Mållekken - Brukartilskot [nn]

Lesnad

2009-04-19T08:14:05Z

Fridtun: /* Diktheim */

'''Lista yver høgnorsk lesnad'''

Bøker som er skrivne på høgnorsk, eller dreg seg um høgnorskt mål. Skipnad: skift i emnebolkar, rada alfabetiskt etter etternamn og so etter utgjevingsåret.

==Mål: grammatikk, ordbøker o.dl.==

[[Leiv Heggstad|Heggstad, Leiv]]:
*''Norsk grammatikk'' (større utgåve 1931, etterprent 1966, 235 s)

[[Ivar Aasen|Aasen, Ivar]]:
*''[[Norsk Grammatik]]'' (1864, 17+394 s)
*''[[Norsk Ordbog]]'' (1873)

===Andre mål===

[[Asgaut Steinnes|Steinnes]] og [[Eirik Vandvik|Vandvik]]:
*''Latinsk ordbok'' (1958, nyprent 1965, 879 s). I 1938-rettskriving, men upphavleg høgnorsk. Det rike målet i ordtydingane er det same kor som er.

[[Kristen Weierholt]]:
*''Gresk grammatikk: til skulebruk'' (1. utg. 1935; 2. utg. 1947; nyprent 1971 frå 2. utg. 1947, 112 s).

==Faglesnad==

===Helsa===

[[Idar Handagard|Handagard, Idar]]:
*''Vanlege sjukdomar'' (1925, 168 s)

==Soga==

===Målsoga===

[[Jostein Krokvik|Krokvik, Jostein]]:
*''Mål og vanmæle'' Frå soga um norsk offentleg skriftmål (1991, 139 s)

===Kyrkjesoga===

[[Oluf Kolsrud|Kolsrud, Oluf]]:
*''Noregs kyrkjesoga, 1, Millomalderen'' (1958, XII+409 s)
*''Noregs kyrkjesoga, 2, 1500-ca.1740'' (2007, 827 s. Netutgåva: [[http://wo.uio.no/as/WebObjects/theses.woa/wa/these?WORKID=60410]])

==Visor==

[[Knut Liestøl|Liestøl, Knut]]:
*''Utval av norske folkevisor'' til skulebruk (med Moltke Moe, 2. upplaget 1930, 112 s)

Skuleboknemndi åt Studentmållaget i Oslo:
*''Eg vil so gjerne syngja'' (2001, 87 s). Visone i ymis målføring.

==Diktheim==

===Romanar, forteljingar osb.===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Ein Fritenkjar'' (1878)
*''Bondestudentar'' (1883)
*''Mannfolk'' (1886)
*''Hjaa ho Mor'' (1890)
*''Fred'' (1892)
*''Den burtkomne Faderen'' (1899)

[[Idar Handagard|Handagard, Idar]]:
*''Det small ut ei fonn''

===Dikt, skaldskap===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Haugtussa'' (1895)
*''I Helheim'' (1901)

===Skodespel===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Læraren'' (1896)

[[Ivar Aasen|Aasen, Ivar]]
*''Ervingen'' (1855)

=== For born ===

[[Rasmus Løland|Løland, Rasmus]]
*''Ungar'' (1892)
*''Paa sjølvstyr'' (1892)
*''Kor vart det av jola?'' (1894)
*''Det store nashorne'' (1900)
*''Kvitebjørnen'' (1906)

[[Per Sivle|Sivle, Per]]
*''Sogor'' (1887)

==Bìlvisse skrifter==

* [[Norsk Årbok]] (1920–39; 2005–)
* [[Vestmannen]]

Lesnad

2009-04-19T08:11:31Z

Fridtun: /* Diktheim */

'''Lista yver høgnorsk lesnad'''

Bøker som er skrivne på høgnorsk, eller dreg seg um høgnorskt mål. Skipnad: skift i emnebolkar, rada alfabetiskt etter etternamn og so etter utgjevingsåret.

==Mål: grammatikk, ordbøker o.dl.==

[[Leiv Heggstad|Heggstad, Leiv]]:
*''Norsk grammatikk'' (større utgåve 1931, etterprent 1966, 235 s)

[[Ivar Aasen|Aasen, Ivar]]:
*''[[Norsk Grammatik]]'' (1864, 17+394 s)
*''[[Norsk Ordbog]]'' (1873)

===Andre mål===

[[Asgaut Steinnes|Steinnes]] og [[Eirik Vandvik|Vandvik]]:
*''Latinsk ordbok'' (1958, nyprent 1965, 879 s). I 1938-rettskriving, men upphavleg høgnorsk. Det rike målet i ordtydingane er det same kor som er.

[[Kristen Weierholt]]:
*''Gresk grammatikk: til skulebruk'' (1. utg. 1935; 2. utg. 1947; nyprent 1971 frå 2. utg. 1947, 112 s).

==Faglesnad==

===Helsa===

[[Idar Handagard|Handagard, Idar]]:
*''Vanlege sjukdomar'' (1925, 168 s)

==Soga==

===Målsoga===

[[Jostein Krokvik|Krokvik, Jostein]]:
*''Mål og vanmæle'' Frå soga um norsk offentleg skriftmål (1991, 139 s)

===Kyrkjesoga===

[[Oluf Kolsrud|Kolsrud, Oluf]]:
*''Noregs kyrkjesoga, 1, Millomalderen'' (1958, XII+409 s)
*''Noregs kyrkjesoga, 2, 1500-ca.1740'' (2007, 827 s. Netutgåva: [[http://wo.uio.no/as/WebObjects/theses.woa/wa/these?WORKID=60410]])

==Visor==

[[Knut Liestøl|Liestøl, Knut]]:
*''Utval av norske folkevisor'' til skulebruk (med Moltke Moe, 2. upplaget 1930, 112 s)

Skuleboknemndi åt Studentmållaget i Oslo:
*''Eg vil so gjerne syngja'' (2001, 87 s). Visone i ymis målføring.

==Diktheim==

===Romanar, forteljingar osb.===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Ein Fritenkjar'' (1878)
*''Bondestudentar'' (1883)
*''Mannfolk'' (1886)
*''Hjaa ho Mor'' (1890)
*''Fred'' (1892)
*''Den burtkomne Faderen'' (1899)

[[Idar Handagard|Handagard, Idar]]:
*''Det small ut ei fonn''

===Dikt, skaldskap===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Haugtussa'' (1895)
*''I Helheim'' (1901)

===Skodespel===

[[Arne Garborg|Garborg, Arne]]:
*''Læraren'' (1896)

=== For born ===

[[Rasmus Løland|Løland, Rasmus]]
*''Ungar'' (1892)
*''Paa sjølvstyr'' (1892)
*''Kor vart det av jola?'' (1894)
*''Det store nashorne'' (1900)
*''Kvitebjørnen'' (1906)

[[Per Sivle|Sivle, Per]]
*''Sogor'' (1887)

==Bìlvisse skrifter==

* [[Norsk Årbok]] (1920–39; 2005–)
* [[Vestmannen]]

Norsk Ordbog med dansk Forklaring (1873)

2009-04-17T18:26:28Z

Fridtun:

'''''Norsk Ordbog''''' vart utgjevi i juni 1873. Ein held henne for å vera hovudverket åt Ivar Aasen. ''Norsk Ordbog'' byggjer på ''Ordbog over det norske Folkesprog'', ho kom ut i 1850. ''Norsk Ordbog'' inneheld 45 000 uppslagsord, medan fyregangaren hadde 25 000. ''Norsk Ordbog'' er enno grunnsteinen i den norske ordbokheimen, etter drjugt 130 år.

''Norsk Ordbog'' er meir enn berre ei ordbok. Aasen hev skrive utførlege teigar der ein kann lesa um breidsla og framburd i dei norske målføri og dessutan upphavet åt ordet. Jamnan er avbrigde i andre skylde mål nemnde.

Døme på ein teig i ''Norsk Ordbog'':

'''risa'''
(''ii''), v.n. (''ris, reis, riset, i`''), 1) reise sig, staae op, komme paa Fødderne. ''Han var so veik, at han vann ikkje risa''. G. N. ''rísa''; Ang. ''rísan'' (Eng. ''rise''); Goth. ''reisan''. Mest brugl. i de sydligere Egne; paa Sdm. kun om at reise sig på Bagbenerne, om Dyr; f. Ex. ''Bjørnen reis upp og vilde slaa''. (Jf. ''reisa''). - 2) komme sig, forvinde et Tab eller en Skade. Nordre Berg. og fl. ''Han ris ikkje etter det so snart'': han forvinder ikke det Tab saa let. ''D'er ikkje meir Skade, en at ein ris no etter det''. - 3) kneise, rage frem, række høit op; ogsaa: optage et stort Rum. Tel. Nhl. Sdm. Gbr. og fl. ''Det var ikkje so myket, som det reis til''. (Jf. ''ruva''). ''Dei risa svært, desse nye Husi'' (etc. de rage høit op). Jf. ''Ris'' (''i''') og ''Rise''. - Endelig har Ordet en afvigende Betydning i Forbindelsen: ''risa yver'', etc. falde over til Siden, falde med sin hele Længde, likesom en Stok. Sdm. og fl. (Andre St. ''rida yver''). Jf. Ght. ''rísan'', som betyder baade stige og falde.

[http://www.aasentunet.no/default.asp?menu=1257&id=3435 Umtala og elektronisk utgåva hjå Aasentunet]

Kjelda: fyreordet og den grundige innleidingi i 2003-utgåva av ''Norsk Ordbog'', ved Kristoffer Kruken og Terje Aarset.

Norsk Ordbog med dansk Forklaring (1873)

2009-04-17T18:25:27Z

Fridtun:

'''''Norsk Ordbog''''' vart utgjevi i juni 1873. Ein held henne for å vera hovudverket åt [http://www.ivaraasen.no/wiki/index.php?title=Ivar_Aasen&action=edit[Ivar Aasen]]. ''Norsk Ordbog'' byggjer på ''Ordbog over det norske Folkesprog'', ho kom ut i 1850. ''Norsk Ordbog'' inneheld 45 000 uppslagsord, medan fyregangaren hadde 25 000. ''Norsk Ordbog'' er enno grunnsteinen i den norske ordbokheimen, etter drjugt 130 år.

''Norsk Ordbog'' er meir enn berre ei ordbok. Aasen hev skrive utførlege teigar der ein kann lesa um breidsla og framburd i dei norske målføri og dessutan upphavet åt ordet. Jamnan er avbrigde i andre skylde mål nemnde.

Døme på ein teig i ''Norsk Ordbog'':

'''risa'''
(''ii''), v.n. (''ris, reis, riset, i`''), 1) reise sig, staae op, komme paa Fødderne. ''Han var so veik, at han vann ikkje risa''. G. N. ''rísa''; Ang. ''rísan'' (Eng. ''rise''); Goth. ''reisan''. Mest brugl. i de sydligere Egne; paa Sdm. kun om at reise sig på Bagbenerne, om Dyr; f. Ex. ''Bjørnen reis upp og vilde slaa''. (Jf. ''reisa''). - 2) komme sig, forvinde et Tab eller en Skade. Nordre Berg. og fl. ''Han ris ikkje etter det so snart'': han forvinder ikke det Tab saa let. ''D'er ikkje meir Skade, en at ein ris no etter det''. - 3) kneise, rage frem, række høit op; ogsaa: optage et stort Rum. Tel. Nhl. Sdm. Gbr. og fl. ''Det var ikkje so myket, som det reis til''. (Jf. ''ruva''). ''Dei risa svært, desse nye Husi'' (etc. de rage høit op). Jf. ''Ris'' (''i''') og ''Rise''. - Endelig har Ordet en afvigende Betydning i Forbindelsen: ''risa yver'', etc. falde over til Siden, falde med sin hele Længde, likesom en Stok. Sdm. og fl. (Andre St. ''rida yver''). Jf. Ght. ''rísan'', som betyder baade stige og falde.

[http://www.aasentunet.no/default.asp?menu=1257&id=3435 Umtala og elektronisk utgåva hjå Aasentunet]

Kjelda: fyreordet og den grundige innleidingi i 2003-utgåva av ''Norsk Ordbog'', ved Kristoffer Kruken og Terje Aarset.

Norsk Ordbog med dansk Forklaring (1873)

2009-04-17T18:22:54Z

Fridtun:

Olav Aukrust

2009-04-05T08:27:41Z

Fridtun:

'''Olav Aukrust''' (1883-1929). Skald og lærar, fødd i Lom. Arbeidde som lærar fram til 1917. Folkehøgskulestyrar på Dovre frå 1915-1917. Ein vetter yrkte han i Folldal og budde det bìlet hjå Ivar Mortenson Egnund. Dette var medan Mortenson Egnund emna på den gjæve umsetjingi si av Edda-kvæde, og Aukrust vart sers uppglødd av arbeidet hans. Aukrust gav ut einskilde dikt fyre fyrste boki kom i 1916. Storverket hans, ''Solrenning'', var mest ferdugt då Aukrust døydde i 1929. Innehaldet i kvædi hans er jamnan av religiøst og filosofisk slag, men han var au uppteken av den folkelege og heimlege kulturen. Olav Aukrust hev vore viktug for lyrikarar som Olav H. Hauge og Aslaug Vaa.

== Boklista ==

''Himmelvarden'' (1916)

''Hamar i Hellom'' (1926)

''Solrenning'' (1930)

''Norske terningar'' (1931)

''Dikt i samling I-II'' (1942)

''Skaldespor'' (Småe stykke, talor og brev. Ved Leif Mæhle) (1952)

''Små gleder'' (2002)

Aasmund Olavsson Vinje

2009-03-16T20:40:12Z

Fridtun:

'''Aasmund Olavsson Vinje''' (1818-1870). Bladmann og skald. Fødd i Vinje i Telemark. Las på "studentfabrikken" åt Heltberg i lag med Ibsen, Bjørnson og Lie. Tok juridisk embetseksamen i 1856. Gav ut vikebladet ''Andhrimmer'' (1851) i hop med Henrik Ibsen og Paul Botten-Hansen. Arbeidde i ''Drammens Tidende'' frå 1851 til 1859, og var au innum ''Morgenbladet''. Frå 1858 gav han ut vikeskriftet ''Dølen''. Han heldt fram til han døydde i 1870. Det vert ofta sagt at Vinje var den fyrste åtfinnande, gravande og dryftande bladmannen i Norig.

== Vinje og landsmålet ==
Vinje var den fyrste som gav ut eit stort verk på landsmål: ''Ferdaminni fraa Sumaren 1860'' (1861). Skriftet kom i tvo band. Alt i 1858 hadde Vinje endt ervedet i ''Drammens Tidende''. Han totte at å skriva dansk var å "vanære [sin] norske Haand". Dimed treiv han til landsmålet som Ivar Aasen hadde yrkt nokre år i fyrevegen. Vinje fylgjer ikkje Aasen-målet i alt, men det er radt fåe avvik.

Ein skal vara seg for å føra Vinje i hop med den nasjonale ideologien som jamnan vert nemnd i same andedraget som uppkoma åt landsmålet. Vinje var den fyrste av norske blad- og bokfolk som såg vidt ikring seg, langt utanfyre vesle Norig. I same slengen kann ein nemna Arne Garborg, Hans Skjervheim, Kjartan Fløgstad og Einar Økland. Vinje dryfte millom anna moderniteten og det nye samfundet. Han var internasjonalt retta, og skreiv ei granskande utgreiding um konservatismen og klasseskilnadene i England. Vinje heldt seg ikkje for å vera "bygdegut", men "hovudstadsfolk".

Vinje heldt seg undan vand og knoten setningsbygnad. Heller skreiv han eit munnlegt og lettfengt mål. Han nytta au ironi og spott, og var ikkje sjeldan kvass og løgjen.

== Verk ==
''Dølen I-VIII'' (1858-1870)

''Ferdaminni frå Sumaren 1860'' (1861)

''A Norseman 'n Views of Britain and the British'' (1863), sett um til norsk, ''Bretland og Britarne'', i 1873.

''Diktsamling'' (1864)

''Storegut'' (1866)

''Blandkorn'' (1867)

Rasmus Flo

2009-01-19T20:23:52Z

Fridtun:

'''Rasmus Flo''' (fødd 29. september 1851 i Flogrendi i Uppstryn, daud 29. november 1905). Flo var lærar, filolog og målmann. Han var med i den fyrste rettskrivingsnemndi for landsmålet i hop med Arne Garborg og Marius Hægstad. Det gjekk ikkje lange tidi fyrr en nemndi kløyvde seg, og Flo skipa midlandsnormalen i lag med Garborg. Flo var au med då bladet Syn og Segn vart grunna i 1894. Han var bladstyrar frå skipingi og til han døydde i 1905. Til liks med mange dugande målfolk fyre og etter seg var Flo mild og stillfarande.
Rasmus Flo var nordfjording og fødd på Jørn-garden i Flogrendi. Mori vart gift tvo gonger og fekk tvo syskenlag. Flo var den yngste av borni. Guten hadde stor vitehug og las so ofte han vann. Han arbeidde på garden au, som andre gutar.

== Livsoga ==

Eldstebroren Ola tok lærarskuleeksamen, og Flo fylgde i fotefari hans. Han tok eksamen ved Stord Seminar i 1871, og dinæst studenteksamen på ”Heltbergs studentfabrikk”. I denne tidi var han ikkje so lite med Olaus Fjørtoft. Flo las realfag og tok ymse huslærarpostar for å greida seg. Vetteren 1873-74 arbeidde han som huslærar i Åmot i Øysterdalen. Hausten etter tok han examen philosophicum. Han kjende seg ikkje heime i realfaget, og stutt etter braut han av og tok til å lesa filologi. Han tok filologisk embetseksamen i engelsk og fransk (1880) og tydsk og norsk (1881). Samstundes var han lærar ved Kongsvinger Millomskule (1878-85). Flo arbeidde au i Tromsø, Kristiania og Valdres. Han var veikhelsa og døydde av sjukdom i 1905, 54 år gamall.

== Målarbeidet ==

Flo var ovleg uppteken av uppsedingskunsti. I ser arbeidde han for umbøter i språkundervisingi. Han var ikkje nøgd med den gjengs skipnaden med 10 ordklassor. Han vilde ha tri bolkar: ”hovedord” (namnord og gjerningsord), ”tillægsord” (tilleggsord og adverb), ”hjælpeord” (ei ymis deild med til dømes kjenneord, styreord, bindeord). Han totte au det var turvande med nye reglar for bruken av skiljeteikn. Kommaet skulde vera teikn for ein stutt, greid stogg i lesingi, ikkje eit mekaniskt ”Sætningstegn”, meinte han.
Målarbeid høvde betre for Flo en læraryrket. Han vart snøgt ein velvyrd målrettar og rådgjevar, millom anna for Nordahl Rolfsen, Moltke Moe, Andreas Austlid og mange andre skrivarar og bladfolk. Det fyrste Halvdan Koht fekk høyra um han Flo var ”dette er den einaste mannen som får lov retta i målet til Arne Garborg”. Flo var au med då Steinar Schjøtt skulde gjeva ut Snorre å nyo i 1900. Flo sette um mange av dei ihopfløkte skaldekvædi.
Han var elles sers hjelpsam og godlynd. Minnesteinen hans stend like attmed Jørn-garden på Flo. Der kann ein lesa: Traust og trufast du odla vår arv

Mållekken:Retningslinor

2009-01-19T19:08:39Z

Fridtun:

Rasmus Flo (fødd 29. september 1851 i Flogrendi i Uppstryn, daud 29. november 1905). Flo var lærar, filolog og målmann. Han var med i den fyrste rettskrivingsnemndi for landsmålet i hop med Arne Garborg og Marius Hægstad. Det gjekk ikkje lange tidi fyrr en nemndi kløyvde seg, og Flo skipa midlandsnormalen i lag med Garborg. Flo var au med då bladet Syn og Segn vart grunna i 1894. Han var bladstyrar frå skipingi og til han døydde i 1905. Til liks med mange dugande målfolk fyre og etter seg var Flo mild og stillfarande.

== Livsoga ==

Rasmus Flo var nordfjording og fødd på Jørn-garden i Flogrendi. Mori vart gift tvo gonger og fekk tvo syskenlag. Flo var den yngste av borni. Guten hadde stor vitehug og las so ofte han vann. Han arbeidde på garden au, som andre gutar.

Eldstebroren Ola tok lærarskuleeksamen, og Flo fylgde i fotefari hans. Han tok eksamen ved Stord Seminar i 1871, og dinæst studenteksamen på ”Heltbergs studentfabrikk”. I denne tidi var han ikkje so lite med Olaus Fjørtoft. Flo las realfag og tok ymse huslærarpostar for å greida seg. Vetteren 1873-74 arbeidde han som huslærar i Åmot i Øysterdalen. Hausten etter tok han examen philosophicum. Han kjende seg ikkje heime i realfaget, og stutt etter braut han av og tok til å lesa filologi. Han tok filologisk embetseksamen i engelsk og fransk (1880) og tydsk og norsk (1881). Samstundes var han lærar ved Kongsvinger Millomskule (1878-85). Flo arbeidde au i Tromsø, Kristiania og Valdres. Han var veikhelsa og døydde av sjukdom i 1905, 54 år gamall.

== Målarbeidet ==

Flo var ovleg uppteken av uppsedingskunsti. I ser arbeidde han for umbøter i språkundervisingi. Han var ikkje nøgd med den gjengs skipnaden med 10 ordklassor. Han vilde ha tri bolkar: ”hovedord” (namnord og gjerningsord), ”tillægsord” (tilleggsord og adverb), ”hjælpeord” (ei ymis deild med til dømes kjenneord, styreord, bindeord). Han totte au det var turvande med nye reglar for bruken av skiljeteikn. Kommaet skulde vera teikn for ein stutt, greid stogg i lesingi, ikkje eit mekaniskt ”Sætningstegn”, meinte han.

Målarbeid høvde betre for Flo en læraryrket. Han vart snøgt ein velvyrd målrettar og rådgjevar, millom anna for Nordahl Rolfsen, Moltke Moe, Andreas Austlid og mange andre skrivarar og bladfolk. Det fyrste Halvdan Koht fekk høyra um han Flo var ”dette er den einaste mannen som får lov retta i målet til Arne Garborg”.
Flo var au med då Steinar Schjøtt skulde gjeva ut Snorre å nyo i 1900. Flo sette um mange av dei ihopfløkte skaldekvædi.

Han var elles sers hjelpsam og godlynd. Minnesteinen hans stend like attmed Jørn-garden på Flo. Der kann ein lesa:
Traust og trufast du odla vår arv
--[[Brukar:Fridtun|Fridtun]] 19. januar 2009 kl. 20:08 (CET)

Mållekken:Retningslinor

2009-01-19T19:03:35Z

Fridtun: