongi til sernorske skriftmålsmerke.

Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet

2013-03-25T16:09:59Z

Jackson Crawford: Eg retta det eg kunde. - Jackson Crawford

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av tridje bolk (mv22.tiff - mv26.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

III
Fyrste statsinngrepet

Skulerettskrivingi frå 1901

Det hev vore hevda til våre dagar med stor brennvisse, utan mottankar, utan motspursmål, at kring hundradårsskiftet laut det norske skriftmålet, landsmålet, få fastare skrivereglar. Tarvi til skulen tvinga nærast av seg sjølv fram iverksetjing av offentleg autoriserte skrivereglar, lyder den velkjende læreboksanningi.

Som me veit, fekk desse velkjende og visseleg velmeinte synsmåtane gjenomslag. Me hoppar litt fram i soga no, men finn grunn til å minna um at synsmåtane - rett nok i meir tilspissa og umvridi utforming - sistpå førde folket inn i den makelause stoda at fåmente språkteknokratiske utval i røyndi fekk mynde til å avskapa/skapa det offentlege målet med offentlege maktbod.

Attende til hundradårsskiftet: trongst ei offentleg rettskriving, slik me hev vorte fortalde? Me hev alt sétt at ein kjend skulemann og lærebokskrivar meinte at det ikkje trongst, Lars Eskeland. Og jamfører me med andre folk og tungemål, finn me so langt vår synsvidd rekk snaudt døme som i det heile tyder på, langt mindre stadfester, at den norske målpolitikken kjem av nokor historisk tilnøydsla. Det var ikkje noko ljomande naudskrik frå folket som tvinga fram skriftnormalen i 1901. Det heile vart sett i verk på høgt og sentralt hald, administrativt av riksstyret, utan vegen um Stortinget. Upptaket kom frå Det Norske Samlaget der formannen, riksråd V. A. Wexelsen, på årsmøtet i 1898 sa at skulen trong noko fast å halda seg til i målvegen. «Samstundes galt det aa arbeida norsken vidt mogleg, eins reglar der der gjekk aa»

Når dette er sagt, lyt det straks leggjast til at i 1901 gjekk alt av seg på ein måte og med eit utfall som var rimeleg og truleg gagnleg for norsk mål.

I det norskdanske mållægeret var det ved denne tidi strid, og striden loga upp etter leseboki til Nordahl Rolfsen kom med innslag av uppnorsking i utgåva på «det almindelige Bogmaal». Professor Johan Storm (1836-1920) tala um «Den haabløse Forvirring» på den eine vengen, medan Moltke Moe (1859-1913), professor i «det norske Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage Folketraditioner» la imot på den andre vengen: «Vi svarer dertil, at enhed og konsekvens under sprogforhold som vore ikke lader sig opnaa, undtagen ved bibeholdelse af den traditionelle danske skrivebrug - og da i strid med hele vor sprogutvikling - eller ved fuldt at vælge byernes talesprog og da i strid med hele den nedarvede skrivebrug og ofte ogsaa med landsskolen».

Uppnorskingsviljen var stigande, endå um Bjørnson no vilde so langt attende til dansk som råd var. Den norskdanske rettskrivingi i 1907 var uppnorska, men slett ikkje i nokon stor mun. Viktugast var dei harde medijodane (konsonantane), dobbel medijod i utijod etter stutt sjølvljod (fonn, sott, bukk), nokre uppnorska bøygningsformer og utskifting av ordi af, nogle, I og Eder til av, nogen, dere.

I norsklægeret var det etter måten fredeleg. Utbyggjing og utbreiding av målet var hovudtingen, og samlingi innetter tufta seg nærast på retten til fridom og mangfelde. I utsegni til V. A. Wexelsen på det nemnde årsmøtet i Det Norske Samlaget i 1898 høyrde desse ordi med: «Forfattarane maa ha sin fridom no som fyrr, det berre gagnar saki.»

Nemndi frå 1898

Framanfor vart det nemnt at påskuven for ei offisiell rettskriving ikkje kom frå folkegrunn eller styringsverk i det vidsveimde landet, men frå topphald i hovudstaden. Det var krinsar i Det Norske Samlaget som fekk departementet til å peika ut ei nemnd som skulde laga framlegg til den offisielle rettskrivingi. Kyrkjedepartementet valde ut dei tri nemndmennene. Bakgrunnen for valet er ukjent, men det var ingi ring nemnd.

Formannen var Marius Hægstad, språkleg grunntrygg, frå 1899, professor i norsk. Med seg hadde han Arne Garborg, mest kjend for si dikting, men som dessutan hadde vore med i ordskifte um mål og målreising. Den tridje i nemndi var Rasmus Flo (1851-1905) - lærar og filolog fra Oppstryn, ein kravlaus arbeidsmaur med store språklege evnor. Han arbeidde m.a. med umsetjingar frå gamalnorsk, gav ut Gamle skaldar og kvad (1902), sette m.a. um Styrmann Stay av Marryat (1900), styrde Syn og Segn frå fyrste hefte til han døydde. Koht fortel at Rasmus Flo var den einaste som utan tvikmål bruka raudblyant på tekster av Arne Garborg, og Koht skriv um han at «han var den verste bokormen du skulde kjent». (Halvdan Koht: Norsk vilje, 2. utg. Oslo 1977).

Mennene i trimannsnemndi var usamde. Marius Hægstad vilde halda seg nærare Aasen-målet enn dei tvo andre, Flo og Garborg, som sa seg å vilja opna meir for målet austanfjells, serleg for folkevisemålet i Telemark og Setesdal. Hjå Flo og Garborg kom det dertil fram eit drag som alltid hev vore merkande i norsk målstrev, både tidlegare og seinare - den sterke uviljen mot altfor streng normering. Dei meinte skuleborn måtte få skriva sitt eige målføre so langt og lenge som råd var.

Framlegget i 1899 frå nemndi var merkt av den indre usemja. I mykje stod nemndmennene saman, men framlegget enda med ei fleirtalsutsegn (Flo og Garberg) og ei mindretalsutsegn (Hægstad) som tilrådde kvar sine normeringsalternativ.

Me skal ikkje koma nøgnare inn på dette framlegget som gjekk til departementet og vart prenta. Deretter rådspurde departementet sakkunnige skulefolk og lærebokskrivarar, Steinar Schjøtt, Lars Eskeland (1867-1942) og Matias Skard (1846-1929), alle framskotne og velvyrde målfolk.

Steinar Schjøtt hadde ikkje høve til å taka på seg dette finsiktingsarbeidet, men Lars Eskeland og Matias Skard gjorde det. Dei la fram kvar si rådsegn, og båe studde eintydeleg alternativet til Marius Hægstad. Serleg Skard bruka sterke ord urn normalen til Flo og Garberg som han rekna for ubrukande, utan studnad i bokheimen som han meinte normalen var, og altfor vanskeleg til å læra. Eskeland var mildare i ord, men like klår i meining.

Då rådsegnene til dei sakkunnige låg fyre, kom Hægstad-nemndi med eit tillegg til det fyrste framlegget sitt. Rasmus Flo og Arne Garborg bøygde av. Til vederlag gjekk Marius Hægstad med på å godkjenna den fyrste tilrådingi frå Flo og Garborg til sideform «etla til bruk i folkeskulen i bygder eller byar som maatte ynskja det».

Hovudformene frå 1901 hev sidan gjerne vorte kalla Hægstadnormalen. Formene som Flo og Garborg tilrådde hev vorte kalla midlandsnormalen. Rettskrivingi vart godkjend i kongeleg resolusjon den 6. februar 1901, og godkjenningi var knytt til ei skulemålsordliste av Matias Skard. I ordlista er dette slik attgjeve: «Ved kongebrev av 6te februar 1901 er denne ordlista med umsyn paa skrivemaaten «naadigst godkjent til skolebrug og bliver at anvende i alle lærebøger paa landsmaal som brukes i skolen».

Hægstad-normalen hev vel helst vorte rekna for ei letthendt tiljenking av Aasen-formene etter talemålet. So langt bokskrivaren kann døma, verka normalen styrkjande på målreisingskreftene, utan stor strid i sitt fylgje. Heilt fritt for mottankar var det vel endå ikkje, slik me ser her i boki under Jan Prahl, som i brev av 1915 tala um «Stipendiat og Pavemaalet» frå Oslo. No stod desse ordi i eit privatbrev, og Prahl trong ikkje plent ha rettskrivingi 1901 fyrst og fremst i tanke, endå um det ligg nær å tru det. Men det hadde kome fram tankar um nye skrivebrigde millom 1901 og 1915, både kring 1910 då det kom nokre nye tillatne skrivereglar, og seinare.

Midlandsnormalen tok Lars Eskeland med i eit tillegg i nyutgåva av mållæra si i 1902. Garborg sende ut eit hefte um midlandsmålet i 1906. So langt det er kjent, vart midlandsmålet lite eller inkje bruka i skulen. Derimot synte målet att i bokheimen, i minsto sume former.

Departementet tykkjest ha arbeidt samvitsfullt med rettskrivingi frå 1901. I hovudnemndi og den sakkunnig ettersynsnemndi sat folk som hadde stor tillit, dei hadde i skrift synt eigne språklege evnor og høyrde fagleg til dei best tenkjelege. Dei stod heller ikkje for eins målsyn. 1901-målet var eit lærebokmål som i prinsippet opne for lærebøker både med hovudformer og sideformer.

Hægstad-normalen

Dei fleste hev venteleg meint at Hægstad-normalen var til gagn for landsmålet. Ordet modernisering hev vorte bruka, utan at dette ordet fortel stort her korkje um mål eller modernisering. I sumt var Hægstad-normalen eit brot med skrivemåtar som hadde godt grunn lag både etymologisk, historisk og i nordiske skriftvanar. Likevel vart dei avlagde skrivemåtane knapt sakna av mange.

Viktugaste skrivebridgi 1901 var:

1. Fleirtalsendingar i gjerningsord fall burt (Aasen eiga, vita).

2. A-gjerningsord fekk -a i alle tidsformer frårekna notid, dvs, utgang på sjølvljod (vokal): kasta - kastar- kasta - kasta (hjå Aasen kasta kastar - kastade - kastad/kastat).

3. Fortids partisipp for sterke gjerningsord fekk ending på -e: bore, funne, kome (hjå Aasen boret, funnet, komet).

4. Utgangs-t fall vekk i anna, kva, noko og i inkjek. av eigenskapsord (adjektiv) som lite, mykje, ope.

5. Utgangs-t fall vekk i bundi form av linne inkjekj.ord eintal: hjarta-hjarta; auga-auga; nyra-nyra; okla-okla;, hyrna-hyrna; nysta-nysta; noda-noda (nysta).

6. Ingi t-ending i utfyllingsord (adverb) på -leg (han skriv tydeleg).

7. Nokre ord fekk einfeld sjølvljod (monoftong) der det hadde vore tviljod (diftong), som: del, brød, kjøpa, dåp, rekning (tidlegare deil, braud, kaupa, daup, reikning), med eit visst høve til jamstelt skrivemåte - kjøpa/kaupa.

8. Ei rad ord fekk nye skrivemåtar, som: dør, gjeta, sjæl, sjø, snø (tidlegare dyr, gita, saal, sjo, snjo).

9. Etymologisk d fall burt i sume ord, m.a. mei, sau, skei, sei (hjå Aasen meid, saud, (ei) skeid, seid).

På slutten av 1900-talet er det likt til at etymologiske/historiske grunntankar er på framsig. Og kva kann i grunnen setjast i staden i normeringi av eit skriftmål som vil vera samnemnar for mange målføre? Jamfører me Hægstad-normalen med det reine Aasen-målet under slike synsvinklar, meiner snaudt alle, no snart hundrad år etterpå, at Hægstad-normalen i alle stykke treng vera best. Ordformer som saud og meid kjem framleis på prent. Og avvikande røyster, snart hundrad år etterpå, hev jamvel rekna burtkastet av daud medijod i former som «kasta» og «funne» for ei mistyding. (Eigil Lehmann: «Fleirtalsendingi for linne hokyns ord» i Vestmannen nr. 1/1989). Hovud-domen um Hægstad-normalen hev likevel vore velviljug.

Midlandsmålet

Rasmus Flo og Arne Garborg tok midlandsnormalen i bruk sjølve, og dei fekk noko fylgje, bokleg. Det hev vorte sagt um normalen at han knyter skriftmålet nærare til Austlandet, serleg til landet kring Langfjelli. Samstundes hentar midlandsmålet styrke frå folkevisemålet. Sume hev lagt vekt på at i midlandsmålet kjem den norske triklangen sterkare fram enn i nokor onnor nynorsk skriftform -a-i-u: gjenta-bygdi-sogu; hestar-tuftir-kyrkjur.

Flo og Garberg skriv i sergrunngjevingi si for midlandsnormalen, som til sist vart uppførd til sideform i 1901-rettskrivingi: «i bokheimen heile tidi, jamsides normalformi, (hev det) gjenget ein sidestraum av norskt maal i andre former, mest midlandske og austlandske, stundom former lenger nordanfraa (Sunnmøre, Trondheim) ... og det er ingen grunn til aa hava imot dette. Eit nytt bokmaal treng tid til aa vinna fast form og slaa djup rot, og det vilde vera galet aa forhasta seg her, og tru landsmaalet ferdigt, fyrr landet hev arbeidt seg saman um det. Det trengst ein sidestraum som den nemnde, um landsmaalet skal faa veksa seg rikt og halda seg friskt, og ikkje for snart slaa seg til ro i si faste form, og stivna der, og kanskje turka inn til eit daudt skule- eller kancellimaal».

Nokre viktuge drag ved midlandsmåiet:

1. Kløyvd nemneform (infinitiv) på -a og -e (t.d. sova, vera, men finne, lære).

2. Eigenskapsord og partisipp av type funnen, open skal ha ending -in, -i, -i: han er komin, ho er komi, det er komi. Supinum samt på -i (han hev komi).

3. Fleirtalsendingar i namnord: -ar, -ir, -ur.

4. Ingen endings-t i bundi form eintal av sterke inkjekjk. ord (huse, barne, dyre, mæle, eple). Heller ingen endings-t i ordet de (=det).

5. Linne hok.ord med open (stutt) sjølvljod i roti og berre ein med etter sjolvljoden (eller medljod + j) fær i ubundi form endingi bundi form -o (sogu/sogo, seiju/seljo. Andre linne hok. ord fær endingi -e og -a (gjente/gjenta, lukke/lukka).

Nokre døme på namnordsboygning etter midlandsmålet, der midlandsformene vik av frå Hægstad-normalen:

fot -foten -føtar -føtane
mann -mannen -mennar -mennane
gjest -gjesten -gjestir -gjestine
kvist -kvisten -kvistir -kvistine
son -sonen -sønir -sønine

Hok.:
bok -boki -bøkar -bøkane
rot -roti -røtar -røtane
syster -systeri -systrar -systrane
tuft -tufti -tuftir -tuftine
bjørk -bjørki -bjørkir -bjørkine
tavle -tavla -tavlur -tavlune
stjerne -stjerna -stjernur -stjernune
line -lina -linur -linune
furu -furo -furur -furune
sogu -sogu -sogur -sogune

Midlandsmålet var ikkje noko brot med Aasen-målet, og Garborg sa um Aasen i 1897: «Erfaring lærer os, at han alligevel ikke har været dum, den gamle. Naar han kaldte sin Skriftform en Generalnævner, saa var der noget i det» I sumt var midlandsmålet ei atterføring mot gamalnorsk, serskilt i bøygningi av namnord og eigenskapsord. Um midlandsmålet ikkje hev vorte noko samlingsmerke for målskrivande, hev formene heller ikkje, so langt, vorte reint utrudde, alle, or skriftbiletet. Sume hev kalla midlandsmålet for den venaste nynorskform som hev funnest. I offisielt skulemål fekk midlandsmålet derimot eit stutt liv. Der vart kasta ut alt med rettskrivingi i 1917, den kløyvde infinitiven frårekna. Politiskpedagogisk målreformisme låg alt i vassskorpa.

Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet

2012-06-11T02:22:55Z

Jackson Crawford: Hev halde fram.

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av tridje bolk (mv22.tiff - mv26.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

III
Fyrste statsinngrepet

Skulerettskrivingi frå 1901

Det hev vore hevda til våre dagar med stor brennvisse, utan mottankar, utan motspursmål, at kring hundradårsskiftet laut det norske skriftmålet, landsmålet, få fastare skrivereglar. Tarvi til skulen tvinga nærast av seg sjølv fram iverksetjeing av offentleg autoriserte skrivereglar, lyder den velkjende læreboksanningi.

Som me veit, fekk desse velkjende og visseleg velmeinte synsmåtane gjenomslag. Me hoppar litt fram i soga no, men finn grunn til å minna um at synsmåtane - rett nok i meir tilspissa og umvridi utforming - sistpå førde folket inn i den makelause stoda at fåmente språkteknokratiske utval i røyndi fekk mynde til å avskapa/skapa det offentlege målet med offentlege maktbod.

Attende til hundradårsskiftet: trongst ei offentleg rettskriving, slik me hev vorte fortalde? Me hev alt sétt at ein kjend skulemann og lærebokskrivar meinte at det ikkje trongst, Lars Eskeland. Og jamfører me med andre folk og tungemål, finn me so langt vår synsvidd rekk snaudt døme som i det heile tyder på, langt mindre stadfester, at den norske målpolitikken kjem av nokor historisk tilnøydsla. Det var ikkjenoko ljomande naudskrik frå folket som tvinga fram skriftnormalen i 1901. Det heile vart sett i verk på høgt og sentralt hald, administrativt av riksstyret, utan vegen um Stortinget. Upptaket kom frå Det Norske Samlaget der formannen, riksråd V. A. Wexelsen, på årsmøtet i 1898 sa at skulen trong noko fast å halda seg til i målvegen. «Samstundes galt
det aa arbeida norsken vidt mogleg, eins reglar der der gjekk aa»

Når dette er sagt, lyt det straks leggjast til at i 1901 gjekk alt av seg på ein måte og med eit utfall som var rimeleg og truleg gagnleg for norsk mål.

I det norskdanske mållægeret var det ved denne tidi strid, og striden loga upp etter leseboki til Nordahl Rolfsen kom med innslag av uppnorsking i utgåva på «det almindelige Bogmaal». Professor Johan Storm (1836-1920) tala um «Den haabløse Forvirring» på den eine vengen, medan Moltke Moe (1859-1913), professor i «det norske Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage Folketraditioner» la imot på den andre vengen: «Vi svarer dertil, at enhed og konsekvens under sprogforhold som vore ikke lader sig opnaa, undtagen ved bibeholdelse af den traditionelle danske skrivebrug - og da i strid med hele vor sprogutvikling - eller ved fuldt at vælge byernes talesprog og da i strid med hele den nedarvede skrivebrug og ofte ogsaa med landsskolen».

Uppnorskingsviljen var stigande, endå um Bjørnson no vilde so langt attende til dansk som råd var. Den norskdanske rettskrivingi i 1907 var uppnorska, men slett ikkje i nokon stor mun. Viktugast var dei harde medijodane (konsonantane), dobbel medijod i utijod etter stutt sjølvljod (fonn, sott, bukk), nokre uppnorska bøygningsformer og utskifting av ordi af, nogle, I og Eder til av, nogen, dere.

I norsklægeret var det etter måten fredeleg. Utbyggjing og utbreiding av målet var hovudtingen, og samlingi innetter tufta seg nærast på retten til fridom og mangfelde. I utsegni til V. A. Wexelsen på det nemnde årsmøtet i Det Norske Samlaget i 1898 høyrde desse ordi med: «Forfattarane maa ha sin fridom no som fyrr, det berre gagnar saki.»

Nemndi frå 1898

Framanfor vart det nemnt at påskuven for ei offisiell rettskriving ikkje kom frå folkegrunn eller styringsverk i det vidsveimde landet, men frå topphald i hovudstaden. Det var krinsar i Det Norske Samlaget som fekk departementet til å peika ut ei nemnd som skulde laga framlegg til den offisielle rettskrivingi. Kyrkjedepartementet valde ut dei tri nemndmennene. Bakgrunnen for valet er ukjent, men det var ingi ring nemnd.

Formannen var Marius Hægstad, språkleg grunntrygg, frå 1899, professor i norsk. Med seg hadde han Arne Garborg, mest kjend for si dikting, men som dessutan hadde vore med i ordskifte um mål og målreising. Den tridje i nemndi var Rasmus Flo (1851-1905) - lærar og filolog fra Oppstryn, ein kravlaus arbeidsmaur med store språklege evnor. Han arbeidde m.a. med umsetjingar frå gamalnorsk, gav ut Gamle skaldar og kvad (1902), sette m.a. um Styrmann Stay av Marryat (1900), styrde Syn og Segn frå fyrste hefte til han døydde. Koht fortel at Rasmus Flo var den einaste som utan tvikmål bruka raudblyant på tekster av Arne Garborg, og Koht skriv um han at «han var den verste bokormen du skulde kjent». (Halvdan Koht: Norsk vilje, 2. utg. Oslo 1977).

Mennene i trimannsnemndi var usamde. Marius Hægstad vilde halda seg nærare Aasen-målet enn dei tvo andre, Flo og Garborg, som sa seg å vilja opna meir for målet austanfjells, serleg for folkevisemålet i Telemark og Setesdal. Hjå Flo og Garborg kom det dertil fram eit drag som alltid hev vore merkande i norsk målstrev, både tidlegare og seinare - den sterke uviljen mot altfor streng normering. Dei meinte skuleborn måtte få skriva sitt eige målføre so langt og lenge som råd var.

Framlegget i 1899 frå nemndi var merkt av den indre usemja. I mykje stod nemndmennene saman, men framlegget enda med ei fleirtalsutsegn (Flo og Garberg) og ei mindretalsutsegn (Hægstad) som tilrådde kvar sine normeringsalternativ.

Me skal ikkje koma nøgnare inn på dette framlegget som gjekk til departementet og vart prenta. Deretter rådspurde departementet sakkunnige skulefolk og lærebokskrivarar, Steinar Schjøtt, Lars Eskeland (1867-1942) og Matias Skard (1846-1929), alle framskotne og velvyrde målfolk.

Steinar Schjøtt hadde ikkje høve til å taka på seg dette finsiktingsarbeidet, men Lars Eskeland og Matias Skard gjorde det. Dei la fram kvar si rådsegn, og båe studde eintydeleg alternativet til Marius Hægstad. Serleg Skard bruka sterke ord urn normalen til Flo og Garberg som han rekna for ubrukande, utan studnad i bokheimen som han meinte normalen var, og altfor vanskeleg til å læra. Eskeland var mildare i ord, men like klår i meining.

Då rådsegnene til dei sakkunnige låg fyre, kom Hægstad-nemndi med eit tillegg til det fyrste framlegget sitt. Rasmus Flo og Arne Garborg bøygde av. Til vederlag gjekk Marius Hægstad med på å godkjenna den fyrste tilrådingi frå Flo og Garborg til sideform «etla til bruk i folkeskulen i bygder eller byar som maatte ynskja det».

Hovudformene frå 1901 hev sidan gjerne vorte kalla Hægstadnormalen. Formene som Flo og Garberg tilrådde hev vorte kalla midlandsnormalen. Rettskrivingi vart godkjend i kongeleg resolusjon den 6. februar 1901, og godkjenningi var knytt til ei skulemålsordliste av Matias Skard. I ordlista er dette slik attgjeve: «Ved kongebrev av 6te februar 1901 er denne ordlista med umsyn paa skrivemaaten «naadigst godkjent til skolebrug og bliver at anvende i alle lærebøger paa landsmaal som brukes i skolen».

Hægstad-normalen hev vel helst vorte rekna for ei letthendt tiljenking av Aasen-formene etter talemålet. So langt bokskrivaren kann døma, verka normalen styrkjande på målreisingskreftene, utan stor strid i sitt fylgje. Heilt fritt for mottankar var det vel endå ikkje, slik me ser her i boki under Jan Prahl, som i brev av 1915 tala um «Stipendiat og Pavemaalet» frå Oslo. No stod desse ordi i eit privatbrev, og Prahl trong ikkje plent ha rettskrivingi 1901 fyrst og fremst i tanke, endå um det ligg nær å tru det. Men det hadde kome fram tankar um nye skrivebrigde millom 1901 og 1915, både kring 1910 då det kom nokre nye tillatne skrivereglar, og seinare.

Midlandsnormalen tok Lars Eskeland med i eit tillegg i nyutgåva av mållæra si i 1902. Garborg sende ut eit hefte um midlandsmålet i 1906. So langt det er kjent, vart midlandsmålet lite eller inkje bruka i skulen. Derimot synte målet att i bokheimen, i minsto sume former.

Departementet tykkjest ha arbeidt samvitsfullt med rettskrivingi frå 1901. I hovudnemndi og den sakkunnig ettersynsnemndi sat folk som hadde stor tillit, dei hadde i skrift synt eigne språklege evnor og høyrde fagleg til dei best tenkjelege. Dei stod heller ikkje for eins målsyn. 1901-målete var eit lærebokmål som i prinsippet opne for lærebøker både med hovudformer og sideformer.

Hægstad-normalen

Dei fleste hev venteleg meint at Hægstad-normalen var til gagn for landsmålet. Ordet modernisering hev vorte bruka, utan at dette ordet fortel stort her korkje um mål eller modernisering. I sumt var Hægstad-normalen eit brot med skrivemåtar som hadde godt grunn lag både etymologisk, historisk og i nordiske skriftvanar. Likevel vart dei avlagde skrivemåtane knapt sakna av mange.

Viktugaste skrivebridgi 1901 var:

1. Fleirtalsendingar i gjerningsord fall burt (Aasen eiga, vita).

2. A-gjerningsord fekk -a i alle tidsformer frårekna notid, dvs, utgang på sjølvljod (vokal): kasta - kastar- kasta - kasta (hjå Aasen kasta kastar - kastade - kastad/kastat).

3. Fortids partisipp for sterke gjerningsord fekk ending på -e: bore, funne, kome (hjå Aasen boret, funnet, komet).

4. Utgangs-t fall vekk i anna, kva, noko og i inkjek. av eigenskapsord (adjektiv) som lite, mykje, ope.

5. Utgangs-t fall vekk i bundi form av linne inkjekj.ord eintal: hjarta-hjarta; auga-auga; nyra-nyra; okla-okla;, hyrna-hyrna; nystanysta; noda-noda (nysta).

6. Ingi t-ending i utfyllingsord (adverb) på -leg (han skriv tydeleg).

7. Nokre ord fekk einfeld sjølvljod (monoftong) der det hadde vore tviljod (diftong), som: del, brød, kjøpa, dåp, rekning (tidlegare deil, braud, kaupa, daup, reikning), med eit visst høve til jamstelt skrivemåte - kjøpa/kaupa.

8. Ei rad ord fekk nye skrivemåtar, som: dør, gjeta, sjæl, sjø, snø (tidlegare dyrt, gita, saal, sjo, snjo).

9. Etymologisk d fall burt i sume ord, m.a. mei, sau, skei, sei (hjå Aasen meid, saud, (ei) skeid, seid).

På slutten av 1900-talet er det likt til at etymologiske/historiske grunntankar er på framsig. Og kva kann i grunnen setjast i staden i normeringi av eit skriftmål som vil vera samnemnar for mange målføre? Jamfører me Hægstad-normalen med det reine Aasen-målet under slike synsvinklar, meiner snaudt alle, no snart hundrad år etterpå, at Hægstad-normalen i alle stykke treng vera best. Ordformer som saud og meid kjem framleis på prent. Og avvikande røyster, snart hundrad år etterpå, hev jamvel rekna burtkastet av daud medijod i former som «kasta» og «funne» for ei mistyding. (Eigil Lehmann: «Fleirtalsendingi for linne hokyns ord» i Vestmannen nr. 1/1989). Hovud-domen um Hægstad-normalen hev likevel vore velviljug.

Midlandsmålet

Rasmus Flo og Arne Garborg tok midlandsnormalen i bruk sjølve, og dei fekk noko fylgje, bokleg. Det hev vorte sagt um normalen at han knyter skriftmålet nærare til Austlandet, serleg til landet kring Langfjelli. Samstundes hentar midlandsmålet styrke frå folkevisemålet. Sume hev lagt vekt på at i midlandsmålet kjem den norske triklangen sterkare fram enn i nokor onnor nynorsk skriftform -a-i-u: gjenta-bygdi-sogu; hestar-tuftir-kyrkjur.

Flo og Garberg skriv i sergrunngjevingi si for midlandsnormalen, som til sist vart uppførd til sideform i 1901-rettskrivingi: «i bokheimen heile tidi, jamsides normalformi, (hev det) gjenget ein sidestraum av norskt maal i andre former, mest midlandske og austlandske, stundom former lenger nordanfraa (Sunnmøre, Trondheim) ... og det er ingen grunn til aa hava imot dette. Eit nytt bokmaal treng tid til aa vinna fast form og slaa djup rot, og det vilde vera galet aa forhasta seg her, og tru landsmaalet ferdigt, fyrr landet hev arbeidt seg saman um det. Det trengst ein sidestraum som den nemnde, um landsmaalet skal faa veksa seg rikt og halda seg friskt, og ikkje for snart slaa seg til ro i si faste form, og stivna der, og kanskje turka inn til eit daudt skule- eller kancellimaal».

Nokre viktuge drag ved midlandsmåiet:

1. Kløyvd nemnelorrn (infinitiv) på -a og -e (t.d. sova, vera, men finne, lære).

2. Eigenskapsord og partisipp av type funnen, open skal ha ending -in, -i, -i: han er komin, ho er komi, det er komi. Supinum samt på -i (han hev komi).

3. Fleirtalsendingar i namnord: -ar, -ir, -ur.

4. Ingen endings-t i bundi form eintal av sterke inkjekjk. ord (huse, barne, dyre, mæle, eple). Heller ingen endings-t i ordet de (=det).

5. Linne hok.ord med open (stutt) sjølvljod i roti og berre ein med etter sjolvljoden (eller medljod + j) fær i ubundi form endingi bundi form -o (sogu/sogo, seiju/seljo. Andre linne hok. ord fær endingi -e og -a (gjente/gjenta, lukke/lukka).

Nokre døme på namnordsboygning etter midlandsmålet, der midlandsformene vik av frå Hægstad-normalen:

fot

mann

gjest

kvist son

Hok.:

bok

rot syster

tuft

bjørk

tavle

stjerne line

furu

sogu

- foten

- mannen

- gjesten

- kvisten
- sonen

- boki

- roti
- systeri

- tufti

- bjørki

- tavla

- stjerna
- lina

- furo

- sogo

- føtar

- mennar

- gjestir

- kvistir
- sønir

- bøkar

- røtar
- systrar

- tuftir

- bjørkir

- tavlur

- stjernur
- linur

- furur

- sogur

- føtane

mennane

- gjestine

- kvistine
- sønine

- bøkane

- røtane
- systrane

- tuf tine

- bjørkine

- tavlune

- stjernune
- linune

- furune

- sogune

Midlandsmålet var ikkje noko brot med Aasen-målet, og Garborg sa um Aasen i 1897: «Erfaring lærer os, at han alligevel ikke har været dum, den gamle. Naar han kaldte sin Skriftform en Generalnævner, saa var der noget i det» I sumt var midlandsmålet ei atterføring mot gamalnorsk, serskilt i bøygningi av namnord og eigenskapsord. Um midlandsmålet ikkje hev vorte noko samlingsmerke for målskrivande, hev formene heller ikkje, so langt, vorte reint utrudde, alle, or skriftbiletet. Sume hev kalla midlandsmålet for den venaste nynorskform som hev funnest. I offisielt skulemål fekk midlandsmålet derimot eit stutt liv. Der vart kasta ut alt med rettskrivingi i 1917, den kløyvde infinitiven frårekna. Politiskpedagogisk målreformisme låg alt i vassskorpa.

Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet

2012-04-04T04:37:04Z

Jackson Crawford: Har halde fram med å redigera, med umsyn på http://www.ivaraasen.no/avsok/ Eg er ikkje so glimrande med HTML.

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av tridje bolk (mv22.tiff - mv26.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

III
Fyrste statsinngrepet

Skulerettskrivingi frå 1901

Det hev vore hevda til våre dagar med stor brennvisse, utan mottankar, utan motspursmål, at kring hundradårsskiftet laut det norske skriftmålet, landsmålet, få fastare skrivereglar. Tarvi til skulen tvinga nærast av seg sjølv fram iverksetjeing av offentleg autoriserte skrivereglar, lyder den velkjende læreboksanningi.

Som me veit, fekk desse velkjende og visseleg velmeinte synsmåtane gjenomslag. Me hoppar litt fram i soga no, men finn grunn til å minna um at synsmåtane - rett nok i meir tilspissa og umvridi utforming - sistpå førde folket inn i den makelause stoda at fåmente språkteknokratiske utval i røyndi fekk mynde til å avskapa/skapa det offentlege målet med offentlege maktbod.

Attende til hundradårsskiftet: trongst ei offentleg rettskriving, slik me hev vorte fortalde? Me hev alt sétt at ein kjend skulemann og lærebokskrivar meinte at det ikkje trongst, Lars Eskeland. Og jamfører me med andre folk og tungemål, finn me so langt vår synsvidd rekk snaudt døme som i det heile tyder på, langt mindre stadfester, at den norske målpolitikken kjem av nokor historisk tilnøydsla. Det var ikkjenoko ljomande naudskrik frå folket som tvinga fram skriftnormalen i 1901. Det heile vart sett i verk på høgt og sentralt hald, administrativt av riksstyret, utan vegen um Stortinget. Upptaket kom frå Det Norske Samlaget der formannen, riksråd V. A. Wexelsen, på årsmøtet i 1898 sa at skulen trong noko fast å halda seg til i målvegen. «Samstundes galt
det aa arbeida norsken vidt mogleg, eins reglar der der gjekk aa»

Når dette er sagt, lyt det straks leggjast til at i 1901 gjekk alt av seg på ein måte og med eit utfall som var rimeleg og truleg gagnleg for norsk mål.

I det norskdanske mållægeret var det ved denne tidi strid, og striden loga upp etter leseboki til Nordahl Rolfsen kom med innslag av uppnorsking i utgåva på «det almindelige Bogmaal». Professor Johan Storm (1836-1920) tala um «Den haabløse Forvirring» på den eine vengen, medan Moltke Moe (1859-1913), professor i «det norske Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage Folketraditioner» la imot på den andre vengen: «Vi svarer dertil, at enhed og konsekvens under sprogforhold som vore ikke lader sig opnaa, undtagen ved bibeholdelse af den traditionelle danske skrivebrug - og da i strid med hele vor sprogutvikling - eller ved fuldt at vælge byernes talesprog og da i strid med hele den nedarvede skrivebrug og ofte ogsaa med landsskolen».

Uppnorskingsviljen var stigande, endå um Bjørnson no vilde so langt attende til dansk som råd var. Den norskdanske rettskrivingi i 1907 var uppnorska, men slett ikkje i nokon stor mun. Viktugast var dei harde medijodane (konsonantane), dobbel medijod i utijod etter stutt sjølvljod (fonn, sott, bukk), nokre uppnorska bøygningsformer og utskifting av ordi af, nogle, I og Eder til av, nogen, dere.

I norsklægeret var det etter måten fredeleg. Utbyggjing og utbreiding av målet var hovudtingen, og samlingi innetter tufta seg nærast på retten til fridom og mangfelde. I utsegni til V. A. Wexelsen på det nemnde årsmøtet i Det Norske Samlaget i 1898 høyrde desse ordi med: «Forfattarane maa ha sin fridom no som fyrr, det berre gagnar saki.»

Nemndi frå 1898

Framanfor vart det nemnt at påskuven for ei offisiell rettskriving ikkje kom frå folkegrunn eller styringsverk i det vidsveimde landet, men frå topphald i hovudstaden. Det var krinsar i Det Norske Samlaget som fekk departementet til å peika ut ei nemnd som skulde laga framlegg til den offisielle rettskrivingi. Kyrkjedepartementet valde ut dei tri nemndmennene. Bakgrunnen for valet er ukjent, men det var ingi ring nemnd.

Formannen var Marius Hægstad, språkleg grunntrygg, frå 1899, professor i norsk. Med seg hadde han Arne Garborg, mest kjend for si dikting, men som dessutan hadde vore med i ordskifte um mål og målreising. Den tridje i nemndi var Rasmus Flo (1851-1905) - lærar og filolog fra Oppstryn, ein kravlaus arbeidsmaur med store språklege evnor. Han arbeidde m.a. med umsetjingar frå gamalnorsk, gav ut Gamle skaldar og kvad (1902), sette m.a. um Styrmann Stay av Marryat (1900), styrde Syn og Segn frå fyrste hefte til han døydde. Koht fortel at Rasmus Flo var den einaste som utan tvikmål bruka raudblyant på tekster av Arne Garborg, og Koht skriv um han at «han var den verste bokormen du skulde kjent». (Halvdan Koht: Norsk vilje, 2. utg. Oslo 1977).

Mennene i trimannsnemndi var usamde. Marius Hægstad vilde halda seg nærare Aasen-målet enn dei tvo andre, Flo og Garborg, som sa seg å vilja opna meir for målet austanfjells, serleg for folkevisemålet i Telemark og Setesdal. Hjå Flo og Garborg kom det dertil fram eit drag som alltid hev vore merkande i norsk målstrev, både tidlegare og seinare - den sterke uviljen mot altfor streng normering. Dei meinte skuleborn måtte få skriva sitt eige målføre so langt og lenge som råd var.

Framlegget i 1899 frå nemndi var merkt av den indre usemja. I mykje stod nemndmennene saman, men framlegget enda med ei fleirtalsutsegn (Flo og Garberg) og ei mindretalsutsegn (Hægstad) som tilrådde kvar sine normeringsalternativ.

Me skal ikkje koma nøgnare inn på dette framlegget som gjekk til departementet og vart prenta. Deretter rådspurde departementet sakkunnige skulefolk og lærebokskrivarar, Steinar Schjøtt, Lars Eskeland (1867-1942) og Matias Skard (1846-1929), alle framskotne og velvyrde målfolk.

Steinar Schjøtt hadde ikkje høve til å taka på seg dette finsiktingsarbeidet, men Lars Eskeland og Matias Skard gjorde det. Dei la fram kvar si rådsegn, og båe studde eintydeleg alternativet til Marius Hægstad. Serleg Skard bruka sterke ord urn normalen til Flo og Garberg som han rekna for ubrukande, utan studnad i bokheimen som han meinte normalen var, og altfor vanskeleg til å læra. Eskeland var mildare i ord, men like klår i meining.

Då rådsegnene til dei sakkunnige låg fyre, kom Hægstad-nemndi med eit tillegg til det fyrste framlegget sitt. Rasmus Flo og Arne Garborg bøygde av. Til vederlag gjekk Marius Hægstad med på å godkjenna den fyrste tilrådingi frå Flo og Garborg til sideform «etla til bruk i folkeskulen i bygder eller byar som maatte ynskja det».

Hovudformene frå 1901 hev sidan gjerne vorte kalla Hægstadnormalen. Formene som Flo og Garberg tilrådde hev vorte kalla midlandsnormalen. Rettskrivingi vart godkjend i kongeleg resolusjon den 6. februar 1901, og godkjenningi var knytt til ei skulemålsordliste av Matias Skard. I ordlista er dette slik attgjeve: «Ved kongebrev av 6te februar 1901 er denne ordlista med umsyn paa skrivemaaten «naadigst godkjent til skolebrug og bliver at anvende i alle lærebøger paa landsmaal som brukes i skolen».

Hægstad-normalen hev vel helst vorte rekna for ei letthendt tiljenking av Aasen-formene etter talemålet. So langt bokskrivaren kann døma, verka normalen styrkjande på målreisingskreftene, utan stor strid i sitt fylgje. Heilt fritt for mottankar var det vel endå ikkje, slik me ser her i boki under Jan Prahl, som i brev av 1915 tala um «Stipendiat og Pavemaalet» frå Oslo. No stod desse ordi i eit privatbrev, og Prahl trong ikkje plent ha rettskrivingi 1901 fyrst og fremst i tanke, endå um det ligg nær å tru det. Men det hadde kome fram tankar um nye skrivebrigde millom 1901 og 1915, både kring 1910 då det kom nokre nye tillatne skrivereglar, og seinare.

Midlandsnormalen tok Lars Eskeland med i eit tillegg i nyutgåva av mållæra si i 1902. Garborg sende ut eit hefte um midlandsmålet i 1906. So langt det er kjent, vart midlandsmålet lite eller inkje bruka i skulen. Derimot synte målet att i bokheimen, i minsto sume former.

Departementet tykkjest ha arbeidt samvitsfullt med rettskrivingi frå 1901. I hovudnemndi og den sakkunnig ettersynsnemndi sat folk som hadde stor tillit, dei hadde i skrift synt eigne språklege evnor og høyrde fagleg til dei best tenkjelege. Dei stod heller ikkje for eins målsyn. 1901-målete var eit lærebokmål som i prinsippet opne for lærebøker både med hovudformer og sideformer.

Hægstad-normalen

Dei fleste hev venteleg meint at Hægstad-normalen var til gagn for landsmålet. Ordet modernisering hev vorte bruka, utan at dette ordet fortel stort her korkje um mål eller modernisering. I sumt var Hægstad-normalen eit brot med skrivemåtar som hadde godt grunn lag både etymologisk, historisk og i nordiske skriftvanar. Likevel vart dei avlagde skrivemåtane knapt sakna av mange.

Viktugaste skrivebridgi 1901 var:

1. Fleirtalsendingar i gjerningsord fall burt (Aasen eiga, vita).

2. A-gjerningsord fekk -a i alle tidsformer frårekna notid, dvs, utgang på sjølvljod (vokal): kasta - kastar- kasta - kasta (hjå Aasen kasta kastar - kastade - kastad/kastat).

3. Fortids partisipp for sterke gjerningsord fekk ending på -e: bore, funne, kome (hjå Aasen boret, funnet, komet).

4. Utgangs-t fall vekk i anna, kva, noko og i inkjek. av eigenskapsord (adjektiv) som lite, mykje, ope.

5. Utgangs-t fall vekk i bundi form av linne inkjekj.ord eintal: hjarta-hjarta; auga-auga; nyra-nyra; okla-okla;, hyrna-hyrna; nystanysta; noda-noda (nysta).

6. Ingi t-ending i utfyllingsord (adverb) på -leg (han skriv tydeleg).

7. Nokre ord fekk einfeld sjølvljod (monoftong) der det hadde vore tviljod (diftong), som: del, brød, kjøpa, dåp, rekning (tidlegare deil, braud, kaupa, daup, reikning), med eit visst høve til jamstelt skrivemåte - kjøpa/kaupa.

8. Ei rad ord fekk nye skrivemåtar, som: dør, gjeta, sjæl, sjø, snø (tidlegare dyrt, gita, saal, sjo, snjo).

9. Etymologisk d fall burt i sume ord, m.a. mei, sau, skei, sei (hjå Aasen meid, saud, (ei) skeid, seid).

På slutten av 1900-talet er det likt til at etymologiske/historiske grunntankar er på framsig. Og kva kann i grunnen setjast i staden i normeringi av eit skriftmål som vil vera samnemnar for mange målføre? Jamfører me Hægstad-normalen med det reine Aasen-målet under slike synsvinklar, meiner snaudt alle, no snart hundrad år etterpå, at Hægstad-normalen i alle stykke treng vera best. Ordformer som saud og meid kjem framleis på prent. Og avvikande røyster, snart hundrad år etterpå, hev jamvel rekna burtkastet av daud medijod i former som «kasta» og «funne» for ei mistyding. (Eigil Lehmann: «Fleirtalsendingi for linne hokyns ord» i Vestmannen nr. 1/1989). Hovud-domen um Hægstad-normalen hev likevel vore velviljug.

Midlandsmålet

Rasmus Flo og Arne Garborg tok midlandsnormalen i bruk sjølve, og dei fekk noko fylgje, bokleg. Det hev vorte sagt um normalen at han knyter skriftmålet nærare til Austlandet, serleg til landet kring Langfjelli. Samstundes hentar midlandsmålet styrke frå folkevisemålet. Sume hev lagt vekt på at i midlandsmålet kjem den norske triklangen sterkare fram enn i nokor onnor nynorsk skriftform -a-i-u: gjenta-bygdi-sogu; hestar-tuftir-kyrkjur.

Flo og Garberg skriv i sergrunngjevingi si for midlandsnormalen, som til sist vart uppførd til sideform i 1901-rettskrivingi: «i bokheimen heile tidi, jamsides normalformi, (hev det) gjenget ein sidestraum av norskt maal i andre former, mest midlandske og austlandske, stundom former lenger nordanfraa (Sunnmøre, Trondheim) ... og det er ingen grunn til aa hava imot dette. Eit nytt bokmaal treng tid til aa vinna fast form og slaa djup rot, og det vilde vera galet aa forhasta seg her, og tru landsmaalet ferdigt, fyrr landet hev arbeidt seg saman um det. Det trengst ein sidestraum som den nemnde, um landsmaalet skal faa veksa seg rikt og halda seg friskt, og ikkje for snart slaa seg til ro i si faste form, og stivna der, og kanskje turka inn til eit daudt skule- eller kancellimaal».

Nokre viktuge drag ved midlandsmåiet:

1. Kløyvd nemnelorrn (infinitiv) på -a og -e (t.d. sova, vera, men finne, lære).

2. Eigenskapsord og partisipp av type funnen, open skal ha ending -in, -i, -i: han er komin, ho er komi, det er komi. Supinum samt på -i (han hev komi).

3. Fleirtalsendingar i namnord: -ar, -ir, -ur.

4. Ingen endings-t i bundi form eintal av sterke inkjekjk. ord (huse, barne, dyre, mæle, eple). Heller ingen endings-t i ordet de (=det).

5. Linne hok.ord med open (stutt) sjølvljod i roti og berre ein med etter sjolvljoden (eller medljod + j) fær i ubundi form endingi bundi form -o (sogu/sogo, seiju/seljo. Andre linne hok. ord fær endingi -e og -a (gjente/gjenta, lukke/lukka).

Nokre døme på namnordsboygning etter midlandsmålet, der midlandsformene vik av frå Hægstad-normalen:

fot

mann

gjest

kvist son

Hok.:

bok

rot syster

tuft

bjørk

tavle

stjerne line

furu

sogu

- foten

- mannen

- gjesten

- kvisten
- sonen

- boki

- roti
- systeri

- tufti

- bjørki

- tavla

- stjerna
- lina

- furo

- sogo

- føtar

- mennar

- gjestir

- kvistir
- sønir

- bøkar

- røtar
- systrar

- tuftir

- bjørkir

- tavlur

- stjernur
- linur

- furur

- sogur

- føtane

mennane

- gjestine

- kvistine
- sønine

- bøkane

- røtane
- systrane

- tuf tine

- bjørkine

- tavlune

- stjernune
- linune

- furune

- sogune

Midlandsmålet var ikkje noko brot med Aasen-målet, og Garborg sa um Aasen i 1897: «Erfaring lærer os, at han alligevel ikke har været dum, den gamle. Naar han kaldte sin Skriftform en Generalnævner, saa var der noget i det» I sumt var midlandsmålet ei atterføring mot gamalnorsk, serskilt i bøygningi av namnord og eigenskapsord. Urn midlandsmålet ikkje hey vorte noko samlingsmerke for målskrivande, hey formene heller ikkje, so langt, vorte reint utrudde, alle, or skriftbiletet. Sume hey kalla midlandsmålet for den venaste nynorskform som hey funnest. I offisielt skulemål fekk midlandsmåjet derimot eit stutt liv. Der vart kasta ut alt med rettskrivingi i 1917, den kløyvde infinitiven frårekna. Politiskpedagogisk målreformisrne låg alt i vassskorpa.

Mål og vanmæle 3 Fyrste statsinngrepet

2012-04-01T05:30:10Z

Jackson Crawford: Byrja redigera teksti med umsyn til http://www.ivaraasen.no/avsok/

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av tridje bolk (mv22.tiff - mv26.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

III
Fyrste statsinngrepet

Skulerettskrivingi frå 1901

Det hev vore hevda til våre dagar med stor brennvisse, utan mottankar, utan motspursmål, at kring hundradårsskiftet laut det norske skriftmålet, landsmålet, få fastare skrivereglar. Tarvi til skulen tvinga nærast av seg sjølv fram iverksetjeing av offentleg autoriserte skrivereglar, lyder den velkjende læreboksanningi.

Som me veit, fekk desse velkjende og visseleg velmeinte synsmåtane gjenomslag. Me hoppar litt fram i soga no, men finn grunn til å minna um at synsmåtane - rett nok i meir tilspissa og umvridi utforming - sistpå førde folket inn i den makelause stoda at fåmente språkteknokratiske utval i røyndi fekk mynde til å avskapa/skapa det offentlege målet med offentlege maktbod.

Attende til hundradårsskiftet: trongst ei offentleg rettskriving, slik me hev vorte fortalde? Me hev alt sétt at ein kjend skulemann og lærebokskrivar meinte at det ikkje trongst, Lars Eskeland. Og jamfører me med andre folk og tungemål, finn me so langt vår synsvidd rekk snaudt døme som i det heile tyder på, langt mindre stadfester, at den norske målpolitikken kjem av nokor historisk tilnøydsla. Det var ikkjenoko ljomande naudskrik frå folket som tvinga fram skriftnormalen i 1901. Det heile vart sett i verk på høgt og sentralt hald, administrativt av riksstyret, utan vegen um Stortinget. Upptaket kom frå Det Norske Samlaget der formannen, riksråd V. A. Wexelsen, på årsmøtet i 1898 sa at skulen trong noko fast å halda seg til i målvegen. «Samstundes galt
det aa arbeida norsken vidt mogleg, eins reglar der der gjekk aa»

Når dette er sagt, lyt det straks leggjast til at i 1901 gjekk alt av seg på ein måte og med eit utfall som var rimeleg og truleg gagnleg for norsk mål.

I det norskdanske mållægeret var det ved denne tidi strid, og striden loga upp etter leseboki til Nordahl Rolfsen kom med innslag av uppnorsking i utgåva på «det almindelige Bogmaal». Professor Johan Storm (1836-1920) tala um «Den haabløse Forvirring» på den eine vengen, medan Moltke Moe (1859-1913), professor i «det norske Folkesprog med Forpligtelse til ogsaa at foredrage Folketraditioner» la imot på den andre vengen: «Vi svarer dertil, at enhed og konsekvens under sprogforhold som vore ikke lader sig opnaa, undtagen ved bibeholdelse af den traditionelle danske skrivebrug - og da i strid med hele vor sprogutvikling - eller ved fuldt at vælge byernes talesprog og da i strid med hele den nedarvede skrivebrug og ofte ogsaa med landsskolen».

Uppnorskingsviljen var stigande, endå um Bjørnson no vilde so langt attende til dansk som råd var. Den norskdanske rettskrivingi i 1907 var uppnorska, men slett ikkje i nokon stor mun. Viktugast var dei harde medijodane (konsonantane), dobbel medijod i utijod etter stutt sjølvljod (fonn, sott, bukk), nokre uppnorska bøygningsformer og utskifting av ordi af, nogle, I og Eder til av, nogen, dere.

I norsklægeret var det etter måten fredeleg. Utbyggjing og utbreiding av målet var hovudtingen, og samlingi innetter tufta seg nærast på retten til fridom og mangfelde. I utsegni til V. A. Wexelsen på det nemnde årsmøtet i Det Norske Samlaget i 1898 høyrde desse ordi med: «Forfattarane maa ha sin fridom no som fyrr, det berre gagnar saki.»

Nemndi frå 1898

Framanfor vart det nemnt at påskuven for ei offisiell rettskriving ikkje kom frå folkegrunn eller styringsverk i det vidsveimde landet, men frå topphald i hovudstaden. Det var krinsar i Det Norske Samlaget som fekk departementet til å peika ut ei nemnd som skulde laga framlegg til den offisielle rettskrivingi. Kyrkjedepartementet valde ut dei tri nemndmennene. Bakgrunnen for valet er ukjent, men det var ingi ring nemnd.

Formannen var Marius Hægstad, språkleg grunntrygg, frå 1899, professor i norsk. Med seg hadde han Arne Garborg, mest kjend for si dikting, men som dessutan hadde vore med i ordskifte um mål og målreising. Den tridje i nemndi var Rasmus Flo (1851-1905) - lærar og filolog fra Oppstryn, ein kravlaus arbeidsmaur med store språklege evnor. Han arbeidde m.a. med umsetjingar frå gamalnorsk, gav ut Gamle skaldar og kvad (1902), sette m.a. um Styrmann Stay av Marryat (1900), styrde Syn og Segn frå fyrste hefte til han døydde. Koht fortel at Rasmus Flo var den einaste som utan tvikmål bruka raudblyant på tekster av Arne Garborg, og Koht skriv um han at «han var den verste bokormen du skulde kjent». (Halvdan Koht: Norsk vilje, 2. utg. Oslo 1977).

Mennene i trimannsnemndi var usamde. Marius Hægstad vilde halda seg nærare Aasen-målet enn dei tvo andre, Flo og Garborg, som sa seg å vilja opna meir for målet austanfjells, serleg for folkevisemålet i Telemark og Setesdal. Hjå Flo og Garborg kom det dertil fram eit drag som alltid hev vore merkande i norsk målstrev, både tidlegare og seinare - den sterke uviljen mot altfor streng normering. Dei meinte skuleborn måtte få skriva sitt eige målføre so langt og lenge som råd var.

Framlegget i 1899 frå nemndi var merkt av den indre usemja. I mykje stod nemndmennene saman, men framlegget enda med ei fleirtalsutsegn (Flo og Garberg) og ei mindretalsutsegn (Hægstad) som tilrådde kvar sine normeringsalternativ.

Me skal ikkje koma nøgnare inn på dette framlegget som gjekk til departementet og vart prenta. Deretter rådspurde departementet sakkunnige skulefolk og lærebokskrivarar, Steinar Schjøtt, Lars Eskeland (1867-1942) og Matias Skard (1846-1929), alle framskotne og velvyrde målfolk.

Steinar Schjøtt hadde ikkje høve til å taka på seg dette finsiktingsarbeidet, men Lars Eskeland og Matias Skard gjorde det. Dei la fram kvar si rådsegn, og båe studde eintydeleg alternativet til Marius Hægstad. Serleg Skard bruka sterke ord urn normalen til Flo og Garberg som han rekna for ubrukande, utan studnad i bokheimen som han meinte normalen var, og altfor vanskeleg til å læra. Eskeland var mildare i ord, men like klår i meining.

Då rådsegnene til dei sakkunnige låg fyre, kom Hægstad-nemndi med eit tillegg til det fyrste framlegget sitt. Rasmus Flo og Arne Garborg bøygde av. Til vederlag gjekk Marius Hægstad med på å godkjenna den fyrste tilrådingi frå Flo og Garborg til sideform «etla til bruk i folkeskulen i bygder eller byar som maatte ynskja det».

Hovudformene frå 1901 hev sidan gjerne vorte kalla Hægstadnor

ma/en. Formene som Flo og Garberg tilrådde hey vorte kalla midlandsnormalen. Rettskrivingi vart godkjend i kongeleg resolusjon den 6. februar 1901, og godkjenningi var knytt til ei skulemålsordliste av Matias Skard. I ordlista er dette slik attgjeve: «Ved kongebrev av 6te februar 1901 er denne ordlista med umsyn paa skrivemaaten «naadigst godkjent til skolebrug og buyer at anvende i alle lærebøger paa landsmaal som brukes i skolen».

Hægstad-normalen hey vel helst vorte rekna for ei letthendt tiljenking av Aasen-formene etter talemålet. So langt bokskrivaren kann døma, verka normalen styrkjande på målreisingskreftene, utan stor strid i sitt fylgje. Heilt fritt for mottankar var det vel endå ikkje, slik me ser her i boki under jan Prahl, som i brev av 1915 tala um «Stipendiat og Pavemaalet» frå Oslo. No stod desse ordi i eit privatbrev, og Prahl trong ikkje plent ha rettskrivingi 1901 fyrst og fremst i tanke, endå urn det ligg nær å tru det. Men det hadde korne fram tankar um nye skrivebrigde millom 1901 og 1915, både kring 1910 då det kom nokre nye tillatne skrivereglar, og seinare.

Midlandsnormalen tok Lars Eskeland med i eit tillegg i nyutgåva av mållæra si i 1902. Garborg sende ut eit hefte um midlandsmålet i 1906. So langt det er kjent, vart midlandsmålet lite eller inkje bruka i skulen. Derimot synte målet att i bokheimen, i minsto sume former.

Departementet tykkjest ha arbeidt samvitsfullt med rettskrivingi frå 1901. I hovudnemndi og den sakkunnig ettersynsnemndi sat folk som hadde stor tillit, dei hadde i skrift synt eigne språklege evnor og høyrde fagleg til dei best tenkjelege. Dci stod heller ikkje for ems målsyn. 1901-målete var eit lærebokmål som i prinsippet opne for lærebøker både med hovudformer og sideformer.

44

Hægstad-flOrmalefl

Dei fleste hey venteleg meint at Hægstad-normalen var til gagn for landsmålet. Ordet modernisering hey vorte bruka, utan at dette ordet

fortel stort her korkje um mål eller modernisering. I sumt var

Hægstad-normalen eit brot med skrivemåtar som hadde godt grunn

lag både etymologisk, historisk og i nordiske skriftvanar. Likevel vart

dei avlagde skrivemåtane knapt sakna av mange.

Viktugaste skrivebridgi 1901 var:

1. Fleirtalsendingar i gjerningsord fall burt (Aasen eiga,
vita).

2. A-gjerningsord fekk -a i alle tidsformer frårekna notid, dvs, utgang

på sjølvljod (vokal): kasta - kastar- kasta - kasta (hjå Aasen kasta kastar - kastade - kastad/kastat).

3. Fortids partisipp for sterke gjerningsord fekk ending på -e: bore, funne, kome (hjå Aasen boret, funnet, komet).

4. Utgangs-t fall vekk i anna, kva, noko og i inkjek. av
eigenskapsord

(adjektiv) som lite, mykje, ope.

5. Utgangs-t fall vekk i bundi form av linne inkjekj.ord eintal: hjartahjarta; auga-auga; nyra-nyra; okla-okla;, hyrna-hyrna; nystanysta; noda-noda (nysta).

6. Ingi t-ending i utfyllingsord (adverb) på -leg (han skriv
tydeleg).

7. Nokre ord fekk einfeld sjølvljod (monoftong) der det hadde yore

tviljod (diftong), som: del, brød, kjøpa, dåp, rekning (tidlegare dcii,

braud, kaupa, daup, reikning), med eit visst høve til jamstelt skrivemåte - kjepa/kaupa.

8. Ei rad ord fekk nye skrivemåtar, som: dør, gjeta, sjæl, sjø, snø (tidlegare dyrt, gita, saal, 5)0, snjo).

9. Etymologisk d fall burt i sume ord, m.a. mei, sau, skei, sei
(hjå Aasen

meid, saud, (ei) skeid, seid).

På slutten av 1900-talet er det likt til at etymologiske/historiske grunntankar er på framsig. Og kva kann i grunnen setjast i staden i

normeringi av eit skriftmål som vil vera samnemnar for mange

45

målføre? jamfører me Hægstad-normalen med det reine Aasen-målet under slike synsvinklar, meiner snaudt alle, no snart hundrad år etterpå, at Hægstad-normalen i alle stykke treng vera best. Ordformer som saud og meid kjem framleis på prent. Og avvikande røyster, snart hundrad år etterpå, hey jamvel rekna burtkastet av daud medijod i former som «kasta» og «funne» for ei mistyding. (Eigil Lehmann: «Fleirtalsendingi for linne hokyns ord» i Vestmannen nr. 1/1989). Hovud-domen urn Hægstad-normalen hey likevel yore velviljug.

IvEidlandsmålet

Rasmus Flo og Arne Garborg tok midlandsnormalen i bruk sjølve, og dei fekk noko fylgje, bokleg. Det hey vorte sagt urn normalen at han knyter skriftmålet nærare til Austlandet, serleg til landet kring Langfjelli. Samstundes hentar midlandsmålet styrke frå folkevisemålet. Surne hey lagt vekt på at i midlandsrnålet kjem den norske triklangen sterkare fram enn i nokor onnor nynorsk skriftform -a-i-u: gjenta-bygdi-sogu; hestar-tuftir-kyrkjur.

Flo og Garberg skriv i sergrunngjevingi si for midlandsnorrnalen, som til sist vart uppførd til sideform i 1901-rettskrivingi: «i bokheimen heile tidi, jamsides normalforrni, (hey det) gjenget ein sidestraum av norskt maal i andre former, mest midlandske og austlandske, stundom former lenger nordanfraa (Sunnmøre, Trondheim) ... og det er ingen grunn til aa hava imot dette. Eit nytt bokmaal treng tid til aa vinna fast form og slaa djup rot, og det vilde vera galet aa forhasta seg her, og tru landsmaalet ferdigt, fyrr landet hey arbeidt seg saman um det. Det trengst ein sidestraum som den nemnde, urn landsmaalet skal faa veksa seg rikt og halda seg friskt, og ikkje for snart slaa seg til ro i si faste form, og stivna der, og kanskje turka inn til eit daudt skuleeller kancellimaal».

Nokre viktuge drag ved midiandsmåiet:

1. Kløyvd nemnelorrn (infinitiv) på -a og -e (t.d. soya, vera,
men

finne, lære).

46

2. Eigenskapsord og partisipp av type funnen, open skal ha ending -in, -i, -i: han er komin, ho er komi, det er komi. Supinum samt på -i (han hey komi).

3. Fleirtalsendingar i namnord: -ar, -ir, -ur.

4. Ingen endings-t i bundi form eintal av sterke inkjekjk. ord
(,St

barne, dyre, mæle, epic). Heller ingen endings-t i ordet de (c

5. Linne hok.ord med open (stutt) sjølvljod i roti og berre ein med etter sjolvljoden (eller medljod + j) fær i ubundi form endingi bundi form -o (sogu/sogo, seiju/seljo. Andre linne hok.orci endingi -e og -a (gjente/gjenta, lukke/lukka).

Nokre døme på namnordsboygning etter rnidlandsmålet, der midit sformene vik av fra Hægstad-normalen:

fot

mann

gjest

kvist son

Hok.:

bok

rot syster

tuft

bjørk

tavle

stjerne line

furu

sogu

- foten

- mannen

- gjesten

- kvisten
- sonen

- boki

- roti
- systeri

- tufti

- bjørki

- tavla

- stjerna
- lina

- furo

- sogo

- føtar

- mennar

- gjestir

- kvistir
- sønir

- bøkar

- røtar
- systrar

- tuftir

- bjørkir

- tavlur

- stjernur
- linur

- furur

- sogur

- føtane

mennane

- gjestine

- kvistine
- sønine

- bøkane

- røtane
- systrane

- tuf tine

- bjørkine

- tavlune

- stjernune
- linune

- furune

- sogune

Midlandsmålet var ikkje noko brot med Aasen-målet, og Garborg sa um Aasen i 1897: «Erfaring lærer os, at han alligevel ikke har været dum, den gamle. Naar han kaldte sin Skriftform en Generalnævner, saa var der noget i det» I sumt var midlandsmålet ei atterføring mot gamalnorsk, serskilt i bøygningi av namnord og eigenskapsord. Urn midlandsmålet ikkje hey vorte noko samlingsmerke for målskrivande, hey formene heller ikkje, so langt, vorte reint utrudde, alle, or skriftbiletet. Sume hey kalla midlandsmålet for den venaste nynorskform som hey funnest. I offisielt skulemål fekk midlandsmåjet derimot eit stutt liv. Der vart kasta ut alt med rettskrivingi i 1917, den kløyvde infinitiven frårekna. Politiskpedagogisk målreformisrne låg alt i vassskorpa.

Mål og vanmæle 2 Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet

2012-04-01T02:19:16Z

Jackson Crawford: Byrja redigera teksti med umsyn til http://www.ivaraasen.no/avsok/

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av andre bolk (mv19.tiff - mv22.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

Norsk mål i skulen fyre hundradårsskiftet

Innsiget i skulen

I 1878 vedtok Stortinget at i ålmugeskulen skulde upplæringi «saavidt muligt meddeles i Børnenes eget Talesprog». Dette påbodet um norsk talemålsbruk i skulen hev stade ved lag sidan, og det hev truleg ikkje so reint lite å segja for det munnlege skulemålet.

Stortingsvedtaket som prinsipielt jamstelte skriftleg norsk med skriftleg norskdansk kom i 1885. I 1892 vedtok Stortinget med den sokalla målparagrafen at det skulde avgjerast lokalt, av skulestyri, kva for eit skriftmal borni skulde få upplæring i: «Skolestyret bestemmer om Skolens Læse- og Lærebøger skal være affattede paa Landsrnaalet eller i det almindelig Bogmaal, og i hvilket af disse Maal Elevernes skriftlige Arbeider i Almindelighed skal affattes. Dog skal Eleverne lære at læse begge Maal.. . »

På lærarskulane vart eksamen i skriftleg norsk fyrst uppsett i 1902, men då hadde mange elevar i minst 8 år skrive eksamensstilar på norsk utan tydeleg heimel, men med stilltegjande godkjenning. Same året, i 1902, skreiv Albert Joleik eksamenssvaret sitt på norsk til embetseksamen på Universitetet, men den formelle retten til å bruka norsk til universitetseksamen kom fyrst i 1908.

Ved hundradårsskiftet hadde kring 250 krinsar teke i bruk norsk upplæringsmål i folkeskulen. I minst eit par bygder hadde dei gjort norsk til upplæringsmål fyrr stortingsvedtaket i 1892 gav dei formell rett til det; sivil ulydnad var nytteleg når det trongst den gongen med. Desse tidlege bygdene var Bygland i Setesdal, Aust-Agder, og Modalen og Hosanger i Hordaland. Snart kom so Haram på Sunnmøre og Seljord i Telemark.

Deretter kom den eine etter den andre, Sandøy i Romsdal, Stryn i Nordfjord, Eiken i Agder. I 1898 kom Lårdal, Telemark, Vegårdshei og Mykland, Agder, Stord, Lindås og Austrheim i Hordaland, Lærdal i Sogn, Volda og Ørsta på Sunnmøre, Frol, Levanger og Sparbu i Trøndelag. I 1899 kom Fyresdal, Rauland og Vinje i Telemark, Kvinnherad og Kvam i Hordaland, Vanylven og Vartdal på Sunnmøre, Beitstad, Egge og Namdalseid i Trøndelag, Lom i Gudbrandsdalen. I sume av desse bygdene hadde dei bruka norsk i småskulen i mange år tidlegare, som i Lårdal og Volda (etter Peder Hovdan). I Lavik i Sogn gjorde dei vedtak um norsk skulemål nyårskvelden 1900; dei vilde vera med på å sanna Henrik Wergelands ord um eit norsk mål «før Aarhundredet nedrødmer». I 1900 kom Kviteseid i Telemark, Valle i Setesdal, Vefsn og Hattfjelldal i Hålogaland. I 1901 kom Leikanger i Sogn, Todalen på Nordmøre. I 1902 kom Bykle i Setesdal, Evanger i Hordaland, Brekke i Sogn og Kvam i Trøndelag.

Attåt dei kring 250 krinsane frå hundradårskiftet kom det til kring 170 norske krinsar fram til 1904.

Det norske målet stod litt sterkare i upplæringi enn me kann lesa av krinstalet. Som alt nemnt, var det krinsar som nytta norsk i småskulen utan noko vedtak urn målskifte. I dei norskdanske skulane var ikkje norsken heilt utestengd. Læsebog for Folkeskolen og Folkehjemmet. Udgiven efter offentlig Foranstaltning. 4. oplag 1873, hev med ein bolk på 17-18 sidor med «Prøver af Folkesproget», tilrettelagde av Ivar Aasen; folkeminne, dikt og prosa av Aasen, Vinje og Edvard Storm.

I høgre upplæring, serleg i private og halvoffentlege ungdomsskular og folkehøgskular, var det eit visst norskinnsig. Sikre taluppgåvor kann ikkje leggjast fram, men fyrste folkehøgskulen vart opna på Hamar i 1864 med O. Arvesen og Herman Anker til lærarar. Heller ikkie kann det leggjast fram visse tal um alle del leseringar, kveldsskeid i norsk og andre friviljuge læretiltak som grodde fram i bygd og by lenge fyre norsken fekk nokon fast eller formell plass i skuleverket. Johan Einar Unger (1831-1911), fyrste presten som bruka norsk kyrkjemål, vart kapellan i Kvam i Hardanger i 1864. Han sette i gang kveldsskule i m.a. norsk. Unger hadde sjølv havt si uppvakning i Bergen, der dei eldste bergensmålmennene lærde seg norsk i alle fall so tidleg som på 1850-talet. Jens Rolvsson (1844-1876) dreiv «bondehøgskule» i Dale i Sunnfjord frå 1871, hjelpt av Nikka Vonen (1836-1933).

Per Riste (1846-1930) dreiv målskule i Volda frå siste halvpart av 1880-åri saman med kona Synnøve Riste f. Aarflot (1858-1889). Frå 1885 tok Stortinget til å løyva pengar til 'målkurs for lærarar.'

Lærebøker og upplæringsmål på 1800-talet

Slik stoda var for norskupplæring og upplæringsmål fyre hundradårsskiftet, hadde riksmaktene lite grunnlag for å prøva seg med språklege einsrettingsfreistnader. Likt til ein statleg peikefinger synte seg i 1893. I rundskriv 28. juli 1893 førde departementet upp nokre bøker til mynster for skriving i skulane. Bøkene var:

Nordahi Rolfsens leseverk. Landsmaalsutgaava.
Garborg og Mortensen: Lesebok i det norske folkemaal for høgre skular.
Elias Blix: Nokre Salmar.
Ivar Aasen: Norsk Grammatikk.
Marius Hægstad: Norsk Maallæra.

Dei uppførde bøkene hadde ulike skriftformer, noko som herre spegla av den røynlege stoda for målskrivande. Ymse former og stavemåtar sliptest mot kvarandre. Og fyrebels fekk dei slipast i ein fridom som seinare skulde verta avskipa.

Det hadde kome ut etter måten mange lærebøker fyre 1892, då det norske skriftmålet formelt slapp inn i folkeskulen - som elles heitte ålmugeskulen fram til 1889. Lærebøkene vart selde, so einkvan måtte lesa dei.

Viktugaste lærebøkene var nok Ivar Aasens eigne bøker, ordboki, grammatikken og dikti. I røyndi var dei grunnlaget for alt anna læretilfang, og dei høyrer framleis til hyrnesteinane under den heimlege målkunna. Prøver af Landsmaalet i Norge (1853) var truleg den mest verdfulle leseboki for mange. Og Heimsyn. Ei snøgg Umsjaaing yver Skapningi og Menneskja tilmaated fyre Ungdomen (1875), opna for norsk terminologi i emne der norsk so langt var unytta.

ABC-bøker, lesebøker og mållæror kom det sume av. Boki Skrift og Umskrift i Landsmaalet må reknast for lesebok, ho kom alt 1862. Boki inneheld originale dikt, og umsett lyrikk og prosa etter Bjørnson, Wergeland, Welhaven, Andreas Munch, Asbjørnsen og Moe. Skrift og Umskrift kom namnlaust, men ho var skrivi av Aasta Hansteen (1824-1908), oslojenta av dansk ætt, dotter til den kjende astronomen og geofysikaren Christopher Hansteen. Hans Ross gav ut Lauvduskar til upplysning um norsk Maal frå sist på 1860-talet; sidan kom Alexander Seippel (1851-1938) med utgåvor i 1885 og 1887, medan Kristian O. Nordlid (1846-1905) gav ut Lauvduskar III i 1873.

Ei lesebok etla til elevar og til «Hygge fyre heile Huslyden» kom ut i Bergen i 1869. Olav Paulson (1822-1896) hadde skrive boki, han var fødd i Moltumyr i Herøy på Sunnmøre, hadde yore lensmann i Bjørnør, Trøndelag, og i Jølster, og vart so rekneskapsførar for «Nordre Bergenhus Amts Dampskibsselskab». Han var ihuga målmann, gav ut fleire bøker og var millom dei som skipa Vestmannalaget i 1868. Olav Paulson kjende Ivar Aasen frå Herøy-tidi, og han skreiv til Aasen medan han arbeidde med leseboki.

Skulemannen Andreas Austlid (1851-1926) frå øystre Gausdal sende ut si kjende ABC-bok hjå Vestmannalaget i Bergen i 1880; i 1889 kom han med leseboki si. Desse bøkene til Austlid kom i upplag etter upplag. Det fortel litt um etterspurnaden at fyrsteupplaget på Austlids ABC-bok var på 4000.

Marius Hægstad (1850-1927), seinare målprofessor, gav ut ei liti Norsk Maallæra i 1879 og ei lesebok i 1880. Serleg kjend vart mållæra; ho kom i mange upplag. Marius Hægstad var fødd i Borgund på Sunnmøre. 11 år gamal kom han til Bergen, og i studietidi var han med i Fram-flokken. Millom 1874 og 1899 då han vart professor, arbeidde Hægstad i Trøndelag, Namsos og Steinkjer, noko med bladstyring av Nordtrønderen og ungdomsbladet Dag, men lengste tidi i skulen. Marius Hægstad kom til å få ein grunnfast plass i den norske skriftmålssoga. Son hans, Leiv Heggstad, fylgde i same faret.

Sogebøker kom det ei rad av. M.a. skreiv Steinar Schjøtt lærebøker i soga, og det same gjorde Eirik Sommer (1832-1904), trønder, den fyrste som gav ut norskmålsbøker etter Ivar Aasen. I 1857 skreiv Sommer Soga-Visor, i 1862 Noregs Saga i Stuttmaal.

I kristendomslæra med kom det ei rad bøker. M.a. kom Luthers litle katekisma i Bergen i 1868, umsett av Georg Grieg, ein av dei kjende vestmannalagsskiparane. Han gav ut nye bøker seinare. Ei onnor katekismeumsetjing kom frå Sven Aarrestad (1850-1942), fødd i Varhaug, politikar, lærar, ei tid amtmann, ihuga stridsmann for fråhaldssaki.

Katekismeumsetjingi til Olav J. Høyem kom i 1873, og ho er nemnd lenger framme (sjå under Straumdrag på Aasens tid). Tittelen til Høyem var Barn-lærddomen eller den litle katekjesen hans Morten Luther. I 1881 gav Høyem ut ei kyrkjesoga, Den helige saga og kjørkjesaga. Bror til Olav J. Høyem, teologen Ivar Høyem (1843-1896) gav ut eit par rettleidingshefte i mållæra i 1880, i ei liknande målform som broren. Ivar Høyem, til liks med bror sin, skreiv dikt, m.a. i vestmannabladet Fraa By og Bygd. I brev til Aasen i 1880 ikkje dagsett, men motteke den 16. februar - skriv Marius Hægstad frå Trøndelag um Olav J. Høyem at «eg trur ikkje alle er so glade i Formi hans som i Arbeidet bans elles». Hægstad skreiv dette i samanheng med ei påemna lesebok som kom same året, der Høyem vilde ha inn stykke i boki på si eigi avvikande målform, noko Hægstad var imot. Høgstad skriv: «Det er sjølvsagt at me ikkje kunna gjera honom tillags; det vilde vera reint meiningslaust aa hava tvo Former i ei Lesebok fyr Smaaborn, og daa helst, naar det ikkje er stort andre en ein Mann, han Høyem, som brukar den eine Formi. Dei folk som eg heve talat med um dette, tru ogso at det vilde vera meir til Skade en til Gagn aa taka Stykke inn i Leseboki i Høyems Form.»

Vestmannalaget la vinn på å få ut gode norske lærebøker, og dei skipa til tevlingar um dei beste manuskripti. Olav Paulson og Hans Mo (1835-1920) kom med ei slik tevlingsvinnarbok i 1882, ei bibelsoga umsett etter Volrath Vogts danske Bibelhistorie. Målutgåva vart kalla Vestmannalagets Utgaava og kom på Bergens-forlaget Ed. B. Giertsen. Hans Mo og høyrde til dei som var med å skipa Vestmannalaget; han kom frå Ørsta, var ein mykje verksam mann, skrivande og talande, og med sterk sans for song og musikk. I 1884 kom Hans Mo med Geografi paa Landsmaalet, eit nybrotsarbeid etter di det i eit slikt emne ikkje fanst stort anna på norsk enn Heimsyn. Hans Mo drog boki si ut or ei tevling i Vestmannalaget; han vilde ha ein lærar til i domsnemndi.

Vestmannalagsstjorni sa nei til dette. Domsnemndi var den same som sist, og i nemndi sat alt ein lærar - A. E. Bugge. Saman med A. E. Bugge var Georg Grieg, Christie og Edv. G. Johannesen, alle medskiparar av Vestmannalaget. Deretter gav Hans Mo ut boki på eigi hand hjå same bokprentar som sist, Ed. B. Giertsen.

Sidan - i 1885 - gav Hans Mo ut den omsette Pontoppidans forklåring «med Spursmaal og Svar paa Landsmaalet». Denne boki kom «efter Foranstaltning af Departemenet for Kirke- og Undervisningsvæsenet». På denne tidi var Johan Sverdrup leidar for riksstyret, og Elias Blix (1836-1902) var kyrkje- og skulestatsråd. Desse namni forklårar kanskje tilskuven frå departementet. Elias Blix fekk elles for eigen part mykje å segja for norsktilvenjing og norskupplæring med Nokre Salmar som kom i 1869. Ja, verknaden frå Nokre Salmar er framleis livande no når andre hundradårsskiftet etter dei kom ut nærmar seg. Men i dag må det leggjast til, syrgjeleg nok, at offentlege målteknokratar jamvel hev tukla med eit slikt kunstverk som dei klassiske Blix-salmane. Det kunde dei ikkje drøyma um i 1869.

Boki som fekk fyrstepremie i den vestmannalagstevlingi som Hans Mo drog seg ifrå, var skrivi av Julius Gude (1832-1887). Julius Gude var fødd i Kristiania, han var lærar på Frosta og hadde norskmålskunnskapen sin frå hallingmålet. Ivar Aasen gav råd um målet til Gude i ei rad brev i 1882 og 1883. Men manuskriptet vart ute for den vanlagnaden at det kom på ei øydemarksvandring frå rådgjevar til rådgjevar. Umframt til Ivar Aasen var det til Hans Ross, Georg Grieg, Adolf M. St. Arctander (1847-1919), og det vart sistpå fullferda av A. E. Bugge og Edv. G. johannesen (1848-1922). Boki kom fyrst etter Julius Gude var avliden, i 1889, og tittelen var Lærebok i landkunna av Julius Gude. Vestmannalagets Utgaava. Utgjevar var den tiltøke Mons Litleré frå Sunnfjord, som i sitt stutte liv synte slik framdug med å gjeva ut og selja målbøker (1867-1895). Jamfører me titlane på dei tvo bøkene, fell det i auga at Hans Mo brukar det greske framandordet geografi, medan Julius Gude og Vestmannalaget i samråd med Ivar Aasen valde det norske landkunna.

Dette yversynet femner nok ikkje um alt som kom av lærebøker, småskrifter og upplysningshefte av ymist slag som tente til upplæring og lærdom, men som knapt nokon veit retteleg um hundrad år etterpå. Per Ingvar Bohn skreiv Norske visor aat Folkehøgskular i 1869. Vestmannalaget gav ut visebok i 1873. Lars Eskeland skreiv ordlista og mållæra som kom i nye upplag langt ut på 1900-taler.

Som det tidlegare er nemnt, var ikkje lærebøkene målsleg einleta. Aasen-normalen var nok hovudflødet som spreidde næring til det meste, men me hev sétt at heller ikkje Aasen-normalen stod fastfrosen i plent alt. Forridsendingi -ad for a-gjerningsord vann fram litt etter litt; ikkje eingong Elias Blix eller alle vestmenn heldt fylgjestrengt på ade. Fleirtalsendingane i gjerningsord var på veg ut. Elles var det t.d. ymsande bruk av daud endekonsonant (medljod) - kome(t), rome(t), lite(t), og det var ymsande bruk m.a. av vokal (sjolvljod) i linne hok.ord fleirtal - gjentor/gjentur.

Det hover slutta denne bolken med ordi til ein av lærebokskrivarane frå den umrodde tidi, Lars Eskeland (1867-1942). Han skriv i Framvegar og avvegar (1936):

Då eit par av lærebøkene mine var utkomne, fekk eg brev frå Rasmus Løland med helsing frå professor Moltke Moe og fyrespurnad um eg ikkje vilde søkja Kyrkjedepartementet um godkjenning på desse lærebøkene. Rasmus Løland rådde til dette, han og. Men eg svara at eg syntest det var for tidleg å få ei rettskriving fastslegi og fastlæst på den måten. Eg meinte det var best å nå fram til ei sameining på eit friare grunnlag og med ein fullt naturleg vokster. Nynorsken heldt då so smått på å trengja seg inn i skule og kyrkja og styringsverk etter stortingsvedtaket i 1885 og skulelovi av 1889 og godkjenning av Det nye Testament på norsk i 1890. Likevel syntest eg det var for tidleg for riksstyret å blanda seg upp i nynorsk rettskriving. Det gjekk den gongen heller snøgt imot samling på fritt grunnlag. Eg synest enno at eg såg rett den gongen. Eg meiner at riksstyret like frå då og til no hev blanda seg mykje for mykje upp i spursmålet um rettskriving og målform. Det er ei ulukka for norsk målvokster.

Den nye skulelovi er frå 1889, men målparagrafen kom med i 1892.

Mål og vanmæle 1 Språkleg utprøving på 1800-talet

2012-03-17T21:42:57Z

Jackson Crawford: Eg hev byrja med å redigera den udigitaliserte teksti. Eg hev sikkert gjort betre med dei audsynte digitalisertingsproblemi (rn istr. m osbr.) enn med målet åt dei danske brevi og honom Jan Prahl.

Merk: Dette er ei uferdig digitalingserring av fyrste bolk (mv6.tiff - mv18.tiff) av '''Mål og vanmæle''' av ''Jostein Krokvik''. For tilfang, sjå http://www.ivaraasen.no/avsok/.

Ålment

Offentleg regulering av norsk skriftmal kunde det fyrst verta tale um etter skriftmålet var godkjent til offentleg bruk, i skule og styringsverk. Dette kom med det stortingsvedtaket i 1885 som sidan hev vorte kalla jamstellingsvedtaket. Men um offentleg godkjenning av målet var eit naudturveleg vilkår for offentleg målregulering, so var offentlege inngrep i sjølve skriftmålet slett ikkje nokor naudturveleg fylgd av godkjenningi. Tvert um er det i andre land sets vanleg at styremaktene anten held seg ifrå slik gjerning, eller dei er mykje måtehaldne.

Norsk skriftmål braut seg inn i skulen med serleg stor fart frå kring 100-årsskiftet. Dette skal me koma attende til. Men fyrr jamstellingsvedtaket kom i 1885, fyrr skriftmålet i nemnande mun hadde nått fram til skuleportane, so prøvde dei målskrivande seg fram, dei freista seg med ymse og ulike stavemåtar og bøygningsformer, på leiting etter det dei venta og vona skulde verta ei nokolunde samlande skriftleg hovudnorm. Freistnadene var stundom sprikjande, del drog til kvar sin kant, med ulike skrivemåtar i bruk samstundes. No etterpå tykkjer vel del fleste at det var både rimeleg og naturleg med ei slik språkleg utprøvingstid, ho var gagnleg og påkravd. Ja, det er snaudt grunn til å tvila på at utprøvingi av målet trongst, so lenge ho gjekk fyre seg i fridom; utprøvingi var cit vokstervilkår. Ulukka kom, meiner me, då styringsverket seinare trudde seg tiletla målskapargåvor og med maktbod vilde stengja ute det som til då hadde vore hovudstraumen i selskap, tidlegare lensmann i Bjørnør og Jølster, upphavleg frå Moltumyr i Herøy, ihuga målmann som var med å skipa Vestmannalaget i 1868 (Brev og dagbøker, bd. II, side 82):

«Om Valget af Inhold til den paatænkte Læsebog har jeg ikke noget synderligt at anmærke; kun syntes jeg der er foreslaaet en altfor stor Mængde saa jeg frygtede for, at Bogen vilde blive for stor. Det nævnte Stykke «Eit Innstig» tror jeg ikke rigtig passer til Optagelse; det er noget tørt og fattigt, og saa er det ikke frit for at være inde paa dette uheldige Kulturstræv, som i saa lang Tid har skjæmt ud alle vare Folkeskrifter. Med hensyn til Skrivemaaden vilde det være godt, om alle Stykker havde samme Form, saa at det kunde være noget at rette sig efter for Folk som selv vilde forsøge at skrive. Men hen bliver der vel netop en stor Vanskelighed.

Der har været adskillig Vaklen i Skrivningen, og jeg har endog selv forandret min Skrivemaade i enkelte Smaating; saaledes skriver jeg nu i Ex. til Ordbogen stadig den og det; ofte ikkje for inkje som f. Ex. i Norske Ordsprog var altfor ofte brugt. Dernæst bruger jeg nu oftest «e» i Sammensætning (f.Ex. Stoveglas, Bondegard), ikke «o» og sjelden «a». Ellers er der nogle Forfattere som have forsøgt med flere Forandringer, som jeg ikke kan holde med; saaledes i «Lauvduskar», hvor der staar: talad, svarad, kastad m.m. som dog ialfald burde ende med «e». Jeg synes det vilde være ønskeligt om vi snart kunde slippe for flere Forandringer.»

Den språklege utprøvingi førde med seg cit visst umskifte av sume skrivemåtar hjå Aasen. Nedanfor er det uppført nokre døme (for ein part henta frå Finn-Erik Vinje: Et språk i utvikling):

Linne inkjek.ord fleirt.

Fyre 1853 hadde linne inkjek.ord. endingi -a i eint., -ur i fleirt.: Auga/ Augur, Hjarta/Hjartur. Sidan heldt Aasen alltid på Auga/Augo, Hjarta/Hjarto.

Hok. ord.

Fyre 1853 vert sterke hok.ord. bøygde: Bygd, Bygdi, Bygder, Bygdene. Linne hok.ord: Visa, Visa, Visur, Visune.

Millom 1853 og 1858 endar lint hok.bunde eint. ofte på -o (Viso). i bunde fleirt. heiter det Visor, Visorna.

Fleirtalsbøygning for gjerningsord (verb)

Etter 1853 bruka Aasen jamt fleirtalsbøygning i notid for gjerningsord: Guten kjem - gutarne koma; guten spring - gutarne springa. Sjeldnare bruka Aasen fleirtalsbøygning i fortid: dei komo; dei sprungo.

Eigenskapsord (adjektiv)

I ein balk millom 1853 og 1875 prøvde Aasen med a-ending for eigenskapsord i hok.fleirt.: Stora Gaavor. Dette gjekk han ifrå (Store Gaavor).

Nemneform (infinitiv)

Ein bolk bruka Aasen stundom nemneformsmerket te, te aa. Millom 1859 og 1869 bruka han i sume høve at, til at. Sidan heldt han på aa.

Dan, dat dar/den, det, der

For desse småordi som er mykje bruka og viser sterkt att i skrift, skreiv Aasen dan, dat, dar i ein balk fyre 1958. Sidan skreiv han den, det, der.

Ikkje/inkje

Nektingsordet inkje vart i aukande mun utskift med ikkje (jamfør brevet 12/5-1869 til Olav Paulson, den attgjevne bolken lenger framme).

Fram til 1856 finst sjø, snø. Sidan sjo, snjo. Sameleis vert blyg, dryg til bijug, drjug.

Daud d (gamal stungen d)

I ein tidleg bolk prøvde Aasen med t.d. or, mæ (for ord, med). Dette var truleg snarare tenkt til talemålsprøvor enn til skriftmålsnorm. Han gjenomførde skrivemåtar med d i ord der d hev historisk grunnlag, i nokre tilfelle i ord der d-en snart fall burt etter bans tid (1901): Ludr (=lur), Skidgard, Slidra, sidst, (U)ver, stadna, Grodr, soleides.

Aasen heldt sameleis alltid på desse skrivemåtane for bøygning av gjerningsord: kasta, kastar, kastade, (hev) kastat - ho/han er kastad, det er kastat, dei er kastade.

kj-gj framfor sjølvijod/tviljod

Aasen prøvde seg fram her. I ein tidleg bolk freista han med kjøirer, skjøiter, gjøima. Ein bolk i 1850-åri m.a. i Myntmeisteren og Fit Innstig skreiv han t.d. gera, kenna, skera, goda. Sidan skreiv Aasen k og g utan j - men med j-merkt lesemåte -

framfor i, ei, øy, y: gild, keiveleg, køyra, kyrkja, skein, skøyta.

I framljod kom Aasen til å halda på j framfor e, æ, ø: gjera, kjenna, gjøda, klepp, kjøt, skjera.

I 1853 i Prøver af Iandsmaalet hev Aasen former som Sakjer, Bekkjerne, Bjørkjerna. Sidan kom han til å utelata j framfor e og i på trykklett stad, men ikkje i alle høve; Aasen heldt på j i t.d. ikkje, inkje, korkje, fylgjer, tenkjer, tenkjng o.fl. i utijod

Aasen skreiv utljods-t i ord som kvat, nokot, annat o.fl. Sameleis skreiv Aasen utljods-t i adjektiviske og verbale former: kastat, sprunget, litet, opet osb.

Aasen og det norske skriftmålet

Ivar Aasen nemner etter måten ofte i brev at han ikkje i eitt og alt var heilt viss på kva som var beste og nyttelegaste formene i eit landsumfemnande norsk skriftmål. Sterkast kjem dette fram, naturleg nok, fyrr fyrsteutgåvone av grammatikken og ordboki kom ut. No let det seg gjera å draga Aasens tvil lenger enn rimeleg er, for ikkje alt Aasen skreiv, var tenkt til rettesnor for det norskrøtte riksmålet, høgmålet. Aasen sette upp talemålsprovor, og han skreiv sumt på målføre, som t.d. visone på kvardagsleg sunnmørsmål. Men med desse atterhaldi i minne lyt det segjast at jamvel etter Ivar Aasen var komen høgt til års, stadfeste han ope at det var grunn til tvil um sume språklege småting. Me tek upp att og strekar under denne ordleggjingi som er Aasen si eigi - språklege småting.

Nokre få utdrag or Aasen-brev, skrivne i ulike livsbolkar, fortel litt urn hans eigi meining (jamfør dertil brevet attgjeve her framanfor 21. mai 1869 til Olav Paulson):

1848

I brev til Magnus Brostrup Landstad 3.10.1848 heiter det (Brev og dagbøker), bd. i, s. 170):

«Da jeg nu har havt en saa sjelden Anledning til at studere Folkesproget, kunde man vel vente, at jeg hadde mig en bestemt Plan for Behandlingen af saadanne Sager; men jeg maa dog tilstaae at min Plan ikke er saa ganske bestemt med Hensyn til et Normalsprog eller en Sprogform, som skulde staae over Dialekterne; jeg har nemlig mest tænkt paa Behandlingen af Dialektstykker, og har i denne henseende antaget, at man maatte søge at gjengive Talesproget, i sin tydeligste og fuldkomneste Form, eller give Dialektens former saa rigtigt og konsekvent som muligt uden at optage forældede og ubrugelige Former. Med hensyn til den omtalte høiere Sprogform er jeg endnu ikke kommen til nogen Bestemthed; jeg har rigtignok tænkt meget paa denne Sag, men ikke havt Tid eller Leilighed til at gjøre noget alvorligt Forsøg. Min Plan har nutil været at man ikke skulde indlade sig paa denne Sag, førend vort hele Sprogmateriale i sin virkelige forhaandenværende Form var ordnet og fremlagt for Almeenheden. Naar dette engang maatte blive fuldført, havde jeg tænkt at foretage en alvorlig Granskning af hvorledes Materialet skulde benyttes og hvilken Form det skulde faae for at kunde bruges i Skrift. Jeg havde da tænkt at fremlægge et udførligt og i alle Poster begrundet Forslag til en norsk Sprogform med Prøver og Exempler paa hvorledes samme vilde tage sig ud. Men hermed har det endnu lange udsigter. Det virkelig givne Stof er endnu ikke fremstillet for Almeenheden; ordbogen over Sprogets Dialekter vil endnu medtage ialfald eet Aars uafbrudt Arbeide, og naar denne er udkommen, vil det maaskee først blive nødvendigt at give endeel Dialektprøver, forend man kan indlade sig paa Dialekternes Sammenførelse under en fælles Form.»

1886

Ivar Aasen skreiv i brev til Marius Hægstad 17.3.1886 (Brev og dagbøker bd. II s. 243):

«Det glæder mig at høre, at De nu har leilighed til at give en ny Udgave af Deres lille Grammatik, Deres Maallære har jeg i sin Tid læst med Fornøielse, og især var jeg glad ved at see, at den holder sig fast til de gamle Former og ikke indlader sig på disse foregivne Lettelser, som man nu driver saa meget med, og som egentlig kun gaa ud paa at føie sig efter den mest magelige og slappe Hverdagstale, hvorved Sproget kommer til at see ud som et Bygdemaal eden Sammenhæng med noget ældre Land(s) sprog. Visstnok er der enkelte Punkter (f.Ex. visse Fleertals Endelser), hvor det kan være tvivlsomt, om man altid skulde holde sig strengt til den ældste Form; men det er da kun Smaating, som det ikke er synderlig Fare ved, hvor det ene kan være omtrent lige godt som det andet. Derimot vilde det være en farlig Ting at opstille den Grundsætning, at man kun skal holde sig til den mest bekjendte og almindelige Brug, om endog denne netop er den mest forvanskede.»

Sume hev lasta Aasen fordi han la skriftmålet for nær upp til gamalnorsk. Andre hev lasta han for det motsette. Jamfører me arbeidet til den færøyske målgranskaren og målreisaren V. U. Hammershaimb (1819-1909), vert det tydeleg at Aasen hev yore varsam med å taka upp historisk rettkomne former. Hammershaimb-målet er rekna for gamalvore, m.a. held det uppe stungen d, ljodstrek og gamalnorsk a (for å). Jakob Jakobsen (1864-1918) gjorde framlegg um ei meir talenær (ortofon) rettskriving, men det førde til uhorveleg målkjekl. Ei umbøtt rettskriving, bygd på både Hammershaimb og Jakobsen, fall og til jordi, og Jakobsen var sistpå åleine um å bruka henne. Hammershaimb-målet hev vunne Færøyane yvertydande og meir fullkomeleg enn det nyreiste norske skriftmålet til no hev vunne Noreg.

Dei etymologiserande freistnadene til Ivar Aasen nådde eit høgdepunkt i 1858 med umsetjingi av Fridtjofs Saga. Same året kom Jan Prahls Ny Hungrvekja hjå J. B. Beyer i Bergen, ei bok som gjekk eit stykke lenger attetter i målet enn Aasen. Prahls bok hev vorte kalla halvt gamalnorsk, med mange uvanlege ord og ei målføring som sume her og der fann stiv og kunstig, ja, lite leseleg for folk utan serskild målkunna. Tydingsvanskar syner seg alt i boktittelen, som ordlegg ynsket um ein ny folkeleg vekkjingshunger. No var boki heller ikkje etla til folkebok, sanna Jan Prahl seinare; ho var sers abstrakt skrivi til å syna at målet kunde brukast til abstrakt skriving.

Det hev vore gissa på at Ny Hungrvekja vart ei åtvaring for Aasen, so han akta seg for nye steg på den etymologiserande vegen mot gamalnorsk. Men det er slett ikkje noko stort umslag i målet til Aasen denne tidi. Og med Aasens sjølvstende i tankegang og dømekraft tykkjest det ikkje plent rimeleg at Aasen let seg skræma av nett Prahls bok. Rett nok sa Aasen seg noko usamd med målfreistsnaden i Ny Hungrvekja, varsamt i bokmeldingi i Dø/en, tydelegare i brev 10.3.1859 til Siegwart Petersen (Brev og dagbøker bd. I s. 357):

«Men nu syntes jeg at finde adskillige Omstændigheder som betydelig svækkede Virkningen af dette Forsvar for Sagen. For det første var Forsvaret holdt i en saadan abstrakt Form, at det kostede megen Andstrængelse it følge tried og udfinde de overbevisende Grunde. Dernæst syntes Udtryksmaaten heelt igjennem at bære Præg af Studering eller at savne noget af dette nationale Grundlag, som Folk fra Landsbygderne have med sig fra Fødselen og Opdragelsen. Og endelig stødtes jeg nu allermest derved, at man her atter skulde finde en ny Sprogform, meget forskjellig fra min og alle Andres, og mere broget og vanskelig end nogen af dem, saa at Motstanderne her netop vilde atter faae en prægtig Leilighed til at fremstille det hele Sprogforsøg som en umulig Ting.»

Aasen hadde alt fyrr Fridtjofs Saga kom på prent sagt seg misnøgd med denne umsetjingi si, m.a. i brev til Ludvig L. Daae 20.05.1858 (Brev og dagbøker bd. Is. 327):

«Jeg for min Deel synes, at en Oversættelse fra det gamle Sprog ikke tager sig saa godt ud som andre Oversættelser, da man her anseer sig altfor bunden til Originalen og helst vil beholde det gamle Udtryk, om det end ofte kunde gjengives bedre med andre Ord.»

I ein litt annan samanheng kjem Gustav Indrebø inn på bakgrunnen for korleis Ivar Aasen etter kvart stelte seg til etymologisering/ historisk grunngjevne skrivemåtar (Norsk Målsoga s. 452-457). Gustav Indrebo søkjer hovudgrunnane til Aasen-formene i umsynet til grannemåli og i dei lærdomane Aasen sistpå drog av sitt årelange arbeid med målfori og skriftmålet; eit norsk høgmål som skulde knyta i hop mange målføre laut i stor mun halda på etymologiske skrivemåtar. Dei endelege formene til Aasen er, etter Indrebø, fastlagde midt i 1870åri, med 2. utgåva av ordboki som kom i 1873, og med Heimsyn som kom i 1875.

I ordvalet var Ivar Aasen alltid purist, eller målreinsar som det stundom vert sagt på norsk. Serleg var Aasen på vakt mot tyske og halvtyske ord, av di desse ordi hadde eit lag til å tyna målsystemet og stengja ute ei råd norske ord. Latinske framandord kunde Aasen lettare godtaka.

Straumdrag på Aasens tid

Frå den norskmålslege gjæringi og straumgangen på 1800-talet kunde mange namn dragast fram. Her skal berre eit fåtal nemnast, og yversynet er langt ifrå fullnøgjande.

Peter Andreas Munch (1810-1863)

I norske lærdomskrinsar var Peter Andreas Munch mykje rekna for den store kapasiteten kring midten av 1800-talet. Han var sogegranskar, men fekk innverknad på andre kunnskapsgreiner, som målvitskap. Munch hadde i si tid lasta uppnorskingsfreistnadene til folk som Henrik Wergeland, og han var ikkje nøgd, reint, med dei grunnleggjande verki til Aasen. Munch heldt sterkt på etymologi og historisk samanheng, og han meinte eit atterreist norsk skriftmål måtte liggja nærare gamalnorsk. Tidlegare trudde heller mange at Aasen i for stor mun bøygde seg for Munch, men denne synsmåten er knapt vanleg lenger.

Um Munchs umdoming av Aasens arbeid hev Gustav Indrebø skrive dette (Norsk Målsoga s. 447):

«Det «gamalnorske» kravet åt Munch hev som tidast vorte mistydt, og kritikken hans mot Aasen hev vorte karakterisera som livsfjerr utopi. Ser me på dei røynlege kravi hans, so gjev dei ikkje grunn for nokon slik dom. Framlegget um aksentar og var fulla uklokt som me fyrr hev sagt (sida 415), men desse teikna gjorde ikkje sjølve målformi urimeleg. Sumt anna, som Munch ikkje tok upp i meldingane, men som visst framleides høyrde me til programmet hans (som by i «hvitt»), var fulla lite verdt for norskt skriftmål. Men svært mykje av det han rådde til, stend fast våre dagar i norsk skrift - til bate for norsk, lyt me segja. Og alt var vel verd prøving, jfr. sida 414 fg. Når me tel godviljande kritikken til Munch i 1848-SC var både kunnig og vitsam.»

I Åsgarðreiðin er døme på Munch sine eigne målfreistnader (1846):

Sigurð han kasta leikobollen, han lystar 'ki lengr åt leike, så genger han til sin kæra móðer, hans kinn deir vore bleike.

Deð var no han Sigurð svein, opp axlað han sit skinn. Så genger han ut i høge loft fi' kære móðer sin.

M. B. Landstad (1802-1880)

I uppskriftene av folkevisor gjekk Landstad i same leid som Munch. Domet her er frå 1849:

Liti Kjersti hon var seg så litit eit viv, bránfolen löyper lett, hon kunnað 'ki råde sit unge liv. Með deð regner og deð blæs! fer norðan under fjøllo deir leika deir norðmenn.

Jan Prahl (1833-1921)

Jan Prahl var rikmannsson og høyrde til dei gamle bergensmålmennene. Då han var 27 år gamal, drog han til Nederland og søkte hjelp for ein augnesjukdom. I Nederland vakna sansen for lækjarvitskap, han gav seg i kast med lækjarstudiet, og han tok sistpå den medisinske doktorgraden. Han vart verande i Nederland livet ut, so nær som ein bolk millom 1870 og 1882 då han var heime att i Bergen, der det hadde gjenge ille med handelshuset etter far hans døydde. I mange år var han bylækjar i Amsterdam. Men målmann vart han verande heile livet, og han fylgde med i det som gjekk fyre seg i målordskiftet heime.

Jan Prahi var den einaste av dei gamle vestmennene som ikkje tok Aasen-formene gode nok. Han vilde ha eit skriftmål som låg nærare gamalnorsk. Prahl er nemnd lenger framme, og som det der vert påymta, er det lite rimeleg at boki hans, Ny Hungrvekja, drog Aasenmålet påviseleg i gamalnorsk leid. Heller tvert um. Når det vert skrive so vidt mykje um Jan Prahl her, er det helst fordi han er å rekna for eit ytstepunkt i grensebeltet millom nynorsk og gamalnorsk, so langt det er tale um gamalnorsk innverknad på dagnært skriftmål. Ein annan ting er at sidan norsk målreisings fyrste dagar hev det alltid funnest ein straum som hev fylgt liknande far som jan Prahl, og denne straumen hev snaudt synt lag til å turka burt på slutten av 1900talet.

I den rum me veit noko um Prahl, er det tydeleg at han måtte vera ein samansett karakter, kanskje motsetnadsfylt, og i alle høve med stor sans for sogesamanheng. Kristoffer Janson hev skrive um dei gamle bergensmålmennene, med serleg tanke på Jan Prahl (Jan Prahi av Torleiv Hannaas, i Norsk Aarbok 1922):

«Mange av deim fann fyreloga til Aasen for simpel. Dei vilde byggja normalmaalet meir på gamalnorsken. Sjæli i denne freistnad var Jan Prahl, ein kunnskapsrik, andfull ung mann med sprakande vit, men og ein aandsaristokrat av reinaste vatn. Han hadde ein heilt sjukleg elsk til gamalnorsk og den gamle norske bokavl.»

Sumt av det Prahl skreiv i eit brev til ein handelsmann i Oslo i 1915, kann kanskje tolkast i åndsaristokratisk leid, endå um sjølve dette ordet i grunnen ikkje fortel stort. Prahl kjem inn på Ny Hungrvekja og avviser blankt at det finst danskehat i boki, noko Kristofer Janson hev kome i skade for å hevda. Derimot medgjev han at boki kann vera vanskeleg å fylgja, men då for tankevegen heller enn for målformi, og han sannar at boki ikkje er «ætlad til Folkebok». So kjem Prahl inn på korleis dei hev stelt med det norske skriftmålet etter Ivar Aasen fall burt:

«Ja - dat er visst, at nokre sjolvkloke, «indbildske» Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo hava lagat ei Maalform, som dei kyndugt og skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka, og som ogso diverre onnugt verd brukat af lyduge eller uvitande Trælar (Gula Tid. og mange andre). - Vinje hever sagt: «Nordmennerne bera Trælamerket paa Tungo», og dette Trælamerkje kjem just tydelegt for Dagen i detta nya Stipendiat og Pavemaalet, som grin oss imøte utan Fagrleike og grammatikalsk Logik; medan dann Maalformi, som Ivar Aasen hever uppsett og som Henrik Krohn so meisterleg hever brukat, - ikkje at tala um Maalet i dat gamla Bokverket - viser oss eit Herramaal med djup Fagrleikskjennsla og grammatikalsk Logik.»

Ord som dei attgjevne kann lett brukast mot Prahl, til å styrkja mistanken um at han vantar sumt av den folkelege samhøyrsla og tilhøyrsla som elles gjerne er ein grunnkjerne bak alt målreisingsstrev. Men les me ordi hans med snev av velvilje, treng me snaudt leggja meir i nemningi Herramaal enn eit alternativ til den målformi som «Stipendiatar og Maal-Pavar i Oslo... skamlaust bjoda alle Skrivarar aa bruka». Slik sétt er Prahls Herramaal berre eit Herramaal takk vere innebygde målslege kvalitetar, med andre ord eit betre skriftmål enn Stipendiat og Pavemaalet. Eller um me vil, eit skriftmål godt nok for herrar.

Etter slike grunnlegg let det seg gjera å tolka Prahl.

I brevet frå 1915 fortel Prahl at då han var unggut lærde han bondemålet av «dei unge Menn, som aar etter aar tente hjaa mine Foreldrar, og af Bygslemenner, som eg tidt og ofte vitjade paa dei Gardarne, som me aatte paa ymse Stader i Midthordland. Sidan møtte eg til mi Undring detta Maalet i Ivar Aasens Skrifter, nett so som eg hadde lært dat af Bønderne fraa Oster, Voss, Sogn og Sund, og endaa større Undring tok meg, daa eg for fyrste Gong fann ei gomolnorrøn Bok - i eit myrkt Skaap i Gamle-Huset paa Nordnes - og las Sida upp og Sida nidr og skynade kvart Ord - dat var jau «Bondesproget».

Den tidi Jan Prahl heldt seg i Bergen, ein bolk millom 1870 og 1882, hende det at folk søkte hjelp hjå han for plagor og sjukdomar. God hjelp fekk dei stundom, serleg for augnesjukdomar. Men betaling tok Prahl aldri. Han var eldstesonen og skulde no få skikk på handelsdrifti. Men handelsverksemd hadde Prahl korkje hug eller hyr til. Då det gjekk reint ut med handelshuset, for han atter til Nederland «tausend Meilen ferne» som han skreiv til Henrik Krohn. Han dreiv lækjargjerning til ein høg alder, såg aldri Noreg att, men heldt vake auga med norsk målordskifte, las Gula Tidend og sende eit og anna påminningsbrevet til bladstyraren um målet, når han tykte det trongst.

Prahls tankar hev hittil synt lite og inkje att i utformingi av skriftmålet, serleg då det statsstempla skriftmålet, og slik sétt fær Prahl større plass i denne boki enn rolla skulde tilsegja. Men sidan det ikkje er uvanleg at Prahl vert uthengd til åtvaring og skræmsla, skal me taka med ein stubb frå Ny Hungrvekja - etter Hannaas som det meste anna her um Prahl:

.,Norrønatiðin hevir vent og er ein bondatjod. I dessi tjodinne váru i fornoldinni nokhra ættir meir megandi enn adra; men dessa rnegtugari ættir vurdu hugada, alt som landit vard trælat, og deirra ættmenn vurdu som dei adri bendr og hva bland deim idag. Dal var dessi bondatjod og hennar frændr ut a øyarna, som ar sill kraltuga liv reisti hilt ovannevnda gullaldarbokverk; dat var og dessi bondatjod og dal, som hennar var, dal tjodhuga i Noregsiondum, som Danirni hugadi og vil huga. DiÇyni skulde embætti og haupshap verda seldr i hendr at utlendingar, Danir og Tydvenjar. Men Island og del adra øyarna váru fjerrlæga; dit var langt at sigla, og dan var ufjelgt at bu; utlendingarni rysist inni til dessi øydisker langt burt i havit. Noreg darimot var lettari at nå og befri at byggja; kaupskapin lonadi, embættin váru god; higgat sotti utlendingar,' (s. 7).

Med tidi gjekk det slik at Prahl i hovudsak tok i bruk det gamle Aasen-målet - med dan(n), da(t), dar - slik Aasen prøvde seg med det fram til 1858. Dette målet er nytta både i det umtala brevet frå 1915 og i ei liti umsetjing frå hollandsk um Sjoslaget paa Vaagen i Bjørgvin i 1665 som Prahl gav ut i 1907.

Meir enn hundrad år etter jan Prahls dagar i Bjørgvin er sogesansen vedvarande vaken millom vestmennene, og ynski er sterke um auka samband vestetter, i målvegen og på onnor vis - serleg til dei norrønne folki og etterkomarane deira kring Norskehavet. Framleis lever synsmåtar som ikkje hadde vore reint framande for Jan Prahl.

Axel Arbo (1825-1906)

Axel Arbo var lækjar, men han dreiv visst lite med lækjaryrket. Han gjorde mange ferder kring i landet og skreiv ferdaskildringar. Sume stykke skreiv han på norsk, m.a. i Dølen. Han heldt på skriftformer som låg nærare gamalnorsk enn Aasen-formene, sume av dei. Soleis skreiv han mid (med), javnt, eftir, ekki, grasit, bekkin, stadir, augum og gamalnorsk ljodstrek (pa, klar).

Aasmund Olavsson Vinje (1818-1870)

Vinje hadde godhug for Ny Hungrvekja som han kalla «den merkelegaste Bok, som er prentad I Norigs land, og den vil standa som den fyrste i vor nye og eigen Bokavl (Literatur)».

Sameleis var Vinje uppglødd for målet til Axel Arbo: «Arbo er ein av dei norske etter min Hug og med so stor Maalkjennsla i Bygdarmaal, at her kanskje ikki er fleiri enn tvo tri i heile Landet, som ero betri».

Vinje var til tider inne på same lina som dei tvo nemnde, men han hadde lett for å snu og prøvde seg alltid fram. Han skreiv t.d. ikki.

Etymologi og talamålsromantildc

Sume skrivande målfolk vilde gjerne halda seg nærare gamalnorsk enn Aasen, soleis sume vestmenn. Men del lempa seg etter Aasenformene.

På bin kanten stod folk fram som hevda motsette meiningar. Dei gav seg lite um etymologi og historisk grunngjevne skriftformer, og i ramaste tilfelli er det truleg rett å tala um talemålsromantikk.

Olav J. Høyem (1830-1899)

Olav J. Høyem var frå Byneset i Sør-Trøndelag. Han var lærar og bankmann, ihuga målmann, og han gav ut mange skrifter. Katekismeumsetjingi si kalla Høyem Barn-lærddomen eller den litle katekismen hans Morten Luther. Ivar Aasen var lite uppglødd for målet. Aasen skreiv i brev til Høyem 10.12.1873: «Det retteste og bedste vilde nu være, at enhver som ikke kan komme til rette med en virkelig national Sprogform, skulde afholde sig fra videre Forsøg derpaa og derimod skrive Dansk nu som forhen; saa er man dog ialfald vis paa, at man gjorde mindre Skade.»

Høyem vilde ha a-endingar i sterke hok.ord (bygda, sola), d for t i inkjek.ord (hused, epled, komed), kløyvd nemneform (infinitiv), ordformer som sløheit, godtruenheit, daar( dykkar) m.m. Høyem skreiv dativ (bornom, dagom), og han heldt på skrivemåtar med j etter g ot k i utljod: læsningja, danskingja, eigjed, rikje.

I brev 6.3.1880 skriv Aasen til Marius Hægstad: «Der har været et forfærdeligt Raab imod de «daue» Bogstaver, og især har Høyem været ivrig den; imidlertid ser det ud til at ogsaa han har seet sig nødt til at optage adskillige «daue» Bogstaver og mangt andet, som ikke netop er trondhjemsk; medens han derimod holder fast paa sin plan at indføre den Knudsenske Skrivemaade i Landsmaalet.»

Oscar Eng (1847-1921)

Oscar Eng kom frå Vadsø. Han hadde gjenge på skule i Bergen, der fekk han ans for målsaki. I Oslo kom han saman med Fram-krinsen. Eng vart lækjar og politikar. Han kom på Stortinget og vart sistpå distriktslækjar i Volda, der han gjorde mykje m.a. i ungdomslagsarbeidet.

Hans Jacob Horst (1848-1931)

Hans Jacob Horst var frå Hammerfest, han var uppvaksen i Tromsø og vart filolog. I Oslo kom han med i Fram-krinsen. Med tidi vart han rektor på Den høgre skulen i Tromsø, han kom på Stortinget, og heldt alltid fast på målreisingstankane. Han vilde binda den høgre skulen fastare til folkeskulen, og arbeidde for landsgymnas og fredssak.

Lars Holst (1848-1915)

Lars Hoist var fødd i Bergen. Han var jurist, vart med tidi bladmann og politikar. Lars Hoist var i Oslo med på nokre små bladtiltak som peika frametter mot Fram, bladet Svein Urædå (1868-1870) og Andvake (1871). Lars Hoist vart sjefsredaktør i Dagbladet, ein av leidarane for Vinstre, justissekretær i Kristiania byrett og dertil ein mykje påansa teaterkritikar og bladskrivar.

Olaus J. Fjørtoft (1848-1878)

Den mest namnspurde av talemålsmennene var Olaus J. Fjørtoft som kom frå Haram på Sunnmøre. Han tok studenteksamen på «Heltbergs studentfabrikk», hadde framifrå gode evnor ikkje minst i matematikk, vart bladmann og agitator, var ein streng og kanskje stundom noko einøygd logikar, men samstundes mjukkjensla og med godt hjartelag. Han gav burt meir enn han hadde råd til, er det sagt i Norsk Allkunnebok.

Våren 1871 var Fjørtoft hand og hovud i Tiraljøren, det handskrivne bladet for ein radikal studentflokk. Same året tok han til med bladet Fram som yverlevde til 1874. I lag med seg hadde Fjørtoft dei ovanfor nemnde Oscar Eng, Hans Jacob Horst og Lars Hoist.

Olaus J. Fjørtoft la seg ut med vestmennene, og han var ikkje den som for fram med varsemd eller hegda ordi sine. Han hadde eit godt lag til å vekkja slik motstandsvilje kring seg at han gjerne stod att åleine.

Til tider tykkjest det som Fjørtoft hadde lagt vestmennene for hat, skriv Reidar Djupedal (i Ei bok om Hans Mo, Ørsta 1986), og Djupedal held fram: «Fjørtofts dom (um vestmennene) er usakleg og urimeleg. Vestmennene var ein fargerik flokk, ulike i hått og hug. Dei kan ikkje rymmast i ein bås. Målføringa deira er aldri einsleta og tvinga inn i ei form. Det ser vi snøgt når vi les alt det dei skreiv.»

Um Fjørtoft aldri so mykje var rekna for ein fylgjestreng logikar, so var målformi hans slett ikkje fylgjestreng. Same ordet kunde stundom finnast på same lina med upptil tri ulike skrivemåtar. Nokre heller slumpesamt utvalde linor frå Fram gjev ein tokke um målet:

«Hev noken haurt Makjen te slike Ordelag som: «Og han lyfte høgt si Røyst og talad», og «han rely i Ljod», naar ein Skald ska te aa kvæ som skulde «han rive i ei Flaske øl»? Sjaa Sigmund Bresteson. (Bok av Kristofer Janson J. Kr.). Maale etc fyr oss, og inkje me fyr Maale, og vil de vera fri slike Menn som Ludvig Ludvigsen Daa, so fær de sanneleg dokke omvende.

Dæ e leitt, at me ska vera nøydd aa ligge og slaast mæ slike Menn som Kristofer Janson og Henrik Krohn og Grieg, som hev skrivi om Kakjisma, Folk som me veit vil so inderleg gjerne gjera vel og hev offra so mykje paa Maale; men naar me ser, at de legg dokke i Vegen fyre oss, og sjøle inkje e Kara te gaa fram og vittre dokke, so lyt me somenn slaa te; for de ska Maalsaka meir hell de gagne henne; ingen hev fyllt dokke so gjerne paa Vegen, som me, daa de for og selde Kramvare ut or Skreppa dokka, daa me va smaaguta; men dæ va og dengongen Kram, de kom mæ sunnate ifraa.

Mest av alt var vel Fjørtoft fridomslynd og antiautoritær. Fridomslynde og antiautoritært huglag var ikkje ukjent hjå vestmennene heller, og det var slett ikkje framandt for Jan Prahl. Fjørtoft og Prahl var soleis knappeleg utan åndeleg skyldskap. Dette hindrar ikkje at i målspursmål måtte dei høva i hop som fenghetta til dynamitten.

Ivar Aasen sa ikkje noko imot Fjørtoft offentleg, men privat tala han ende ut um «ymse Galningar som berre riva ned og inkje byggja upp». I brev til Helge Væringsaasen 14.4.1877 kallar Aasen Fram-målet for «ulæseligt Herkemaal». Mot Aasens faglege tyngd hadde Fjørtoft ingenting å setja upp, men han kunde vera ein brennande agitator, og då det i hundradåret etterpå stundom kom på mote å setja slagord høgre enn innsyn og ettertanke i offentleg målsamanheng, fekk sumt av Fjørtofts agitatoriske ordgods til tider ny glans. I spursmålet um munnleg målbruk i skulen stod Fjørtoft på meir jordfast grunn. Alt frå 1878 hev det vore eit prinsipp i norsk skule at upplæringi «saavidt muligt meddeles i Børnenes eget Talesprog». For skriftleg upplæring hev tankane til Fjørtoft fenge dagnært innhald so seint som i 1980-åri, med freistnader på å lata den fyrste skrivetilvenjingi gå for seg på borni sitt eige målføre.

Millom dei som i alle høve bolkevis lukta på liknande tankar um skriftmålet som Fjørtoft, var t.d. Rasmus Steinsvik (18631913), kjend bladmann og målreisar frå Dalsfjorden i Volda; Steinar Schjøtt (1844-1920), sogemann og ordbokskrivar frå Porsgrunn; Hans Ross (1833-1914), teolog og målføregranskar, fødd i Holum, gav ei tid ut bladet Lauvduskar, var medskipar av Det Norske Samlaget. Aasen var lite nøgd med at Ross i fortid av a-gjerningsord skreiv kastad, svarad, talad (for kastade, svarade, talade som Aasen heldt på av etymologiske grunnar).

No er det knapt rett å tala um tydelege og fastfrosne frontlinor. Ordbruken kunde vera frisk, men der det fanst røynleg meiningsskilnad, galdt det gjerne slike spursrnål som Aasen kalla for «småting». Ikkje eingong millom ytstepunkt som Fjørtoft og Prahi er det vel, sakleg sétt, nokon grunngripande og usemjeleg motsetnad. Dei vilde ha det same målet, men med kvar sin skriftleg ham.

Kor som er, eit kraftsenter for språkhistorisk grunngjevne synsmåtar var etterviseleg vestanfjells, med folk som Henrik Krohn (1826-1879), fyrste formann i Vestmannalaget (skipa 1868), diktar og styrar for bladet Ferdamannen (1865-1868) og Fraa By og Bygd (1870-1879); Marius Nygaard (1838-1912), skulemann og målgranskar; Georg Grieg (1826-1910), prentar, umsetjar og ihuga målmann; o.fl.

Arne Garborg (1851-1924)

Diktaren Arne Garborg må reknast for Aasen-mann god nok, men han fylgde ikkje strekbeint alle former som Aasen heldt på. I 1877 sette Garborg i gang Fedraheimen. Eit Vikeblad aat det norske Folket. Han styrde bladet til 1882. So stod Ivar Mortensson Egnund (1857-1924) for bladet til 1889, då Rasmus Steinsvik tok yver og heldt skuta flot til 1891.

Garborg ottast med rette målstrid på bladsidone, og redaksjonelt fylgde han ei måtehaldande line. Han veik av frå Aasen med di han utelét fleirtalsbøygning for gjerningsord og bruka -ad (motsett -at/t) i fortidsbøygningi av a-gjerningsord. Arne Garborg bruka seinare i livet det som hev vorte kalla midlandsmål, og i Fedreheim-tidi kjem varsel um dette. I ein stutt bolk kring 1890 prøvde Garborg seg med a-mål, men gjekk snøgt attende til i-målet av di a-endingi «ikkje rett vilde høva i mitt mål».

Um bladet Fedraheimen skreiv Aasen i eit brev til Sander Røo, målvenleg bonde og lokalpolitikar i Hol, 13.11.1877: «Og no hava me just fenge eit nytt Vikeblad her i Byen; det er ein Student Garborg (fraa Jæderen), som stend lyre Bladet; og det er ein herleg gild og dugande Mann. Bladet er kallat «Fedraheimen» og hyrjade no med fyrste Vika i Oktober Maanad